Βόμβα αποκαλύψεων: Μηνύματα και ηχητικά ντοκουμέντα ξεσκεπάζουν το σχέδιο της Μόσχας για διείσδυση σε ομάδες αντιπολίτευσης στην Ευρώπη
Λίγο πριν την Πρωτοχρονιά του 2024, ενώ οι περισσότεροι Ρώσοι αντάλλασσαν ευχές με συγγενείς και φίλους, ένας 21χρονος φοιτητής πληροφορικής στη Μόσχα δέχτηκε ένα εντελώς διαφορετικό "χαιρετισμό".
"Η μοίρα σε κρατά μακριά - από ποινικές διώξεις και από τον στρατό. Ελπίζω όλα να σου πάνε καλά", του είπε ο άγνωστος στην άλλη άκρη της γραμμής. Οι ευχές όμως γρήγορα πήραν σκοτεινή τροπή: "Μην ξεχνάς την πατρίδα σου. Και να μοιράζεσαι περισσότερες πληροφορίες".
Ο φοιτητής - τον οποίο συμφωνήσαμε να αποκαλούμε Ιβάν, για λόγους ασφαλείας - ένιωσε ξεκάθαρα την πίεση. Δεν εξεπλάγη όμως.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της προηγούμενης χρονιάς, ο ίδιος άνδρας - μαζί με έναν συνεργάτη του, αμφότεροι αξιωματικοί των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών - τον παρενοχλούσαν συστηματικά. Όλα είχαν ξεκινήσει 16 μήνες νωρίτερα, όταν τον συνέλαβαν και του έθεσαν ωμό δίλημμα: να καταδίδει γνωστούς του από αντικρεμλινικούς κύκλους, πολλοί εκ των οποίων είχαν διαφύγει στο εξωτερικό, ή να καταλήξει στη φυλακή.
Η τηλεφωνική κλήση της Πρωτοχρονιάς αποτελεί μέρος ενός όγκου γραπτών μηνυμάτων και ηχογραφημένων συνομιλιών μεταξύ του Ιβάν και των χειριστών του, που κοινοποιήθηκαν στο POLITICO.
Σε μια περίοδο που το Κρεμλίνο εξαπολύει μια ολοένα και πιο εκτεταμένη εκστρατεία σαμποτάζ και κατασκοπείας σε ολόκληρη την Ευρώπη, τα ντοκουμέντα αυτά προσφέρουν μια σπάνια, τεκμηριωμένη ματιά στο πώς οι ρωσικές υπηρεσίες στρατολογούν, εκβιάζουν και ελέγχουν πληροφοριοδότες.
Καθώς αυτή η πάγια πρακτική ξεπερνά πλέον τα σύνορα της Ρωσίας, δημιουργεί νέες, σοβαρές προκλήσεις για τις ευρωπαϊκές χώρες υποδοχής και τις υπηρεσίες πληροφοριών τους.
Οι συνομιλίες - που εκτείνονται από το καλοκαίρι του 2023 έως και το 2025 - αποκαλύπτουν μια κυνική τακτική "καλού και κακού αστυνομικού", με στόχο να πιεστεί ο Ιβάν να διεισδύσει στις διαδικτυακές επικοινωνίες μιας αντιπολιτευτικής ομάδας και να αναφέρει από τη Μόσχα τις δραστηριότητές της στην Ευρώπη.
Οι χειριστές του ζητούσαν επίμονα ακόμη και φαινομενικά ασήμαντες λεπτομέρειες, ενώ το ενδιαφέρον τους δεν περιοριζόταν σε Ρώσους πολίτες. Απαιτούσαν συγκεκριμένες πληροφορίες για όσους - Ρώσους ή μη - βοηθούσαν τους εξόριστους στην Ευρώπη, είτε επρόκειτο για καθηγητές γλωσσών είτε ακόμη και για αξιωματούχους υπουργείων Εξωτερικών στις χώρες όπου οι διαφωνούντες είχαν βρει καταφύγιο.
"Μάθε ποιοι βρίσκονται στην Ευρώπη και σε ποια χώρα, και ποιοι τους βοηθούν - συμπεριλαμβανομένων εξειδικευμένων οργανώσεων", αναφέρεται σε ένα από τα μηνύματα.
Όταν ο Ιβάν ενημέρωσε έναν από τους χειριστές για μια συγκέντρωση στο Βερολίνο τον Νοέμβριο του 2024, κατά της πλήρους ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η απάντηση ήταν πιεστική και ωμή:
"Σου λέω, περιέγραψέ το, περιέγραψέ το, στείλε μου αναφορά", έγραψε. "Μην με αναγκάζεις να σε κυνηγάω".
Σε άλλο μήνυμα, το μήνυμα γίνεται ακόμη πιο απειλητικό:
"Τα ξέρουμε ήδη όλα - αλλά θέλουμε να μάθουμε περισσότερα".
Αναλώσιμα πιόνια
Από την έναρξη της ολομέτωπης επίθεσης της Μόσχας κατά της Ουκρανίας, εκατοντάδες χιλιάδες Ρώσοι έχουν εγκαταλείψει τη χώρα - ανάμεσά τους και μερικοί από τους πιο έντονους επικριτές του Κρεμλίνου.
Στην Ευρώπη αναζήτησαν ασφάλεια. Αντ’ αυτού, βρέθηκαν στο στόχαστρο - αλλά και στη λίστα στρατολόγησης - των ρωσικών υπηρεσιών ασφαλείας.
Ενώ η προσοχή έχει στραφεί κυρίως στους "αναλώσιμους πράκτορες" που στρατολογούνται διαδικτυακά για πράξεις σαμποτάζ ή βανδαλισμών, οι συνομιλίες που κοινοποίησε ο Ιβάν αποκαλύπτουν μια διαφορετική, πιο ύπουλη τακτική: τη μακροχρόνια καλλιέργεια πληροφοριοδοτών μέσα στους ίδιους τους κύκλους της αντιπολίτευσης.
"Πρέπει να είμαστε έτοιμοι να ζήσουμε με αυτό για πολύ καιρό ακόμη", προειδοποιεί ο Andrei Soldatov, κορυφαίος αναλυτής των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών.
Πέρυσι, στην πρώτη γνωστή υπόθεση κατασκοπείας εναντίον Ρώσου πολιτικού αντιφρονούντα στην Ευρώπη μετά τη γενικευμένη εισβολή στην Ουκρανία, η Πολωνία οδήγησε σε δίκη τον Igor Rogov - εξόριστο ακτιβιστή της αντιπολίτευσης που είχε μετατραπεί σε φοιτητή - στην πόλη Sosnowiec. Οι αρχές τον κατηγόρησαν για διασύνδεση με σχέδιο βομβιστικής επίθεσης και για κατασκοπεία εις βάρος άλλων Ρώσων εξόριστων, αλλά και Πολωνών αξιωματούχων και πανεπιστημιακού προσωπικού - ακόμη και καθηγητών γλωσσών - που τους βοηθούσαν να χτίσουν μια νέα ζωή.
Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, ο Rogov στρατολογήθηκε στη Ρωσία από την Federal Security Service (FSB) χρόνια πριν φύγει από τη χώρα και συνέχισε τη δράση του ως πληροφοριοδότης και στην εξορία. Ο δικηγόρος του αρνήθηκε να σχολιάσει, ωστόσο δικαστικά έγγραφα που είδε το POLITICO αναφέρουν ότι ο ίδιος παραδέχθηκε τη συνεργασία του με την FSB.
Για τις ρωσικές υπηρεσίες, η δημιουργία δικτύων πληροφοριοδοτών μέσα στις κοινότητες εξόριστων εξυπηρετεί διπλό στόχο, εξηγεί ο Soldatov.
Όσο οι πληροφοριοδότες παραμένουν αθέατοι, παρέχουν στη Μόσχα κρίσιμες πληροφορίες για την τοποθεσία, την προσωπική ζωή και τις αδυναμίες των επικριτών του Κρεμλίνου - σε μια περίοδο που η πρόσβαση σε αυτούς έχει περιοριστεί δραστικά μετά την απέλαση δεκάδων Ρώσων κατασκόπων. Και όταν κάποιος αποκαλύπτεται, όπως στην περίπτωση Rogov, το αποτέλεσμα είναι εξίσου χρήσιμο: σπέρνει καχυποψία - τόσο μέσα στους κύκλους των ακτιβιστών όσο και στις σχέσεις τους με τις χώρες που τους φιλοξενούν.
"Όπως κι αν εξελιχθεί, είναι win-win", λέει ο Andrei Soldatov.
Ενώ η Μόσχα κατηγορεί δημόσια τους εξόριστους αντιπολιτευόμενους ως περιθωριακούς και ασήμαντους, η επιμονή με την οποία τους παρακολουθεί προδίδει βαθιά ανασφάλεια. Παράλληλα με τις επιχειρήσεις διείσδυσης, οι ρωσικές αρχές συνεχίζουν να κινούν ποινικές διώξεις κατά επικριτών του Κρεμλίνου - ακόμη και ερήμην — βαφτίζοντάς τους "εξτρεμιστές" ή "τρομοκράτες".
Η λογική των υπηρεσιών ασφαλείας, εξηγεί ο Soldatov, είναι απλή αλλά κυνική: οι σημερινοί εξόριστοι μπορεί να φαίνονται ασήμαντοι - όπως ακριβώς φαινόταν κάποτε και ο Λένιν πριν από τις επαναστάσεις του 1917 που ανέτρεψαν τον τσάρο και έβαλαν τέλος σε περισσότερα από 300 χρόνια κυριαρχίας της δυναστείας των Ρομανόφ.
"Από την οπτική της FSB, δεν μπορούν να ρισκάρουν ούτε 1% πιθανότητα αυτοί οι άνθρωποι να υπονομεύσουν κάποτε την πολιτική σταθερότητα της Ρωσίας ή να απειλήσουν την εξουσία του Vladimir Putin", τονίζει ο Andrei Soldatov.
Μην διανοηθείς να με περάσεις για ανόητο
Τα προβλήματα του Ιβάν ξεκίνησαν το καλοκαίρι του 2023. Μόλις είχε βγει από τη φυσούνα στο αεροδρόμιο Sheremetyevo της Μόσχας - επιστρέφοντας από επίσκεψη στους γονείς του, σε μια ρωσική πόλη περίπου δυόμισι ώρες μακριά - όταν τον πλησίασαν δύο άνδρες με πολιτικά και δύο ένστολοι αστυνομικοί. Του κατέσχεσαν το κινητό και το διαβατήριο.
Οι δύο άνδρες με πολιτικά συστήθηκαν ως ανακριτές "ιδιαιτέρως σημαντικών υποθέσεων", μιας ελίτ διεύθυνσης της Federal Security Service που χειρίζεται εγκλήματα κατά του κράτους. Του έδειξαν τις ταυτότητές τους - τόσο γρήγορα που δεν πρόλαβε να διακρίνει λεπτομέρειες - και τον οδήγησαν προς τον ιμάντα παραλαβής των αποσκευών.
Καθώς περίμεναν μαζί του τις αποσκευές, άρχισαν να τον πειράζουν χαλαρά αλλά στοχευμένα: προσωπική ζωή, φοιτητικά χρέη, γονείς - "πράγματα που μπορούσαν να γνωρίζουν μόνο αν παρακολουθούσαν τις επικοινωνίες μου", θυμάται ο Ιβάν. "Έψαχναν τα αδύνατα σημεία μου".
Στη συνέχεια, σε χώρο της αστυνομίας του αεροδρομίου, ο τόνος άλλαξε απότομα. Οι δύο άνδρες του παρουσίασαν ένα οργανόγραμμα με το όνομά του και τη φωτογραφία του, μαζί με εκείνα αρκετών γνωστών του, κατηγορώντας τον - εύστοχα - ότι ανήκε στη νεολαιίστικη ομάδα Vesna.
Η φιλοδημοκρατική οργάνωση είχε γίνει αρχικά γνωστή μέσα από σατιρικές, "τηλεοπτικές" διαμαρτυρίες υψηλής δημοσιότητας. Το 2017 οργάνωσε μια "κηδεία για το μέλλον της Ρωσίας" ενόψει προεδρικών εκλογών που χάρισαν στον Vladimir Putin άλλη μία θητεία. Έναν χρόνο αργότερα, κρέμασε πανό σε γέφυρα στην Αγία Πετρούπολη με το μήνυμα "Αυτό το Μουντιάλ είναι βαμμένο με αίμα", λίγο πριν την τελική φάση του Παγκοσμίου Κυπέλλου που φιλοξενούσε η Ρωσία.
Μετά την ολομέτωπη εισβολή της Μόσχας στην Ουκρανία, η Vesna εξελίχθηκε σε μία από τις βασικές δυνάμεις της αντιπολίτευσης, συντονίζοντας και ενθαρρύνοντας αντιπολεμικές και αντικυβερνητικές κινητοποιήσεις.
Οι δύο πράκτορες έδειξαν επίσης στον Ιβάν ένα ακόμη έγγραφο, που φαινόταν να περιλαμβάνει επισημασμένα αποσπάσματα από συνομιλία της Vesna στο Telegram - συνομιλία που είχε διαγραφεί αφού ρωσικό δικαστήριο χαρακτήρισε την οργάνωση "εξτρεμιστική" τον Δεκέμβριο του 2022.
Το τελεσίγραφο ήταν ξεκάθαρο: ή θα γινόταν πληροφοριοδότης τους ή θα κατέληγε απευθείας στη φυλακή, αντιμετωπίζοντας ποινή έως και 15 χρόνια για συμμετοχή σε "εξτρεμιστική" ομαδική συνομιλία.
Αφού ο Ιβάν αποδέχθηκε την πρώτη επιλογή, τον υποχρέωσαν να υπογράψει συμφωνητικό εχεμύθειας και στη συνέχεια τον μετέφεραν με αυτοκίνητο χωρίς διακριτικά στο κέντρο της Μόσχας, όπου τον άφησαν σε σταθμό του μετρό. "Θα σου γράψουμε στο Telegram", του είπε ένας από τους άνδρες αντί αποχαιρετισμού.
Λίγο αργότερα, ο Ιβάν έλαβε το πρώτο μήνυμα: πρόταση για συνάντηση έξω από το κτίριο όπου σπούδαζε - η αρχή μιας σειράς κατ’ ιδίαν επαφών. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας γινόταν εξ αποστάσεως: μέσω μηνυμάτων και κλήσεων στο Telegram, με τους χειριστές να διατηρούν συνεχή έλεγχο και επαφή.
Ο ένας πράκτορας - ψηλός και λιγνός - υιοθέτησε έναν σχεδόν "αδελφικό" ρόλο: έδινε οικογενειακές συμβουλές, προσφερόταν να "τακτοποιήσει" προβλήματα με τις σπουδές και άφηνε να εννοηθεί ότι μπορούσε να προστατεύσει τον Ιβάν από τη στράτευση και την αποστολή στο μέτωπο της Ουκρανίας.
"Το έχω κανονίσει - κανείς δεν θα σε πάρει στον στρατό", του έγραψε στα τέλη Νοεμβρίου του 2024, επιχειρώντας να κατευνάσει τους φόβους του για επιστράτευση. Η υπόθεσή του, υποσχέθηκε, βρισκόταν υπό τον "προσωπικό του έλεγχο". Ο δεύτερος πράκτορας - πιο εύσωμος - φαινόταν να έχει αναλάβει τον αντίθετο ρόλο: να διασφαλίζει τη συμμόρφωση μέσω εκφοβισμού.
"Είχαμε μεγάλες προσδοκίες ότι θα μας βοηθούσες με πληροφορίες, αλλά από τη μέχρι τώρα στάση σου δεν φαίνεται να το θέλεις", του έγραψε απειλητικά σε μία από τις επικοινωνίες.
Κάποια στιγμή, όταν ο Ιβάν επικαλούνταν διαρκώς δικαιολογίες για να αποφύγει δια ζώσης συνάντηση, η υπομονή του πράκτορα εξαντλήθηκε:
"Είμαι αξιοπρεπής άνθρωπος - μην προσπαθείς να με περάσεις για ανόητο. Κανείς δεν καίγεται να γίνει φίλος σου. Έχουμε μια δουλειά να κάνουμε μαζί!"
Η πρόσκληση για μια μπύρα, συνέχισε, ήταν "για να σε κινητοποιήσει" και για να δείξει ότι "δεν είμαστε ζώα και χρειαζόμαστε τη βοήθειά σου - την οποία μέχρι τώρα δεν έχεις προσφέρει".
Κατά διαστήματα, οι ρόλοι αντιστρέφονταν και ο τόνος γινόταν ακόμη πιο ωμός.
"Ιβάν, πάρε επιτέλους στα σοβαρά την επαναπροσέγγιση με τη Vesna, το κατάλαβες;" ακούγεται να λέει ο πρώτος πράκτορας σε μία κλήση.
"Ναι, προσπαθώ, το καταλαβαίνω, εντάξει", απαντά ο Ιβάν εμφανώς στρεσαρισμένος - κάτι που φαίνεται να εκνευρίζει ακόμη περισσότερο τον συνομιλητή του.
"Γιατί αγχώνεσαι; Σε πιέζω; Χαλάρωσε. Πάρε ανάσα. Όλα θα πάνε καλά. Εντάξει;"
"Καλύτερα να με πάρεις αμέσως τηλέφωνο"
Οι δύο πράκτορες δεν άφηναν καμία αμφιβολία για το τι ζητούσαν: πληροφορίες για τους επικριτές του Κρεμλίνου, οι περισσότεροι εκ των οποίων είχαν διαφύγει στο εξωτερικό για να αποφύγουν τη φυλακή, καθώς η Μόσχα ενέτεινε την καταστολή μετά την εισβολή.
Αποστολή του Ιβάν ήταν να αξιοποιήσει τις παλιές του γνωριμίες για να διεισδύσει στα νέα τους δίκτυα επικοινωνίας και να καταγράφει τη δράση των ακτιβιστών και τα σχέδιά τους για διαμαρτυρίες κατά του Κρεμλίνου - όπου κι αν βρίσκονταν.
"Δραστηριοποιούνται έντονα και στρατολογούν συνεχώς", έγραψε ο δεύτερος πράκτορας. "Το ζητούμενο είναι να καταλάβουμε ποιες ακριβώς ενέργειες γίνονται και σε ποιες χώρες".
Οι χειριστές καθοδηγούσαν τον Ιβάν ακόμη και στο πώς να κερδίσει την εμπιστοσύνη των παλιών του συντρόφων:
"Άνοιξε κουβέντα λέγοντας ότι η Ρωσία δεν αντέχεται και σκέφτεσαι να φύγεις", ανέφερε μήνυμα. «Ρώτα πώς και πού μπορείς να πας - πού έχουν εγκατασταθεί οι άλλοι, πού μπορείς να βρεις δουλειά".
Διπλό παιχνίδι
Αυτό που δεν γνώριζαν, όμως, ήταν ότι ο Ιβάν έπαιζε διπλό παιχνίδι από την πρώτη στιγμή.
Τις εβδομάδες μετά τη σύλληψή του, όσο περίμενε να τον προσεγγίσουν ξανά οι πράκτορες, η ψυχολογική του κατάσταση κατέρρευσε, όπως λέει. Η κοινωνική του ζωή πάγωσε και άρχισε να αποτυγχάνει στα μαθήματά του, βυθισμένος στο αδιέξοδο.
Η συνεργασία θα σήμαινε προδοσία φίλων - και, όπως το έβλεπε ο ίδιος, της ίδιας του της χώρας. Επιπλέον, δεν του εξασφάλιζε τίποτα: μόλις έπαυε να είναι χρήσιμος, οι πράκτορες πιθανότατα θα τον οδηγούσαν έτσι κι αλλιώς στη φυλακή.
Έτσι πήρε μια ριψοκίνδυνη απόφαση: να εκμυστηρευτεί την κατάσταση σε έναν από εκείνους που υποτίθεται ότι έπρεπε να κατασκοπεύει — τον Alexander Kashevarov, ακτιβιστή της Vesna που ζούσε στο εξωτερικό.
Μαζί κατέστρωσαν ένα σχέδιο: ο ακτιβιστής θα τροφοδοτούσε τον Ιβάν με ψευδείς ή ακίνδυνες πληροφορίες για να τις προωθεί στους χειριστές του, ενώ ο ίδιος θα εξασφάλιζε τα απαραίτητα έγγραφα για να διαφύγει από τη Ρωσία (ο Kashevarov επιβεβαίωσε την εκδοχή αυτή).
Στις αρχές του 2025 τα κατάφερε - και, έπειτα από μια περιπετειώδη διαδρομή, κατέληξε στην Ισπανία, όπου σήμερα αναμένει την εξέταση του αιτήματός του για άσυλο.
Προς έκπληξή του, οι πράκτορες αρχικά δεν φάνηκαν να έχουν αντιληφθεί ότι είχε διαφύγει.
"Αρχίζεις και με κουράζεις. Δεν σηκώνεις ποτέ το τηλέφωνο", έγραψε ο πρώτος πράκτορας πέντε μήνες μετά την αναχώρησή του. "Μην με αναγκάσεις να έρθω να σε βρω".
Μερικούς μήνες αργότερα, φαίνεται πως ένωσαν τα κομμάτια.
"Γιατί έφυγες στο εξωτερικό;" έγραψε ο δεύτερος. "Καλύτερα να με πάρεις αμέσως τηλέφωνο". Και μετά - σιωπή.
"Ή το σύστημά τους δεν λειτουργεί καλά ή έχουν εκατομμύρια σαν κι εμένα και απλώς αποφάσισαν να τα παρατήσουν", λέει ο Ιβάν. Ο ίδιος δηλώνει ότι δεν κατηγορεί όσους, υπό πίεση, υποκύπτουν και μετατρέπονται σε πληροφοριοδότες.
"Είναι αφελές να περιμένεις από όλους να γίνουν ήρωες", λέει.
Ένας πολύτιμος στόχος
Δεν είναι σαφές πόσο επιτυχημένη υπήρξε η Federal Security Service στη στρατολόγηση πληροφοριοδοτών μέσα στους κύκλους της αντιπολίτευσης. Ωστόσο, η περίπτωση του Ιβάν δεν είναι μοναδική, επισημαίνει ο Alexander Kashevarov, ο οποίος δηλώνει ότι γνωρίζει προσωπικά δύο παρόμοιες υποθέσεις όπου η FSB επιχείρησε να στρατολογήσει πρώην ακτιβιστές.
Αν και οι Ρώσοι εξόριστοι στην Ευρώπη μπορεί να είναι πιο δύσκολο να προσεγγιστούν φυσικά, δεν παύουν να βρίσκονται στο στόχαστρο των ρωσικών υπηρεσιών, τονίζει ο Kirill Shamiev, ερευνητής στο European Council on Foreign Relations και συν-συγγραφέας έκθεσης για τη ρωσική διασπορά στην Ευρώπη.
Όπως εξηγεί, το καθεστώς της εξορίας τους καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτους: πολλοί αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες, αβέβαιο νομικό καθεστώς, ενώ έχουν συγγενείς στη Ρωσία που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μοχλός πίεσης.
"Αυτό τους καθιστά πολύτιμους στόχους για τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών", καταλήγει ο Shamiev.
Σε μια προσπάθεια να αναχαιτίσουν το ρωσικό σαμποτάζ και την κατασκοπεία, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις κινούνται για να περιορίσουν τις κοινότητες Ρώσων εξόριστων εντός των συνόρων τους.
Ορισμένες έχουν αυστηροποιήσει τα καθεστώτα βίζας - ακόμη και για όσους ζητούν ανθρωπιστική προστασία. Άλλες, όπως η Λιθουανία, έχουν επιβάλει περιορισμούς στη συχνότητα με την οποία οι Ρώσοι κάτοικοι μπορούν να ταξιδεύουν πίσω στη Ρωσία.
Για πολλούς διαφωνούντες, το κλίμα καχυποψίας που εντάθηκε μετά τη σύλληψη του Igor Rogov - του Ρώσου φοιτητή που δικάζεται στην Πολωνία - έχει επιβαρύνει ακόμη περισσότερο μια ήδη δύσκολη καθημερινότητα.
"Για όσους από εμάς αντιτασσόμαστε στον πόλεμο, η ζωή είναι ήδη αρκετά δύσκολη", λέει ο Artyom Vazhenkov, ακτιβιστής της αντιπολίτευσης. "Στην πατρίδα σου είσαι εχθρός, προδότης, εχθρός του κράτους. Και τώρα, στο εξωτερικό, σε βλέπουν σαν πράκτορα της FSB".
"Ζούμε σε μια ατμόσφαιρα δυσπιστίας", συμφωνεί η Anastasia Shevchenko, εξέχουσα πολιτικός της αντιπολίτευσης που γνώριζε τον Rogov. "Και λόγω των ενεργειών των ρωσικών αρχών, αυτή η δυσπιστία μεταξύ μας διογκώνεται συνεχώς".
Η αδυναμία να γνωρίζεις ποιον μπορείς να εμπιστευτείς καθιστά "αδύνατη" τη δράση, προσθέτει.
Ο Kirill Shamiev και ο Andrei Soldatov επισημαίνουν ότι η στρατολόγηση Ρώσων απαιτεί αυξημένη επαγρύπνηση από τις ευρωπαϊκές υπηρεσίες πληροφοριών.
Ωστόσο, προειδοποιούν και για τον αντίθετο κίνδυνο: την υπερβολική επιβάρυνση των εξόριστων. Τελικά, "θέλεις να ενσωματωθούν - γιατί αυτό είναι το καλύτερο “εμβόλιο” απέναντι σε παράνομες δραστηριότητες", καταλήγει ο Shamiev.
Add comment
Comments