Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποτελεί την πιο πρόσφατη εκδήλωση μιας νοοτροπίας που διαμορφώνεται εδώ και δεκαετίες - αν όχι αιώνες. Τρία βιβλία αποδομούν τους μύθους που αφηγείται η Ρωσία στον εαυτό της.
Ο χειμώνας του 1998 ήταν μια περίοδος βαθιάς κρίσης για τη Ρωσία. Επτά χρόνια μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η χώρα είχε χρεοκοπήσει θεαματικά τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς. Μια ομάδα απογοητευμένων αλλά διορατικών διανοουμένων και επιχειρηματιών, που αυτοαποκαλούνταν Club 2015, επιχείρησε τότε να χαράξει μια πορεία προς τη φερεγγυότητα και τον εκσυγχρονισμό.
Συναντήθηκαν σε αθλητικό κέντρο στο Νοβογκόρσκ, έξω από τη Μόσχα, και επεξεργάστηκαν διάφορα σενάρια για το μέλλον της Ρωσίας, τα οποία δημοσιεύθηκαν το 1999 στο βιβλίο “Scenarios for Russia”. Το έργο αποτέλεσε βασικό μέρος της οικονομικής ενημέρωσης του νέου προέδρου Vladimir Putin, ο οποίος ανέλαβε την εξουσία τον Ιανουάριο του 2000.
Γνωρίζοντας σήμερα όσα ακολούθησαν, δεν έχει νόημα να σταθεί κανείς στα θετικά ή ουδέτερα σενάρια του βιβλίου. Το πιο δυσοίωνο, με τίτλο “Poisoned Rake” (“Το Δηλητηριασμένο Τσουγκράνι”), προέβλεπε: “Αρχικά θα υπάρξει ανάπτυξη του ΑΕΠ, καθώς η κρατική κινητοποίηση μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική. Στη συνέχεια όμως θα ακολουθήσει μια μακρά και επώδυνη παρακμή, πιθανότατα πίσω από ένα νέο Σιδηρούν Παραπέτασμα”.
Το σενάριο αυτό θα επιτηρούνταν από έναν ρεβανσιστή δεσπότη. Ο αρθρογράφος σημειώνει σκωπτικά ότι ο Putin φαίνεται πως έδωσε ιδιαίτερη προσοχή σε αυτή την πρόβλεψη, καθώς επί 26 χρόνια κυβερνά ακριβώς με αυτόν τον τρόπο - μόνο που η πραγματικότητα αποδείχθηκε ακόμη χειρότερη, αφού κανείς τότε δεν είχε διανοηθεί τον πιο αιματηρό πόλεμο στην Ευρώπη μετά το 1945.
Η Ρωσία «μουσκεμένη στον Πουτινισμό»
Ένα από τα ελάχιστα “αναπτυσσόμενα” προϊόντα της εποχής Putin είναι τα βιβλία που αναλύουν όσα πήγαν στραβά στη Ρωσία. Ο Marc Bennetts προσθέτει μια σημαντική συμβολή με το βιβλίο του “The Descent” (“Η παρακμή”), μέσα από τη σκοπιά της καθημερινής ζωής.
Ο Bennetts έζησε 25 χρόνια στη Μόσχα, έχει Ρωσίδα σύζυγο και παιδιά και πίστευε πως θα γερνούσε εκεί. Αναγκάστηκε όμως να φύγει το 2022, καθώς η παραμονή του ως ανταποκριτή των Times είχε γίνει επικίνδυνη.
Παραδέχεται ανοιχτά ότι πρόκειται για ένα “θυμωμένο βιβλίο”, αλλά και απολύτως ειλικρινές: “Πίστεψα, έστω για ένα διάστημα, ότι η Ρωσία μπορούσε να αλλάξει… Έκανα λάθος”.
Διαβάστε ακόμα: Ιράν: Καταπίεση στη σκιά του πολέμου
Στο βιβλίο περιγράφει μια Ρωσία “ποτισμένη από τον Πουτινισμό”, μέσα από επαφές με ροκ συγκροτήματα, χούλιγκαν ποδοσφαίρου και στρατιώτες.
“Οι στρατιώτες αυτοί δεν ήταν τόσο πλυμένοι εγκέφαλοι όσο αναίσθητοι τύποι, των οποίων οι ζωές είχαν διαμορφωθεί και διαστραφεί από τον μηδενισμό και τον κυνισμό που χαρακτηρίζουν το καθεστώς Putin”, γράφει. “Da pokhui - “δε γ…έται” - θα απαντούσαν πιθανότατα αν τους ρωτούσες για τον παραλογισμό της ρωσικής εισβολής”.
Αυτή η ηθική και πνευματική παρακμή, σημειώνει, καλλιεργείται από μια αδιάκοπη πλημμυρίδα προπαγάνδας.
Περιγράφει, για παράδειγμα, τον πατέρα μιας φίλης του, ο οποίος παρακολουθεί ταυτόχρονα δύο τηλεοράσεις και ακούει ραδιόφωνο. Αν η κόρη του πει κάτι κατά του πολέμου, εκείνος ουρλιάζει ότι είναι ”εχθρός του λαού”.
Άλλη φίλη του άκουσε τη μητέρα της να ισχυρίζεται ότι οι δυτικές οικονομίες σταμάτησαν να παράγουν χαρτί υγείας εξαιτίας του κόστους στήριξης της Ουκρανίας.
Ή ακόμη ένα διαδικτυακό βίντεο του Κρεμλίνου που έγινε viral και έλεγε: “Είναι τρομερό. Δεν υπάρχουν αρκετές γυναίκες στην Ευρώπη, οπότε οι άνδρες βιάζουν σκύλους. Περπατάς στους δρόμους και ακούς τα σκυλιά να ουρλιάζουν παντού επειδή τα βιάζουν”.
Ο αρθρογράφος σχολιάζει ότι μια τόσο χυδαία προπαγάνδα μοιάζει αδιανόητη - κι όμως φαίνεται να λειτουργεί για πολλούς Ρώσους.
«Μια χώρα χωρίς μέλλον»
Ωστόσο, το βιβλίο του Bennetts, όσο ζωντανά κι αν αποτυπώνει την παρακμή, δεν απαντά στο ερώτημα “γιατί” συνέβη αυτό. Την πιο βαθιά ανάλυση επιχειρεί ο Andrei Kolesnikov στο έργο του “The Closing of the Russian Mind”.
Ο Kolesnikov, ανεξάρτητος διανοούμενος στη Μόσχα, χαρακτηρίστηκε “ξένος πράκτορας” το 2022, αλλά συνέχισε να ζει και να γράφει “μέσα στην κοιλιά του κτήνους”.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η απόφαση για εισβολή αποτελεί “ένδειξη ενός ανθρώπου εμμονικού με την ιδεολογία, παγιδευμένου σε θεωρίες συνωμοσίας και στην ιδέα της μεσσιανικής αποστολής του κράτους και του έθνους του”.
Αποδομεί την άποψη - ιδιαίτερα διαδεδομένη στη Δύση - ότι για τον ρωσικό αναθεωρητισμό ευθύνεται το ΝΑΤΟ.
“Η έκρηξη αυτού του παλαιού αυτοκρατορικού ιμπεριαλισμού δεν προκλήθηκε από τη Δύση ή την επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς”, γράφει. “Οι ρίζες βρίσκονται βαθιά μέσα στην ιστορική και κοινωνικοπολιτισμική συνείδηση τόσο των μαζών όσο και της ελίτ”.
Ο Kolesnikov αναλύει πώς ο Putin μετέτρεψε ένα αυταρχικό καθεστώς - όπου αρκούσε να παραμένεις σιωπηλός - σε ένα “νεο-ολοκληρωτικό” κράτος, όπου οι πολίτες πρέπει να επιδεικνύουν ενεργή συμμόρφωση.
Στον πυρήνα αυτής της ιδεολογίας βρίσκεται “η ιδέα της αυτοκρατορίας”. Όπως ο Στάλιν, έτσι και ο Putin αντιμετωπίζει τα εδάφη ως το μοναδικό αληθινό νόμισμα ισχύος.
Οι πέντε πυλώνες του Πουτινισμού
Ο Kolesnikov συνοψίζει την κρατική πατριωτική ιδεολογία της Ρωσίας σε πέντε βασικούς άξονες:
- Η Ρωσία είναι μεγάλη δύναμη που μπορεί να καταστρέψει τους εχθρούς της.
- Έχει μοναδική χιλιετή ιστορία, κατά την οποία το κράτος προστατεύει τον λαό από επιθέσεις παντού.
- Είναι ορθόδοξη χώρα, η “Τρίτη Ρώμη”.
- Πρέπει να είναι περήφανη για το παρελθόν της, ακόμη και για τις σταλινικές διώξεις.
- Η ισχύς προκύπτει μόνο μέσα από την ενότητα: όποιος δεν είναι μαζί μας είναι προδότης, ξένος πράκτορας ή ναζί.
Το βιβλίο περιγράφει πώς αυτή η ιδεολογία αποσυνθέτει τη ρωσική κοινωνία και την οδηγεί σε απο-εκσυγχρονισμό.
“Είναι εντυπωσιακό πόσο γρήγορα μια εκσυγχρονισμένη κοινωνία μπορεί να εκφυλιστεί, ιδιαίτερα σε επίπεδο ηθικής και ψυχολογίας”, σημειώνει.
Κατά τον συγγραφέα, η Ρωσία δεν επέστρεψε απλώς στην εποχή της στασιμότητας του Μπρέζνιεφ, αλλά 70 ή και 75 χρόνια πίσω - στις απαρχές του Ψυχρού Πολέμου και στις σταλινικές εκκαθαρίσεις.
Η αυτοκρατορική μοίρα της Ρωσίας
Το τρίτο βιβλίο, “A Kingdom and a Village” του Simon Morrison, εξετάζει χίλια χρόνια ιστορίας της Μόσχας και επιχειρεί να απαντήσει στο κλασικό ρωσικό ερώτημα του Τολστόι: οι ηγέτες διαμορφώνουν την ιστορία ή παρασύρονται από αυτήν;
Ο Morrison υπενθυμίζει ότι η Μόσχα δεν έχει ιστορία χιλίων ετών όπως ισχυρίζεται το Κρεμλίνο. Τον 11ο αιώνα το Κίεβο ήταν ήδη μεγάλη εμπορική μητρόπολη, μεγαλύτερη από το Λονδίνο ή το Παρίσι της εποχής.
Η πρώτη αναφορά στη Μόσχα εμφανίζεται μόλις το 1147, όταν ο πρίγκιπας Γιούρι ο Μακρόχερος προσκάλεσε συγγενή του να συμμαχήσουν εναντίον του Κιέβου: “Έλα να με δεις στη Μόσχα, αδελφέ”.
Από τότε και επί αιώνες, οι ρωσικές ηγεσίες επέλεγαν επανειλημμένα την αυταρχική και επεκτατική πορεία.
Ο Αλέξανδρος Νιέφσκι, που σήμερα θεωρείται “ουράνιος προστάτης” της FSB του Putin, προτίμησε τον 13ο αιώνα συμμαχία με τις μογγολικές στέπες αντί με τη Δύση - όπως, σημειώνει ο συγγραφέας, ο Putin επέλεξε σήμερα τον Xi Jinping.
Ο Ιβάν ο Τρομερός δημιούργησε την “οπρίτσνινα”, ένα σώμα τρόμου που θεωρείται πρόγονος της NKVD, της KGB και της FSB.
Το 1570 οι οπρίτσνικοι κατέστρεψαν ολοκληρωτικά το Νόβγκοροντ, αν και δεν αποτελούσε πραγματική απειλή για τη Μόσχα - μια ιστορική αναλογία που ο συγγραφέας συνδέει ευθέως με τη σημερινή Ουκρανία.
Ο Morrison καταλήγει απαισιόδοξα: “Η αυτοκρατορία επεκτεινόταν για να αποτρέψει τη συρρίκνωση. Αν τα πορώδη σύνορα καταρρεύσουν, τότε η Ρωσία θα πάψει να υπάρχει”.
Και πώς αντιμετωπίζουν οι ίδιοι οι Ρώσοι αυτή την πραγματικότητα; “Με τον παραδοσιακό ρωσικό τρόπο”, γράφει ο αρθρογράφος: κλεισμένοι στις κουζίνες τους, συζητώντας μεταξύ φίλων που εμπιστεύονται ακόμη.
Ο Kolesnikov κλείνει το βιβλίο του με μια πρόποση: “Να καταφέρουμε όλοι να επιβιώσουμε από αυτό”.
Και ένας φίλος του, γεννημένος επί Στάλιν, απαντά με πικρία: “Κανείς δεν τα κατάφερε ποτέ”.
Add comment
Comments