Στην Κούβα: Να ζει κανείς ή να μην ζει;

Τι μέλλει γενέσθαι για την Κούβα; Το διαχρονικό αυτό, ήδη βαρύ ερώτημα, απέκτησε νέες, καταιγιστικές διαστάσεις μετά την αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση που οδήγησε στην απομάκρυνση του προέδρου της Βενεζουέλας, Nicolás Maduro.

Η ανησυχία και η αβεβαιότητα για το μέλλον της Κούβας εντάθηκαν ακόμη περισσότερο όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Donald Trump υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα στις 29 Φεβρουαρίου, δεσμευόμενος να επιβάλει επιπλέον, αυστηρούς δασμούς σε κάθε χώρα που προμηθεύει την Κούβα με πετρέλαιο - κάτι που η Βενεζουέλα, βασικός οικονομικός της υποστηρικτής, δεν μπορεί πλέον να προσφέρει.

Καθώς οι ημέρες περνούν, το ενεργειακό εμπάργκο των ΗΠΑ - σε μια χώρα ήδη αποδυναμωμένη από χρόνιες ελλείψεις καυσίμων και από την αδυναμία παραγωγής αξιόπιστης ηλεκτρικής ενέργειας - έχει οδηγήσει την καθημερινότητα στο νησί της Καραϊβικής σε σχεδόν κατατονική κατάσταση. Η αδυναμία εισαγωγής καυσίμων, τα παρατεταμένα μπλακάουτ, η κατάρρευση των δημόσιων μεταφορών, η συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας και, επιπλέον, η σχεδόν πλήρης απουσία τουριστών - της βασικής πηγής εσόδων - γεννούν ένα βαθύτερο, υπαρξιακό ερώτημα: για πόσο ακόμη μπορεί να αντέξει η χώρα αυτή την κατάσταση;

Με κάθε μέρα που περνά, γίνεται ολοένα πιο σαφές ότι η ζωή για τους κατοίκους του νησιού γίνεται αφόρητα περίπλοκη, ενώ υπάρχει πλήρης απόσταση ανάμεσα στον επίσημο λόγο και την καθημερινή εμπειρία των πολιτών. Σε κάθε τηλεοπτικό δελτίο ειδήσεων στην Κούβα, όπου τα μέσα ενημέρωσης ελέγχονται από το Κομμουνιστικό Κόμμα, προβάλλεται η ταχεία εγκατάσταση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας - κυρίως ηλιακών - σε δημόσια ιδρύματα, όπως νοσοκομεία και σχολεία, αλλά και σε σπίτια γιατρών, εκπαιδευτικών, εργαζομένων με υψηλές επιδόσεις και ευάλωτων ομάδων.

Τα συστήματα αυτά, που αγοράστηκαν ή δωρήθηκαν από την Κίνα, προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση. Όλοι όμως γνωρίζουν ότι δεν αποτελούν λύση για τη σημερινή κρίση.

Τα τελευταία χρόνια, ενώ κατασκευάζονταν νέα ξενοδοχεία για τουρισμό - την ώρα που οι αφίξεις είχαν ήδη μειωθεί δραματικά - γιατί δεν δόθηκε προτεραιότητα σε εναλλακτικές μορφές ενέργειας; Γιατί τώρα, που η κρίση βρίσκεται στο αποκορύφωμά της; Κανείς δεν προέβλεψε την εξέλιξη αυτή;

Την ίδια στιγμή, οι πολίτες αναζητούν πιο άμεσες απαντήσεις: πότε θα απομακρυνθούν τα τεράστια βουνά σκουπιδιών που συσσωρεύονται σε κάθε γωνιά της Αβάνας; Τι θα συμβεί αν επανεμφανιστούν το καλοκαίρι ιοί όπως ο δάγκειος πυρετός, ο Oropouche, ο Zika ή η παραλυτική chikungunya, που έπληξε τη χώρα πέρυσι - τη στιγμή που βασικά φάρμακα, όπως η παρακεταμόλη, παραμένουν δυσεύρετα; Πώς θα φτάσουν οι ασθενείς στα νοσοκομεία; Πώς θα πληρώσουν τη μεταφορά τους, όταν το ήδη περιορισμένο εισόδημά τους ενδέχεται να χάσει περαιτέρω αξία; Τα ερωτήματα δεν έχουν τέλος.

Η κατάσταση εκτός Αβάνας είναι εξίσου ζοφερή και ενδέχεται να οδηγήσει σε πραγματική υγειονομική ή ανθρωπιστική κρίση - κάτι που φαίνεται να αποτελεί επιδιωκόμενο αποτέλεσμα της πολιτικής “μέγιστης πίεσης” των ΗΠΑ. Όταν μια τέτοια κρίση ξεσπά, τι ακολουθεί; Οι πιθανές εξελίξεις είναι δύσκολο να προβλεφθούν, δεδομένης της αβεβαιότητας και των απρόβλεπτων κινήσεων της κυβέρνησης Trump.

Η επίσημη στάση της κουβανικής κυβέρνησης είναι σαφής: αντίσταση, επ’ αόριστον. Ορισμένοι αναλυτές εκτιμούν ότι το “επ’ αόριστον” ίσως φτάνει μέχρι τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ. Τι θα συμβεί όμως αν, πριν από αυτό, ένας εξαντλημένος και απελπισμένος λαός βγει στους δρόμους; Η απάντηση των αρχών αναμένεται σκληρή. Οι διαδηλώσεις του 2021 αποτελούν χαρακτηριστικό προηγούμενο: εκατοντάδες συλλήψεις και αυστηρή δικαστική καταστολή.

Αυτό γεννά ένα ακόμη ερώτημα: αν επαναληφθεί κάτι ανάλογο, θα αντιδράσουν οι ΗΠΑ με “ανθρωπιστική” στρατιωτική επέμβαση; Δεν είναι το πιθανότερο σενάριο, αλλά παραμένει ανοιχτό. Η παρεμβατική λογική της αμερικανικής πολιτικής καθιστά σαφές ότι θεωρεί το δυτικό ημισφαίριο - και ιδιαίτερα τη Λατινική Αμερική - ως χώρο άμεσου ενδιαφέροντος.

Και οι Κουβανοί;

Τι γίνεται με τον διάλογο; Η ίδια η λέξη σημαίνει ανταλλαγή ιδεών μεταξύ δύο ή περισσότερων πλευρών. Η κουβανική κυβέρνηση δηλώνει πρόθυμη για διάλογο, υπό την προϋπόθεση σεβασμού της εθνικής κυριαρχίας. Ωστόσο, οι ΗΠΑ συνεχίζουν την πίεση μέσω του εμπάργκο που ισχύει από το 1962, με στόχο την αλλαγή καθεστώτος.

Η Κούβα χαρακτηρίζεται πλέον από τις ΗΠΑ ως σοβαρή απειλή για την εθνική ασφάλεια. Έτσι, προκύπτουν νέα ερωτήματα: υπάρχουν πραγματικές προϋποθέσεις συνεννόησης; Υπάρχει βούληση για διάλογο ή πρόκειται για σύγκρουση αδιάλλακτων θέσεων; Η απάντηση παραμένει αβέβαιη.

Και τι γίνεται με τους ίδιους τους Κουβανούς; Σε μια χώρα που ήδη δοκιμάζεται από πολλαπλές κρίσεις, η καθημερινότητα έχει γίνει ακόμη δυσκολότερη. Η οικονομική δυνατότητα του κράτους έχει περιοριστεί τόσο, ώστε τα βασικά αγαθά δεν προέρχονται πλέον από το κρατικό σύστημα διανομής.

Οι πολίτες στρέφονται σε ιδιωτικές επιχειρήσεις για βασικά προϊόντα - όπως τρόφιμα και είδη πρώτης ανάγκης - σε τιμές δυσανάλογα υψηλές. Ο μέσος μισθός κυμαίνεται γύρω στα 6.000 πέσος (περίπου 12 δολάρια), ενώ μια σύνταξη μπορεί να φτάνει τα 3.000 πέσος - όσο κοστίζει ένα κουτί αυγών.

Και έτσι καταλήγουμε στο τελευταίο, θεμελιώδες ερώτημα, σχεδόν σαιξπηρικό: να ζει κανείς ή να μην ζει; Και αν η απάντηση είναι “να ζει”, τότε με ποιον τρόπο, υπό ποιες συνθήκες και για πόσο ακόμη μπορεί να αντέξει αυτή τη δοκιμασία;