Φορολογήστε τους πλούσιους. Καταργήστε τους δασμούς. Τέλος στα μονοπώλια.
Αυτές είναι οι εκκλήσεις πολλών στα πλαίσια των έντονων οικονομικών συζητήσεων της συγκυρίας. Αυτές οι εκκλήσεις, θα μπορούσαν επίσης να προέρχονται απευθείας από την πένα του σεβαστού οικονομολόγου Άνταμ Σμιθ, τον οποίο κάποιοι αποκαλούν "πατέρα του καπιταλισμού" και άλλοι ως πρώιμο προοδευτικό. Ο Σμιθ δεν γνώριζε τίποτα για τον Ντόναλντ Τραμπ ή τους δισεκατομμυριούχους της τεχνολογίας όταν κατήγγειλε τον εμπορικό προστατευτισμό και την ακραία ευημερία στο "Ο Πλούτος των Εθνών", το πιο πολυδιαβασμένο οικονομικό βιβλίο στην ιστορία, το οποίο γιορτάζει τα 250α γενέθλιά του τη Δευτέρα.
"Είναι το αξίωμα κάθε συνετού νοικοκύρη μιας οικογένειας να μην προσπαθεί ποτέ να φτιάξει στο σπίτι που θα του κοστίσει περισσότερο από ό,τι να το αγοράσει", έγραψε ο Σκωτσέζος στο πρωτοποριακό έργο, για παράδειγμα. "Θα ήταν λογικός ένας νόμος που θα απαγόρευε την εισαγωγή όλων των ξένων κρασιών, απλώς για να ενθαρρυνθεί η παραγωγή κλαρέ και μπορντό στη Σκωτία;" προσθέτει. Το θεμελιώδες κείμενο της κλασικής οικονομίας δημοσιεύθηκε στις 9 Μαρτίου 1776, την ίδια χρονιά με τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, 13 χρόνια πριν από τη Γαλλική Επανάσταση, και εν μέσω των πρώτων σπασμών της Βιομηχανικής Εποχής.
Ωστόσο, δεν είναι δύσκολο να βρούμε παραλληλισμούς μεταξύ των δογμάτων που καταγγέλλει το βιβλίο - όπως οι αντίπαλες μερκαντιλιστικές αυτοκρατορίες που επιδιώκουν να ελαχιστοποιήσουν τις εισαγωγές και να μεγιστοποιήσουν τις εξαγωγές - και των εμπορικών τακτικών του Προέδρου Τραμπ και του πιστεύω του "Πρώτα η Αμερική" σήμερα.
Και ενώ ο Σμιθ αναφέρεται συχνότερα για τον ζήλο του για τις ελεύθερες αγορές και το ελεύθερο εμπόριο, όταν πρόκειται για την κατανομή του πλούτου, θα μπορούσε σχεδόν να διοχετεύει με ιδέες τον Μπέρνι Σάντερς ή την Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ, τους αριστερούς αυτούς νομοθέτες των ΗΠΑ. "Δεν είναι πολύ παράλογο οι πλούσιοι να συνεισφέρουν στα δημόσια έξοδα, όχι μόνο αναλογικά με τα έσοδά τους, αλλά κάτι περισσότερο από αυτό το ποσοστό", γράφει ο Σμιθ στον τόμο των 1.000 και πλέον σελίδων, ο οποίος αντλεί στοιχεία από τα πάντα, από την καλλιέργεια σταφυλιών μέχρι τα εργοστάσια καρφιτσών. "Καμία κοινωνία δεν μπορεί σίγουρα να ακμάζει και να είναι ευτυχισμένη, όταν το πολύ μεγαλύτερο μέρος των μελών της είναι φτωχά και δυστυχισμένα", αναφέρει σε ένα από τα πιο γνωστά του αποφθέγματα.
Διαφωνίες για το τι ενοούσε ο Σμιθ
Πολλοί μελετητές του βιβλίου - με πλήρες όνομα "Έρευνα για τη Φύση και τις Αιτίες του Πλούτου των Εθνών" - λένε ότι παραμένει παράξενα σχετικό με τα οικονομικά ζητήματα της εποχής μας, αν και οι συζητήσεις συνεχίζουν να μαίνονται για το τι ενοούσε στην πραγματικότητα ο Σμιθ. Οι υποστηρικτές της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς τον θεωρούν εδώ και καιρό πνευματικό τους πατέρα, ενώ μερικές πιο πρόσφατες αναγνώσεις τον θεωρούν ακόμη και μετριοπαθή προοδευτικό - κάτι παρόμοιο με έναν αριστερόστροφο, σύγχρονο Ευρωπαίο σοσιαλδημοκράτη.
"Μπορείτε να βρείτε έναν "Σμιθ" για να υποστηρίξει οτιδήποτε θέλετε να πείτε", δήλωσε ο ερευνητής του King's College London, Λίο Στιντς, για τον Σκωτσέζο στοχαστή του Διαφωτισμού. Ο Σμιθ αποδέχτηκε επίσης ότι υπήρχαν ορισμένες περιστάσεις κατά τις οποίες δικαιολογούνται οι δασμοί, είτε επειδή οι όροι εμπορίου είναι άδικοι είτε για λόγους ασφάλειας - επιχειρήματα που ακούγονταν όλο και περισσότερο στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και άλλα εμπορικά μπλοκ. "Ο Σμιθ κατάλαβε αυτά τα επιχειρήματα", δήλωσε ο Έαμον Μπάτλερ, διευθυντής του think tank για την πολιτική της ελεύθερης αγοράς του Ινστιτούτου Άνταμ Σμιθ στο Λονδίνο. "Αλλά πίστευε ότι αυτά τα μέτρα (οι δασμοί) θα έπρεπε πραγματικά να είναι όσο το δυνατόν πιο προσωρινά. Πίστευε ότι όσο περισσότερο ελέυθερο εμπόριο έχεις, τόσο καλύτεροι ζουν όλοι".
Το "αόρατο χέρι"
Μία από τις πιο διάσημες μεταφορές από τον "Πλούτο των Εθνών" είναι αυτή του "αόρατου χεριού", που ερμηνεύεται συχνά ως προς το πώς οι ελεύθερες αγορές διοχετεύουν το προσωπικό συμφέρον των διαφόρων συμμετεχόντων στο καλύτερο αποτέλεσμα για όλους. "Δεν περιμένουμε το δείπνο μας από την καλοσύνη του χασάπη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού, αλλά από την προσοχή τους στο δικό τους συμφέρον", γράφει ο Σμιθ. Αλλά άλλοι μελετητές του έργου σημειώνουν ότι η μεταφορά του αόρατου χεριού χρησιμοποιήθηκε μόνο μία φορά στο βιβλίο και πρέπει να ληφθεί υπόψη παράλληλα με τα ευρύτερα επιχειρήματά του αντί να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει τις πολιτικές "laissez-faire".
"Αυτό το βιβλίο... είναι στην πραγματικότητα μια κριτική του τρόπου με τον οποίο ειδικά συμφέροντα, μονοπώλια, ισχυροί άνθρωποι, λόμπι καταλαμβάνουν το κράτος", δήλωσε ο Pratap Bhanu Mehta, κορυφαίος Ινδός ακαδημαϊκός και διανοούμενος. "Λέει: Αν το διορθώσεις αυτό, τότε καταλήγεις σε ελεύθερες αγορές". Ο Αμερικανός οικονομολόγος Τζόζεφ Στίγκλιτς, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και βραβευμένος με Νόμπελ, συμφώνησε.
"Ήταν πολύ περισσότερο ένα φωτισμένο ιδιοτελές βλέμμα που έβλεπε την κοινωνία ευρύτερα", ανέφερε. "Η σύγχρονη οικονομία βασίζεται σε απείρως εγωιστές ανθρώπους. Και σαφώς, ο Άνταμ Σμιθ δεν το πίστευε αυτό". Πράγματι, ο Σμιθ - ο οποίος δίδαξε ηθική φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης - είναι σαφής σχετικά με τις απόψεις του για τον εγωισμό εις βάρος των άλλων. "Όλα για τον εαυτό μας και τίποτα για τους άλλους ανθρώπους, φαίνεται, σε κάθε εποχή του κόσμου, να συνιστά το άθλιο ρητό των κυρίων της ανθρωπότητας", γράφει.
"Ένα εργαλείο για την παραγωγή ιδεών"
Εκδηλώσεις για την 250ή επέτειο του "Πλούτου των Εθνών" λαμβάνουν χώρα καθ' όλη τη διάρκεια του έτους στη Γλασκώβη, το Εδιμβούργο, το Λονδίνο και τη γενέτειρα του Σμιθ, το Κερκάλντι, στις σκωτσέζικες ακτές. Σε ένδειξη του διαρκούς αποτυπώματός του στη λαϊκή φαντασία, το φάντασμα του Σμιθ εμφανίστηκε πέρυσι ως χαρακτήρας σε ένα σατιρικό μιούζικαλ που ανέβηκε κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ του Εδιμβούργου για την κατάρρευση της Βασιλικής Τράπεζας της Σκωτίας το 2008.
Υπάρχουν, ωστόσο, όρια στο πόσο ο Σμιθ μπορεί να μετονομαστεί σε προοδευτικό ή οτιδήποτε άλλο με τους σημερινούς όρους. Ενώ επέκρινε τους πλούσιους και υποστήριζε ότι η συσσώρευση πλούτου από τους λίγους οδήγησε στη φτώχεια των πολλών, ο Mehta υποστήριξε ότι ο Σμιθ, όπως και πολλοί από τους σύγχρονούς του στοχαστές, θα ένιωθε άνετα με επίπεδα ανισότητας που δεν είναι αποδεκτά σήμερα. Άλλοι - συμπεριλαμβανομένου του Καρλ Μαρξ δεκαετίες αργότερα - έχουν επικρίνει τις ιδέες του Σμιθ για την ενίσχυση της παραγωγής σχετικά με τον καταμερισμό της εργασίας σε μικρές εργασίες, λέγοντας ότι αναπτύσσονται σε εργοστάσια για να αφήσουν τους εργάτες με δουλειές που εξαντλούν το ηθικό και μουδιάζουν το μυαλό.
Παρ' όλα αυτά, ο οικονομικός ιστορικός Ρίτσαρντ βαν ντεν Μπεργκ, καθηγητής στο Goldsmiths του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, δήλωσε ότι τα πολλά ερωτήματα και οι διαφορετικές ερμηνείες γύρω από το βιβλίο σαφώς δεν μείωσαν την ελκυστικότητά του στις επόμενες γενιές. "Είναι ένα εργαλείο", είπε. "Ένα εργαλείο για την παραγωγή ιδεών."
Add comment
Comments