Όταν η Πολωνία είχε κομμουνισμό και εμείς μιας μορφής καπιταλισμό, οι Πολωνοί έρχονταν ως εργάτες στην Ελλάδα. Σήμερα που αυτοί έχουν καπιταλισμό και εμείς σοσιαλιστικά κατάλοιπα, οι Έλληνες ψάχνουν για δουλειά στην Πολωνία.
Ένα παγωμένο πρωινό του Ιανουαρίου του 1989, τα ράφια των καταστημάτων στη Βαρσοβία ήταν άδεια. Ο πληθωρισμός έτρεχε με ρυθμούς άνω του 80% και οι εργάτες των εργοστασίων περίμεναν για ώρες στην ουρά για να αγοράσουν βασικά αγαθά, όπως κρέας, σοκολάτα, καύσιμα και αλκοόλ, πολλά από τα οποία διανέμονταν με δελτίο. Η χώρα, στο κατώφλι της δημοκρατίας, ήταν χρεοκοπημένη, εξαντλημένη και οργισμένη.
Όταν κατέρρευσε ο κομμουνισμός στην Πολωνία, ο μέσος Πολωνός κέρδιζε λιγότερο από το ένα δέκατο του αντίστοιχου Γερμανού και, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη το χαμηλότερο κόστος ζωής, η αγοραστική του δύναμη έφτανε μόλις στο ένα τρίτο εκείνης του μέσου Γερμανού.
Κι όμως, τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, η Πολωνία πέτυχε αυτό που πολλοί θεωρούσαν αδύνατο: έγινε ο αδιαμφισβήτητος πρωταθλητής ανάπτυξης της Ευρώπης. Μέσα σε μία μόνο γενιά, κατάφερε ένα άλμα που ελάχιστες χώρες στην ιστορία έχουν επιτύχει: από μια φτωχή, “εκμεταλλευτική” κοινωνία στα οικονομικά περιθώρια της Ευρώπης, πέρασε στην κατηγορία των χωρών υψηλού εισοδήματος, ξεπερνώντας όχι μόνο τις γειτονικές της οικονομίες αλλά και ορισμένες παγκόσμιες δυνάμεις ανάπτυξης.
Για να εντοπιστούν οι ρίζες της επιτυχίας της Πολωνίας, αλλά και οι κίνδυνοι που διαγράφονται στον ορίζοντα, ο οικονομολόγος Marcin Piątkowski, συγγραφέας του βιβλίου Europe’s Growth Champion, οποίος χαρακτηρίζει τη ραγδαία ανάπτυξη της χώρας “ένα πρωτοφανές οικονομικό θαύμα”.
Διαβάστε ακόμα: Με τον σκύλο χορτάτο, δεν μένει η πίτα ολάκερη
Σπάζοντας τις αλυσίδες της ολιγαρχίας
Για να κατανοήσει κανείς τον οικονομικό μετασχηματισμό της Πολωνίας, ο Piątkowski προτείνει να κοιτάξουμε πολύ πέρα από τον κομμουνισμό και να επιστρέψουμε στην Πολωνο - Λιθουανική Κοινοπολιτεία, που ιδρύθηκε το 1569. Για αιώνες, όπως γράφει στο βιβλίο του, η Πολωνία ήταν παγιδευμένη σε αυτό που οι οικονομολόγοι της ανάπτυξης αποκαλούν “εκμεταλλευτική κοινωνία” - μια κοινωνία όπου οι ελίτ διαμορφώνουν τους πολιτικούς και οικονομικούς θεσμούς προς όφελος των δικών τους συμφερόντων.
Το παράδοξο στην περίπτωση της Πολωνίας είναι ότι, κατά τη “χρυσή εποχή” του 16ου αιώνα, ήταν επιφανειακά μία από τις πιο δημοκρατικές χώρες της Ευρώπης.
Σχεδόν το 10% του πληθυσμού - η αριστοκρατία (szlachta) - είχε το δικαίωμα ψήφου, συμμετοχής σε τοπικές συνελεύσεις και ακόμη και εκλογής του μονάρχη. Καμία άλλη ευρωπαϊκή χώρα δεν πλησίαζε τότε αυτό το επίπεδο πολιτικής συμμετοχής.
Κάθε μέλος της szlachta, ανεξαρτήτως πλούτου, είχε θεωρητικά ίσα δικαιώματα. Σε μια ήπειρο που κυριαρχούνταν από απόλυτες μοναρχίες, αυτό το σύστημα φαινόταν ριζοσπαστικό, ακόμη και προοδευτικό.
Όμως, όπως υποστηρίζει ο Piątkowski, αυτή ακριβώς η στρεβλή μορφή δημοκρατίας αποτέλεσε δομική παγίδα. Η ευρεία αλλά αποκλειστική εξουσία της szlachta δημιούργησε αυτό που αποκαλεί “μια αποτυχημένη φιλελεύθερη ουτοπία”: χαμηλή φορολογία, απουσία μόνιμου στρατού, αδύναμη κεντρική εξουσία και σχεδόν ανύπαρκτη δημόσια διοίκηση.
Οι αγρότες, που αποτελούσαν τη συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού, ήταν δεμένοι στη γη μέσω της δουλοπαροικίας, χωρίς δικαιώματα ή περιουσία. Η αστική μεσαία τάξη -πιθανός φορέας εκσυγχρονισμού - ήταν οικονομικά και πολιτικά περιθωριοποιημένη.
Η μόρφωση, η αγροτική παραγωγικότητα και η τεχνολογική πρόοδος υστερούσαν σημαντικά σε σχέση με τη δυτική Ευρώπη. Το εμπόριο ήταν περιορισμένο, τα μονοπώλια ανθούσαν και ορισμένοι κλάδοι, όπως η παραγωγή αλκοόλ, ελέγχονταν αυστηρά από την αριστοκρατία.
Ο Piątkowski υποστηρίζει ότι η αντίληψη του 16ου αιώνα ως “χρυσής εποχής” είναι στην πραγματικότητα μύθος. Στην ουσία, η περίοδος χαρακτηριζόταν από ανισότητες και θεσμική παρακμή.
Αυτή η συγκέντρωση εξουσίας εξηγεί γιατί η Πολωνία δεν εκσυγχρονίστηκε, σε αντίθεση με τη Βρετανία, όπου η μεσαία τάξη απέκτησε σταδιακά πολιτική επιρροή.
Προειδοποιεί μάλιστα ότι ορισμένες σύγχρονες πολιτικές τάσεις στην Πολωνία κινδυνεύουν να επαναλάβουν τα ίδια λάθη.
Η παράδοξη κληρονομιά του κομμουνισμού
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η επιβολή του κομμουνισμού από τη Σοβιετική Ένωση έφεραν καταστροφή και δυστυχία, αλλά διέκοψαν βίαια τους δεσμούς με το ολιγαρχικό παρελθόν.
Οικονομικά, ο κομμουνισμός υπήρξε καταστροφικός: από το 1950 έως το 1989 η ανάπτυξη ήταν μόλις 2,2% ετησίως.
Ωστόσο, προκάλεσε βαθιές κοινωνικές αλλαγές: αναδιανομή γης, αποδυνάμωση των ελίτ και μαζική μετακίνηση πληθυσμού στις πόλεις, αυξάνοντας την παραγωγικότητα και την κοινωνική κινητικότητα.
Η εκπαίδευση έγινε καθολική και μέχρι το 1989 η Πολωνία ήταν “η πιο μορφωμένη και ισότιμη κοινωνία στην ιστορία της”.
Οι ανισότητες ήταν χαμηλές, ενώ ενισχύθηκαν η ισότητα των φύλων, η πρόσβαση στην υγεία και η πολιτιστική συμμετοχή.
Το σημαντικότερο όμως ήταν ότι ο κομμουνισμός κατέστρεψε τις παλιές ελίτ, ανοίγοντας τον δρόμο για μια πιο συμπεριληπτική κοινωνία.
Παραδόξως, αυτό αποτέλεσε τη βάση για την επιτυχία μετά το 1989.
1989: από την κατάρρευση στις μεταρρυθμίσεις
Η μετάβαση στον καπιταλισμό ξεκίνησε μέσα στο χάος. Με την καθοδήγηση του Leszek Balcerowicz, εφαρμόστηκε η λεγόμενη “θεραπεία-σοκ”, με ταχύτατη απελευθέρωση της οικονομίας.
Οι μεταρρυθμίσεις είχαν αρχικά μεγάλο κόστος: πτώση ΑΕΠ, αύξηση ανεργίας και κατάρρευση μισθών. Όμως η οικονομία ανέκαμψε ταχύτερα από άλλες χώρες της περιοχής.
Σε αντίθεση με τη Ρωσία, η ιδιωτικοποίηση έγινε πιο σταδιακά, επιτρέποντας τη δημιουργία θεσμών: ανεξάρτητη δικαιοσύνη, μέσα ενημέρωσης και ισχυρό τραπεζικό σύστημα.
Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα ανάπτυξης, με σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές και θεσμούς.
Ένα οικονομικό θαύμα
Από το 1992, η Πολωνία καταγράφει τη μακρύτερη περίοδο συνεχούς ανάπτυξης στην Ευρώπη.
Μεταξύ 1990 και 2023, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 240%, ξεπερνώντας ακόμη και ορισμένες ασιατικές οικονομίες.
Κατά την κρίση του 2008-09, ήταν η μόνη χώρα της ΕΕ που δεν μπήκε σε ύφεση.
Η ποιότητα ζωής βελτιώθηκε σημαντικά, με πάνω από το 75% των πολιτών να δηλώνουν ικανοποιημένοι από τη ζωή τους.
Αποφυγή της «παγίδας μεσαίου εισοδήματος»
Η Πολωνία συνεχίζει να συγκλίνει με τη Δύση και αναμένεται να φτάσει επίπεδα χωρών όπως η Ιταλία και η Ιαπωνία έως το 2030.
Η επιτυχία βασίζεται σε μορφωμένο εργατικό δυναμικό, χαμηλό χρέος και δυναμικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις.
Ωστόσο, η γήρανση του πληθυσμού και η ανάγκη για καινοτομία αποτελούν μελλοντικές προκλήσεις.
Μαθήματα για τον κόσμο
Η περίπτωση της Πολωνίας δείχνει ότι το πρόβλημα πολλών χωρών δεν είναι η άγνοια των ελίτ αλλά η απροθυμία τους να αλλάξουν.
Η ανάπτυξη απαιτεί τη μετάβαση από “εκμεταλλευτικές” σε “συμπεριληπτικές” κοινωνίες.
Η Πολωνία βρίσκεται σήμερα σε κρίσιμο σταυροδρόμι. Οι επιτυχίες της μπορεί να ανατραπούν αν αποδυναμωθούν οι θεσμοί.
Για να κλείσει το χάσμα με χώρες όπως η Γερμανία και η Γαλλία, θα χρειαστεί να στραφεί στην καινοτομία.
Το βασικό συμπέρασμα του Piątkowski είναι σαφές: η επιτυχία της Πολωνίας δεν οφείλεται μόνο σε πολιτικές επιλογές, αλλά σε μια βαθιά μετάβαση προς μια πιο δίκαιη και συμπεριληπτική κοινωνία.
Και σε έναν κόσμο όπου πολλές χώρες παραμένουν εγκλωβισμένες σε ελίτ που εξυπηρετούν τα δικά τους συμφέροντα, το παράδειγμα της Πολωνίας είναι ταυτόχρονα ελπιδοφόρο και προειδοποιητικό.
Add comment
Comments