Κάθε κομμουνιστικό καθεστώς στην ιστορία είτε κατέρρευσε, είτε μετασχηματίστηκε σε κάτι αγνώριστο, είτε επιβίωσε μόνο χάρη σε εξωτερική στήριξη. Η Σοβιετική Ένωση άντεξε 69 χρόνια, μέχρι που η εσωτερική της φθορά ξεπέρασε την ικανότητά της να διατηρεί συνοχή. Η Κίνα του Μάο προκάλεσε τον θάνατο δεκάδων εκατομμυρίων πολιτών της μέσω λιμών που προκλήθηκαν από πολιτικές επιλογές, πριν εγκαταλείψει σιωπηλά το οικονομικό μοντέλο που τους δημιούργησε.
Η Κούβα συνεχίζει να επιβιώνει χάρη σε ξένες επιδοτήσεις και εμβάσματα. Η Βόρεια Κορέα στηρίζεται σε πυρηνικό εκβιασμό και σε έναν ασφυκτικό κρατικό μηχανισμό, που δύσκολα θα μπορούσε να σταθεί χωρίς την κινεζική υποστήριξη. Στη Βενεζουέλα, το μπολιβαριανό εγχείρημα οδήγησε, μέσα σε μόλις δύο δεκαετίες, μια πετρελαιοπαραγωγό οικονομία σε υπερπληθωρισμό και μαζική έξοδο πληθυσμού.
Η πιο συνηθισμένη εξήγηση για αυτές τις αποτυχίες είναι ιδεολογική: ότι ο κομμουνισμός αποτυγχάνει επειδή καταπνίγει την ελευθερία, τιμωρεί τη φιλοδοξία και συγκεντρώνει την εξουσία σε διεφθαρμένες ελίτ. Η εξήγηση αυτή δεν είναι λανθασμένη - είναι όμως ανεπαρκής. Βλέπει το πρόβλημα ως ηθικό, ενώ στην πραγματικότητα είναι βαθύτερα δομικό. Ο κομμουνισμός δεν καταρρέει επειδή εφαρμόζεται από λάθος ανθρώπους· καταρρέει επειδή το ίδιο το σύστημά του δεν μπορεί να αντέξει τις εσωτερικές του αντιφάσεις.
Το επιχείρημα είναι απλό και δεν απαιτεί ιδεολογικές προϋποθέσεις. Κάθε σύστημα που καταστέλλει την εσωτερική διαφοροποίηση, ακυρώνει την ουσιαστική ανατροφοδότηση και συγκεντρώνει τη λήψη αποφάσεων σε έναν κεντρικό μηχανισμό, συσσωρεύει λάθη ταχύτερα απ’ ό,τι μπορεί να τα διορθώσει. Αυτό δεν αφορά μόνο την πολιτική· ισχύει για επιχειρήσεις, οργανισμούς, ακόμη και τεχνολογικά συστήματα. Ο κομμουνισμός αποτελεί την πιο καθαρή πολιτική εκδοχή αυτής της αποτυχίας, γιατί η καταστολή της απόκλισης είναι ενσωματωμένη στον σχεδιασμό του.
Ένα λειτουργικό σύστημα χρειάζεται τρία βασικά στοιχεία: ποικιλία, ανατροφοδότηση και επιλογή. Ποικιλία σημαίνει ότι διαφορετικοί άνθρωποι και ομάδες μπορούν να δοκιμάζουν διαφορετικές προσεγγίσεις. Ανατροφοδότηση σημαίνει ότι τα αποτελέσματα αυτών των επιλογών είναι ορατά και μετρήσιμα. Και επιλογή σημαίνει ότι οι επιτυχημένες πρακτικές επιβιώνουν, ενώ οι αποτυχημένες εγκαταλείπονται. Αυτοί οι μηχανισμοί δεν είναι πολυτέλεια - είναι ο τρόπος με τον οποίο κάθε σύνθετο σύστημα προσαρμόζεται. Αν λείψει ένας, το σύστημα δυσλειτουργεί· αν λείψουν όλοι, απλώς εξαντλεί τους πόρους του μέχρι να καταρρεύσει.
Ο κομμουνισμός εξαλείφει και τα τρία. Η απόκλιση αντιμετωπίζεται ως απειλή. Στη Σοβιετική Ένωση η επιχειρηματικότητα δεν αποθαρρυνόταν απλώς - ήταν ποινικό αδίκημα. Η ανατροφοδότηση παραμορφώνεται, καθώς τα αποτελέσματα κρίνονται με βάση πολιτικούς στόχους και όχι την πραγματικότητα. Όταν οι αγροτικές ποσοστώσεις οδηγούσαν σε λιμό, το σύστημα δεν άλλαζε τις πολιτικές - άλλαζε τα στοιχεία. Η περίπτωση του Λυσένκο δεν ήταν μια απλή επιστημονική πλάνη, αλλά συνέπεια ενός συστήματος όπου η ιδεολογία υπερισχύει των δεδομένων.
Όταν η πραγματικότητα υποτάσσεται στην ιδεολογία, το σύστημα παύει να μαθαίνει. Επιβεβαιώνει απλώς τον εαυτό του. Ταυτόχρονα, η αποτυχία δεν έχει συνέπειες: εργοστάσια που παρήγαν άχρηστα προϊόντα συνέχιζαν να λειτουργούν, ενώ αποτυχημένοι διαχειριστές δεν απομακρύνονταν αλλά μετακινούνταν. Έτσι, οι μη λειτουργικές δομές επιβιώνουν και καταναλώνουν πόρους εις βάρος των λειτουργικών.
Το αποτέλεσμα είναι πάντα το ίδιο: συσσώρευση λαθών και αντιφάσεων χωρίς δυνατότητα διόρθωσης. Η φθορά δεν είναι γραμμική αλλά επιταχυνόμενη. Το σύστημα φαίνεται σταθερό - μέχρι που παύει ξαφνικά να είναι.
Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης είναι χαρακτηριστική. Παρά τη στρατιωτική και τεχνολογική της ισχύ, δεν μπορούσε να διατηρήσει εσωτερική συνοχή. Η παραγωγή δεν κάλυπτε τις ανάγκες, η οικονομία λειτουργούσε στρεβλά και η παραοικονομία έγινε απαραίτητη για την καθημερινή επιβίωση. Όταν επιχειρήθηκαν μεταρρυθμίσεις, ήταν ήδη αργά. Το σύστημα κατέρρευσε από τα δικά του συσσωρευμένα αδιέξοδα.
Ανάλογη ήταν και η εμπειρία της Κίνας του Μάο, με ακόμη πιο τραγικές συνέπειες. Το "Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός" δεν ήταν απλώς λάθος πολιτική - ήταν το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ενός συστήματος που δεν μπορούσε να δεχτεί πραγματική ανατροφοδότηση. Η πείνα δεν έγινε αντιληπτή εγκαίρως, γιατί το σύστημα δεν επέτρεπε να αναγνωριστεί.
Συχνά προβάλλεται η σύγχρονη Κίνα ως αντίλογος. Όμως η επιτυχία της βασίστηκε ακριβώς στην εγκατάλειψη βασικών κομμουνιστικών αρχών. Οι μεταρρυθμίσεις του Ντενγκ εισήγαγαν αγορά, ιδιωτική πρωτοβουλία και κίνητρα - δηλαδή τους μηχανισμούς που έλειπαν. Το πολιτικό σύστημα παρέμεινε αυταρχικό, αλλά η οικονομία λειτουργεί πλέον με όρους που δεν είναι κομμουνιστικοί.
Η Κούβα δείχνει το αντίθετο παράδειγμα: χωρίς μεταρρυθμίσεις, παρέμεινε στάσιμη και εξαρτημένη από εξωτερική βοήθεια. Όταν αυτή μειώθηκε, η αδυναμία του συστήματος έγινε εμφανής.
Αξίζει να σημειωθεί ότι και τα καπιταλιστικά συστήματα μπορούν να αποτύχουν όταν εμφανίζουν παρόμοιες στρεβλώσεις - μονοπώλια, διαπλοκή ή αποσύνδεση από την πραγματική οικονομία. Η διαφορά είναι ότι αυτές οι παθογένειες δεν αποτελούν τον πυρήνα τους. Στον κομμουνισμό, αντίθετα, η καταστολή της διαφοροποίησης, της ανατροφοδότησης και της επιλογής είναι εγγενής. Το σύστημα δεν γίνεται εύθραυστο στην πορεία - είναι εκ κατασκευής.
Όσοι έζησαν και υπέφεραν υπό κομμουνιστικά καθεστώτα αξίζουν κάτι περισσότερο από ηθική καταδίκη. Αξίζουν μια καθαρή εξήγηση: ότι η τραγωδία δεν ήταν τυχαία, αλλά αποτέλεσμα της ίδιας της δομής του συστήματος. Και η ιστορία δείχνει με συνέπεια ότι κάθε τέτοιο καθεστώς είτε κατέρρευσε, είτε μετασχηματίστηκε, είτε επιβίωσε μόνο με εξωτερική στήριξη και εσωτερική καταστολή.
Add comment
Comments