Κάθε μέρα δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι απευθύνονται σε chatbots για να ρωτήσουν για την υγεία τους. Φοιτητές τα χρησιμοποιούν για να γράψουν εργασίες που θα μπορούσαν να γράψουν μόνοι τους, αλλά δεν το κάνουν πια. Νέοι εξομολογούνται τις αγωνίες τους σε ένα chatbot αντί σε έναν φίλο. Εργαζόμενοι παίρνουν αποφάσεις βασιζόμενοι σε απαντήσεις που δημιουργήθηκαν από έναν αλγόριθμο. Δεν μιλάμε για εθισμό με την κλασική έννοια, καθώς δεν υπάρχει χημική ουσία, δεν υπάρχουν συμπτώματα στέρησης, δεν υπάρχει το "ένα ακόμα click" των social media. Αυτό που συμβαίνει είναι πιο ύπουλο και πιο βαθύ: μια αθόρυβη ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης στον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, αποφασίζουμε, δημιουργούμε και σχετιζόμαστε. Μια εξάρτηση που την καταλαβαίνουμε μόνο αν προσπαθήσουμε να λειτουργήσουμε χωρίς αυτήν.
Η καθημερινή πραγματικότητα
Το φαινόμενο παίρνει διαστάσεις "κοινωνικού φαινομένου" που εμφανίζεται κυριολεκτικά παντού: στα αμφιθέατρα, στα γραφεία, στα καφέ, στα εφηβικά δωμάτια κ.λπ. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες σε ελληνικά πανεπιστήμια, πάνω από το 60% των φοιτητών παραδέχεται ότι χρησιμοποιεί την ΤΝ όχι ως πηγή έμπνευσης, αλλά ως τον κύριο συγγραφέα των εργασιών του! Το αποτέλεσμα; Μια γενιά πτυχιούχων που κινδυνεύει να βγει στην αγορά εργασίας έχοντας μάθει να "χειρίζεται" τη γνώση, αλλά όχι να την παράγει ή να την κατέχει. Δεν είναι όμως μόνο οι φοιτητές. Πολλοί επαγγελματίες, πνιγμένοι στην πίεση του χρόνου, αναθέτουν στην ΤΝ τη σύνταξη των email τους, τον έλεγχο των κειμένων προσφορών, των παρουσιάσεων κ.λπ. Ακόμα και ο τρόπος που διαβάζονται τα βιβλία άλλαξε. Πολλοί καταφεύγουν στην ΤΝ με "Προτροπές περίληψης" (Summarize Prompts) για να κάνουν περιλήψεις και να εξαγάγουν τα συμπεράσματα ολόκληρων βιβλίων σε μερικές γραμμές, για να εξοικονομήσουν χρόνο.
Πολλοί νέοι (ιδίως της Gen Z) δεν παίρνουν καμία απόφαση χωρίς να ρωτήσουν πρώτα ένα chatbot: "Τι να φορέσω σήμερα;", "Να δεχτώ αυτή την πρόταση εξόδου;", "Πώς να τελειώσω αυτή τη σχέση;", "Τι σημαίνει αυτό το μήνυμά του/της;". Ακόμα και ο τρόπος που χρησιμοποιείται το Google άλλαξε. Αντί για κανονική αναζήτηση, πολλοί ρωτούν απευθείας για τα πάντα το Google με AI mode και μάλιστα "φωνητικά", χωρίς να πληκτρολογούν: "Ποια είναι η καλύτερη ταινία του 2025;", "Τι γίνεται στην Ουκρανία και στη Βενεζουέλα;" "Τι σημαίνει για την Ελλάδα ο πόλεμος στη Γάζα;", "Εξήγησέ μου την κλιματική αλλαγή με απλά λόγια". Χωρίς το AI mode η αναζήτηση φαίνεται "κουραστική" και "μη ακριβής".
Η γνωστική ατροφία
Η ΤΝ δεν μπήκε στη ζωή μας ξαφνικά. Ηρθε σταδιακά, σχεδόν αθέατα, μέσα από μικρές καθημερινές επιλογές που έμοιαζαν απόλυτα λογικές. "Γιατί να χάσω δέκα λεπτά ψάχνοντας όταν μπορώ να ρωτήσω το chatbot;", "Γιατί να παλεύω με μια απάντηση στο email όταν το Copilot μπορεί να μου τη γράψει σε δευτερόλεπτα;", "Γιατί να νιώθω άβολα ζητώντας βοήθεια από έναν άνθρωπο όταν ένα chatbot δεν θα με κρίνει ποτέ;". Αυτές οι μικρές στιγμές παράδοσης συσσωρεύτηκαν. Και τώρα βρισκόμαστε σε ένα σημείο καμπής: για εκατομμύρια ανθρώπους η ΤΝ δεν είναι πια ένα εργαλείο που χρησιμοποιούν. Είναι μια επέκταση της νόησής τους, ένα αναπόσπαστο κομμάτι του τρόπου που επεξεργάζονται τον κόσμο, χωρίς όμως να έχουν συνειδητοποιήσει τις συνέπειες. Η πρώτη μεγάλη συνέπεια είναι η "γνωστική ατροφία". Η υπερβολική χρήση εφαρμογών ΤΝ, όπως τα chatbots, για απλές εργασίες οδηγεί σε σταδιακή απώλεια της ικανότητας επίλυσης προβλημάτων και κριτικής σκέψης, καθώς ο ανθρώπινος εγκέφαλος "εξοικονομεί" ενέργεια αναθέτοντας τη σκέψη στη μηχανή. Η λογική είναι απλή: όταν κάποιος ξέρει ότι μπορεί να ρωτήσει το chatbot οποιαδήποτε στιγμή, ο εγκέφαλός του σταματά να προσπαθεί να συγκρατήσει την πληροφορία. Γιατί να την αποθηκεύσει όταν έχει άμεση πρόσβαση σε απεριόριστη εξωτερική μνήμη; (Αυτό που έχουμε πάθει όλοι μας με τα κινητά. Παλιά, όταν τα τηλέφωνα δεν είχαν μνήμη, ξέραμε δεκάδες νούμερα τηλεφώνων απ’ έξω, τώρα ξέρουμε ίσως μόνο το δικό μας).
Εκτός από τη μνήμη, έχουμε συνέπειες και στην κριτική σκέψη. Οταν ένα chatbot μπορεί να σου λύσει ένα πρόβλημα σε δευτερόλεπτα, η παρόρμηση να το λύσεις μόνος σου, να παλέψεις με το ερώτημα, να εξερευνήσεις διαφορετικές προσεγγίσεις, να κάνεις λάθη και να μάθεις από αυτά εξασθενεί. Δεν πρόκειται για τεμπελιά. Πρόκειται για την αναδιάρθρωση των γνωστικών συνηθειών μας, με αποτέλεσμα, όσο πιο πολλές γνώσεις έχουν τα εργαλεία μας τόσο οι δικές μας γνωστικές ικανότητες να ατροφούν. Οχι επειδή χάνουμε την ικανότητα, αλλά επειδή χάνουμε την πρακτική. Η "ευκολία" της ΤΝ λειτουργεί ως ένας αλγοριθμικός λωτός: όσο περισσότερο την εμπιστεύεσαι τόσο περισσότερο ξεχνάς πώς είναι να σκέφτεσαι. Η ΤΝ δεν μας κάνει "χαζούς" με την έννοια της μείωσης του IQ, μας κάνει όμως πνευματικά ατροφικούς. Οπως οι μύες ατροφούν όταν σταματάμε να περπατάμε, έτσι και οι νευρωνικές διαδρομές που ευθύνονται για την κριτική σύνθεση πληροφοριών αρχίζουν να "σιωπούν".
Κατά συνέπεια, όπως από τότε που πήραμε όλοι αυτοκίνητο οι μύες μας χρειάζονται γυμναστήρια, έτσι και μετά την ολοκληρωτική χρήση της ΤΝ θα χρειαζόμαστε "γνωστικά γυμναστήρια", π.χ. αίθουσες όπου θα πηγαίνουμε για να συμπληρώνουμε με μολύβια και χαρτιά σταυρόλεξα και sudoku.
Διαβάστε ακόμα: Η Καρυστιανού έχει τους ψεκ, ο Τσίπρας ποιους έχει;
Η συναισθηματική αλληλεπίδραση και η κοινωνική απόσυρση
H εξάρτηση από την ΤΝ δεν είναι μόνο γνωστική. Είναι και βαθιά συναισθηματική. Και αυτή η πτυχή είναι ακόμα πιο ανησυχητική. Οι χρήστες των chatbots αναπτύσσουν μονόπλευρους συναισθηματικούς δεσμούς με την ΤΝ, αποδίδοντάς της ανθρώπινα χαρακτηριστικά (ενσυναίσθηση, χιούμορ), κάτι που οδηγεί σε συναισθηματική εξάρτηση. Εκατομμύρια νέοι στις Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούν chatbots για θέματα ψυχικής υγείας. Μιλούν σε αυτά για το άγχος τους, την κατάθλιψή τους, τις σχέσεις τους, τις αβεβαιότητές τους. Μοιράζονται πράγματα που δεν θα μοιράζονταν με έναν άνθρωπο, ή τουλάχιστον όχι τόσο εύκολα ή όχι τόσο γρήγορα. Και το chatbot ανταποκρίνεται. Επικυρώνει. Ενθαρρύνει. Δεν διακόπτει, δεν κουράζεται, δεν έχει τις δικές του ανάγκες. Είναι ο τέλειος ακροατής, με τη μοναδική διαφορά ότι είναι μηχανή που δεν ακούει πραγματικά και, προφανώς, δεν νοιάζεται. Η ευκολία της επικοινωνίας με ένα chatbot που δεν κρίνει, δεν κουράζεται και συμφωνεί σχεδόν πάντα, καθιστά τις πραγματικές ανθρώπινες σχέσεις "δύσκολες" και κουραστικές, οδηγώντας στην απομόνωση.
Είναι πιο εύκολο να μιλήσεις στο chatbot παρά σε έναν φίλο. Δεν χρειάζεται να συντονίσεις χρόνους, δεν χρειάζεται να ντρέπεσαι για την ευπάθειά σου, δεν χρειάζεται να ανησυχείς αν θα σε κρίνει ή αν θα σε απογοητεύσει. Η ΤΝ είναι πάντα εκεί. Αλλά αυτή η ευκολία έχει κόστος. Οι πραγματικές, μακροχρόνιες, βαθιές ανθρώπινες σχέσεις δεν κτίζονται με την ευκολία. Κτίζονται με την προσπάθεια, την ευπάθεια, τη σύγκρουση, τη συμφιλίωση. Κτίζονται με το να δεις κάποιον πλήρως, με όλα τα ελαττώματά του και τις αντιφάσεις. Και αυτό είναι ακριβώς το είδος σχέσης που δεν μπορείς να έχεις με ένα chatbot. Oμως, αργά αλλά σταθερά, για πολλούς νέους ανθρώπους (ιδιαίτερα για τη Γενιά Z) τα chatbots αρχίζουν να υποκαθιστούν τις φιλίες. Oχι εντελώς, όχι συνειδητά. Αλλά στο περιθώριο, στις μικρές στιγμές που θα μπορούσαν να καλέσουν έναν φίλο, ανοίγουν μια συνομιλία με ένα chatbot. Και το πρόβλημα είναι ότι όσο περισσότερο το κάνουν τόσο λιγότερο εξασκούνται στις δεξιότητες που χρειάζονται για πραγματική οικειότητα. Τόσο πιο δύσκολο γίνεται να αντέξουν την αμηχανία, την αβεβαιότητα, τον κίνδυνο της απόρριψης, που έρχονται με τις ανθρώπινες σχέσεις. Τόσο πιο ελκυστική γίνεται η ασφάλεια της ΤΝ.
Η αλήθεια βέβαια είναι ότι τις περισσότερες φορές δεν είναι τα chatbots που δημιουργούν τη μοναξιά, αλλά είναι οι μοναχικοί χρήστες που τείνουν να τα χρησιμοποιούν περισσότερο. Πίσω από αυτή την εξάρτηση δεν βρίσκεται μόνο η ανθρώπινη αδυναμία. Βρίσκεται και o σχεδιασμός των chatbots, που δεν είναι "ουδέτερα" εργαλεία. Είναι προϊόντα σχεδιασμένα να μεγιστοποιούν το engagement (δηλαδή να σε κάνουν να τα χρησιμοποιείς όσο το δυνατόν περισσότερο) με τεχνικές όπως:
• Η εξατομίκευση (μαθαίνοντας τις προτιμήσεις σου, τον τρόπο που μιλάς, τα θέματα που σε ενδιαφέρουν, δίνοντας απαντήσεις ειδικά για σένα)
• Η συναισθηματική επικύρωση (επικυρώνοντας συνεχώς χωρίς να αμφισβητεί, να κρίνει ή να διαφωνεί, δίνοντας ό,τι χρειάζεσαι να ακούσεις), και κυρίως • Η συνεχής διαθεσιμότητα (οποιαδήποτε στιγμή, ημέρα ή νύχτα, χωρίς αναμονή).
Αυτά τα χαρακτηριστικά κάνουν τους χρήστες της ΤΝ να επιστρέφουν, όχι τόσο επειδή έχουν ανάγκη το εργαλείο, αλλά επειδή έχουν συνηθίσει την άνεση και την αμεσότητα που προσφέρει.
Η ψευδαίσθηση του ελέγχου και η διάβρωση της αυτονομίας
Oι εταιρείες που κατασκευάζουν τα chatbots επεξεργάζονται τα δεδομένα και τα μοτίβα των χρηστών και δίνουν απαντήσεις παρέχοντάς τους την ικανοποίηση ότι είναι "γνώστες" και κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι όσο περισσότερο τα χρησιμοποιούν τόσο "πιο έξυπνοι, πιο προχωρημένοι, πιο ανεξάρτητοι και πιο ενημερωμένοι" είναι! Ετσι, πολλοί άνθρωποι δεν πιστεύουν ότι είναι εξαρτημένοι. "Το χρησιμοποιώ επειδή με βοηθάει", θα πουν. "Μπορώ να το σταματήσω οποιαδήποτε στιγμή". Και μπορεί να έχουν δίκιο. Αλλά η εξάρτηση δεν ορίζεται από την αδυναμία να σταματήσεις. Ορίζεται από το πόσο δύσκολο είναι να λειτουργήσεις χωρίς αυτό που σου λείπει. Και εκεί βρίσκεται το πραγματικό τεστ: τι συμβαίνει όταν δεν έχεις πρόσβαση στο chatbot; Μπορείς να γράψεις ένα email χωρίς να το ελέγξεις; Μπορείς να πάρεις μια απόφαση χωρίς να το ρωτήσεις; Μπορείς να αντέξεις μια δύσκολη συναισθηματική στιγμή χωρίς να ανοίξεις μια συνομιλία με το chatbot; Για όλο και περισσότερους ανθρώπους η απάντηση είναι όχι. Οχι επειδή δεν έχουν την ικανότητα, αλλά επειδή έχουν χάσει την εμπιστοσύνη στην ικανότητά τους. Εχουν μεταβιβάσει τόσο μεγάλο μέρος της γνωστικής και συναισθηματικής επεξεργασίας τους στην ΤΝ, που δεν είναι πια σίγουροι τι μπορούν να κάνουν μόνοι τους.
Και αυτή η απώλεια εμπιστοσύνης στον εαυτό τους είναι ίσως η πιο σοβαρή συνέπεια της εξάρτησης από την ΤΝ. Οι πιο ευάλωτοι και η ελλιπής ρύθμιση στη νέα κανονικότητα Αν η εξάρτηση από την ΤΝ είναι ένα πρόβλημα που αφορά όλους, είναι ακόμα πιο σοβαρό πρόβλημα για ορισμένες κοινωνικές ομάδες, όπως οι νέοι και όσοι έχουν ήδη κάποιες ψυχολογικές ευπάθειες. Εφηβοι και νέοι με συναισθηματικά προβλήματα τείνουν να χρησιμοποιούν την τεχνολογία ως μηχανισμό αντιμετώπισης. Και διατρέχουν πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξουν εξάρτηση. Το πρόβλημα επιδεινώνεται από το γεγονός ότι τα chatbots (τουλάχιστον μέχρι σήμερα) δεν είναι ειδικά εκπαιδευμένα ψυχολογικά εργαλεία. Μπορεί να δίνουν επικίνδυνες συμβουλές. Μπορεί να ενισχύουν αρνητικές σκέψεις. Μπορεί να αποτύχουν να αναγνωρίσουν σημάδια κρίσης. Και όταν ένας έφηβος που βρίσκεται σε δυσκολία στρέφεται σε ένα chatbot - αντί σε έναν ενήλικα που θα μπορούσε πραγματικά να βοηθήσει -, οι συνέπειες μπορεί να είναι καταστροφικές.
Παρά τα αυξανόμενα στοιχεία για τους κινδύνους, το ρυθμιστικό περιβάλλον παραμένει σχεδόν ανύπαρκτο, καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται πολύ πιο γρήγορα από την πολιτική. Οταν το ChatGPT κυκλοφόρησε, δεν υπήρχαν κανόνες για το πώς ένα chatbot θα έπρεπε να χειρίζεται ζητήματα ψυχικής υγείας. Δεν υπήρχαν απαιτήσεις για προειδοποιήσεις, για διασφαλίσεις, για παραπομπές σε επαγγελματίες όταν οι χρήστες είναι σε κρίση. Εν τω μεταξύ, εκατομμύρια άνθρωποι, μεταξύ των οποίων και ανήλικοι, χρησιμοποιούν αυτά τα συστήματα χωρίς καμία προστασία. Χωρίς να γνωρίζουν τους κινδύνους, χωρίς να καταλαβαίνουν τους περιορισμούς και χωρίς να έχουν εναλλακτική όταν κάτι δεν πάει καλά. Ισως το πιο ανησυχητικό στοιχείο σε όλα αυτά δεν είναι η ταχύτητα της αλλαγής, αλλά η ευκολία με την οποία την έχουμε αποδεχτεί. Δεν υπήρξε αντίσταση, δεν υπήρξε δημόσια συζήτηση, δεν υπήρξε συλλογικός προβληματισμός. Απλώς συνέβη.
Και τώρα, για μια ολόκληρη γενιά, η εξάρτηση από την ΤΝ δεν είναι παρέκκλιση. Είναι η νέα κανονικότητα. Είναι ο τρόπος που λειτουργούν, που μαθαίνουν, που δουλεύουν, που σχετίζονται. Ολοι γύρω μας κάνουν το ίδιο πράγμα: οι εργοδότες περιμένουν να χρησιμοποιείς την ΤΝ, τα πανεπιστήμια την ενσωματώνουν στη διδασκαλία, οι γονείς τη συστήνουν στα παιδιά τους ως εργαλείο μάθησης. Ποιος μπορεί να αντισταθεί χωρίς να μείνει πίσω; Αυτή η κοινωνική πίεση για υιοθέτηση κάνει την εξάρτηση ακόμα πιο ύπουλη. Δεν είναι μια ατομική απόφαση. Είναι μια συλλογική μετάβαση που συμβαίνει τόσο γρήγορα, ώστε δεν έχουμε χρόνο να αξιολογήσουμε τις επιπτώσεις.
Τι να κάνουμε
Οι επιστήμονες προτείνουν τα εξής:
• Ειλικρινή συζήτηση για τους κινδύνους εξάρτησης και τις επιπτώσεις από τη χρήση της ΤΝ, χωρίς υστερία ή τεχνοφοβία.
• Ρυθμίσεις, ειδικά για τα chatbots που χρησιμοποιούνται για την ψυχική υγεία με κατάλληλα πρότυπα ασφαλείας (όπως προειδοποιήσεις για τους χρήστες, μηχανισμοί παραπομπής όταν κάποιος βρίσκεται σε κρίση, όρια για τους ανηλίκους).
• Εκπαίδευση, ώστε οι άνθρωποι να μάθουν να χρησιμοποιούν την ΤΝ με υγιή τρόπο, ως εργαλείο και όχι ως υποκατάστατο της ανθρώπινης σκέψης ή σχέσης.
Συμπέρασμα
Η εξάρτηση από την ΤΝ δεν είναι υπερβολή. Είναι μια πραγματικότητα που επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους. Δεν πρόκειται για έναν κλασικό εθισμό με χημικές εξαρτήσεις και συμπτώματα στέρησης. Είναι κάτι πιο ύπουλο: μια συναισθηματική και γνωστική εξάρτηση που αλλάζει τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός μας, τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Είναι η απώλεια της αυτονομίας, της ικανότητας να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε, να επιλύουμε προβλήματα, να ζούμε χωρίς να χρειαζόμαστε συνεχώς εξωτερική βοήθεια και επεξεργασία.
Και το πιο επικίνδυνο; Οτι δεν το βλέπουμε ως πρόβλημα. Η απάντηση δεν είναι η εγκατάλειψη της τεχνολογίας. Η απάντηση είναι η επαγρύπνηση. Να θυμόμαστε ότι η ευκολία δεν είναι πάντα καλή. Οτι η προσπάθεια έχει αξία. Οτι οι ανθρώπινες σχέσεις, όσο δύσκολες και αν είναι, δεν μπορούν να αντικατασταθούν από μια συνομιλία με ένα chatbot.
Το ερώτημα δεν είναι αν θα ζήσουμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Το κάνουμε ήδη. Το ερώτημα είναι αν θα θυμόμαστε ακόμα πώς είναι να ζούμε και χωρίς αυτήν.
Add comment
Comments