Προοδευτική φορολόγηση

Τι είναι η προοδευτική φορολογία

Αν, όπως είπε κάποτε ο Oliver Wendell Holmes, οι φόροι είναι το τίμημα που πληρώνουμε για μια πολιτισμένη κοινωνία, τότε η προοδευτικότητα των φόρων καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το πώς αυτό το τίμημα κατανέμεται μεταξύ των ατόμων. Ένα προοδευτικό φορολογικό σύστημα είναι εκείνο στο οποίο η φορολογική επιβάρυνση ενός ατόμου ή μιας οικογένειας, ως ποσοστό του εισοδήματος, αυξάνεται όσο αυξάνεται το εισόδημα.

Αν, για παράδειγμα, οι φόροι για μια οικογένεια με εισόδημα €20.000 είναι το 20% του εισοδήματος και οι φόροι για μια οικογένεια με εισόδημα €200.000 είναι το 30%, τότε η φορολογική δομή σε αυτό το εύρος εισοδημάτων είναι προοδευτική. Ένα φορολογικό σύστημα είναι πιο προοδευτικό από ένα άλλο αν ο μέσος φορολογικός συντελεστής του αυξάνεται ταχύτερα με το εισόδημα.

Η μείωση της προοδευτικότητας τη δεκαετία του 1980

Αν κρίνουμε μόνο από τους ανώτατους φορολογικούς συντελεστές εισοδήματος, η προοδευτικότητα της φορολογίας στις ΗΠΑ μειώθηκε αισθητά τη δεκαετία του ’80. Το 1980 ο ανώτατος συντελεστής ήταν 70%. Ο νόμος Economic Recovery Tax Act του 1981 τον μείωσε στο 50%, και ο Tax Reform Act του 1986 τον μείωσε περαιτέρω στο 33%. Αν και στη συνέχεια αυξήθηκε ελαφρώς περίπου στο 34%, εξακολουθεί να είναι λιγότερο από το μισό σε σχέση με το 1980.

Άλλες ανεπτυγμένες χώρες μιμήθηκαν τις Ηνωμένες Πολιτείες στη μείωση των ανώτατων συντελεστών, συνήθως όμως σε μικρότερο βαθμό.

Μια πραγματική αλλαγή ή παραπλανητική εικόνα;

Σημαίνει αυτή η απότομη πτώση μια ριζική αλλαγή στον τρόπο κατανομής του φορολογικού βάρους; Όχι. Οι ονομαστικοί φορολογικοί συντελεστές παραπλανούν ως προς την πραγματική προοδευτικότητα για τρεις λόγους:

1. Η σημασία της φορολογικής βάσης

Πρώτον, η φορολογική βάση - δηλαδή το εισόδημα που φορολογείται - είναι γενικά πολύ μικρότερη από το συνολικό εισόδημα, λόγω ενός πολύπλοκου συνόλου προσαρμογών, εκπτώσεων, εξαιρέσεων και λαθών μέτρησης. Επειδή η διάβρωση της φορολογικής βάσης ήταν πιο έντονη για τους φορολογούμενους με υψηλά εισοδήματα πριν από τη μεταρρύθμιση του 1986, το σύστημα ήταν πολύ λιγότερο προοδευτικό απ’ ό,τι υπονοούσαν οι παλιοί συντελεστές - και πιθανόν καθόλου προοδευτικό.

Αν και ο νόμος του 1986 μείωσε τον ανώτατο συντελεστή από 50% σε 33%, κατάργησε επίσης τη δυνατότητα εξαίρεσης από τη φορολόγηση του 60% των μακροπρόθεσμων κεφαλαιακών κερδών. Επειδή αυτά αποτελούν μεγάλο μέρος του εισοδήματος των πιο εύπορων φορολογουμένων, η διεύρυνση της φορολογικής βάσης αντιστάθμισε, κατά μέσο όρο, τη μείωση του συντελεστή.

2. Η μετακύλιση του φορολογικού βάρους

Δεύτερον, το φορολογικό βάρος - δηλαδή η επιβάρυνση που προκαλούν οι φόροι - δεν βαρύνει αποκλειστικά όσους καταβάλλουν τους φόρους στην εφορία. Σε κάποιο βαθμό πολλοί φόροι “μετακυλίονται” σε άλλα μέλη της κοινωνίας. Για παράδειγμα, επειδή οι πολύ προοδευτικοί φόροι αποθαρρύνουν την είσοδο σε υψηλά αμειβόμενα επαγγέλματα, οι μισθοί σε αυτά τα επαγγέλματα αυξάνονται.

 Έτσι, οι φόροι που πληρώνουν όσοι τελικά εισέρχονται σε αυτά τα επαγγέλματα υπερεκτιμούν το πραγματικό βάρος που φέρουν. Επιβαρύνονται επίσης όσοι πληρώνουν υψηλότερες τιμές για αγαθά και υπηρεσίες αυτών των επαγγελματιών.

Ένα άλλο παράδειγμα αφορά τα άτομα με υψηλά εισοδήματα που επενδύουν σε κρατικά και τοπικά ομόλογα με φορολογικές απαλλαγές. Η πραγματική επιβάρυνσή τους υποεκτιμάται, επειδή οι αποδόσεις αυτών των τίτλων είναι ήδη χαμηλότερες λόγω της φορολογικής τους μεταχείρισης. Οι κύριοι ωφελημένοι δεν είναι οι επενδυτές, αλλά οι κυβερνήσεις που δανείζονται φθηνότερα.

3. Η συνολική εικόνα του φορολογικού συστήματος

Τρίτον, η προοδευτικότητα δεν μπορεί να εκτιμηθεί εξετάζοντας μόνο έναν φόρο. Οι εισφορές μισθοδοσίας αυξάνονται ταχύτερα και είναι παλινδρομικές (regressive), αφού επιβάλλονται με ενιαίο συντελεστή μόνο έως ένα όριο εισοδήματος. Ωστόσο, το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης είναι προοδευτικό ως προς τις παροχές.

Πόσο προοδευτική πρέπει να είναι η φορολογία;

Η απάντηση εξαρτάται από πρακτικά ζητήματα (πώς αντιδρούν οι φορολογούμενοι) και βαθύτερα ερωτήματα (ο ρόλος του κράτους και η αξία του εισοδήματος για διαφορετικά άτομα).

Οι τρεις βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις

Αρχή του οφέλους (Benefit Principle)

Οι φόροι θεωρούνται πληρωμή για υπηρεσίες του κράτους. Είναι εφαρμόσιμη σε περιπτώσεις όπως τα εισιτήρια σε εθνικά πάρκα, αλλά όχι σε αγαθά όπως η άμυνα. Επίσης, δεν επιτρέπει αναδιανομή εισοδήματος.

Αρχή της φοροδοτικής ικανότητας (Ability-to-Pay Principle)

Οι φόροι πρέπει να σχετίζονται με την ικανότητα πληρωμής. Υποθέτει ότι το ίδιο ποσό είναι μικρότερη θυσία για τους πλούσιους, αλλά δεν καθορίζει συγκεκριμένη μορφή φορολογίας.

Ωφελιμιστική αρχή (Utilitarian Principle)

Οι φόροι πρέπει να μεγιστοποιούν την κοινωνική ευημερία. Ο οικονομολόγος Francis Edgeworth έδειξε ότι αυτό θα οδηγούσε σε πλήρη εξίσωση εισοδημάτων - κάτι που όμως θα κατέστρεφε τα κίνητρα για εργασία και επένδυση.

Σύγχρονη προσέγγιση: Ισορροπία μεταξύ ισότητας και αποδοτικότητας

Η σύγχρονη θεωρία βλέπει την προοδευτικότητα ως συμβιβασμό μεταξύ ισότητας και οικονομικής αποτελεσματικότητας. Οι κοινωνικές αξίες δεν μπορούν να καθοριστούν από οικονομολόγους, αλλά το οικονομικό κόστος των φόρων μπορεί να μελετηθεί.

Τι δείχνουν οι εμπειρικές μελέτες

Τη δεκαετία του ’80, οικονομολόγοι όπως ο Michael Boskin και ο Martin Feldstein θεωρούσαν ότι το κόστος των υψηλών φόρων ήταν μεγάλο και ότι το σύστημα ήταν υπερβολικά προοδευτικό. Ωστόσο, νεότερες μελέτες δείχνουν ότι οι φόροι έχουν μικρότερη επίδραση στις επενδύσεις και την αποταμίευση απ’ ό,τι πιστευόταν.

Ο Alan Auerbach διαπίστωσε ότι οι αλλαγές του 1986 είχαν μικρή επίδραση στις επενδύσεις, ενώ η αποταμίευση μειώθηκε παρά τη μείωση των φόρων. Οι Barry Bosworth και Gary Burtless βρήκαν μικρή αύξηση στην προσφορά εργασίας, αλλά όχι καθοριστική επίδραση της φορολογικής πολιτικής.