Όχι, δεν έγινα κομμουνιστής. Τουλάχιστον όχι ακόμα…
Τα ρομπότ παρουσιάζονται ως πρόοδος. Για πολλούς όμως είναι απλώς ο τρόπος για να ξεφορτωθούν τον εργάτη. Και μια κοινωνία που θεωρεί περιττό τον άνθρωπο της δουλειάς, έχει ήδη σαπίσει ηθικά.
Αυτό είναι το θέμα της εποχής μας. Η αυτοματοποίηση είναι μεταφορά ισχύος από την εργασία στο κεφάλαιο. Είναι η προσπάθεια να παραχθεί περισσότερη αξία με λιγότερους ανθρώπους, λιγότερες απαιτήσεις, λιγότερη διαπραγμάτευση. Το ρομπότ ζητά ρεύμα, συντήρηση και αναβάθμιση. Για μια επιχείρηση που θέλει κόστος χωρίς αντίσταση, αυτή είναι η λύση.
Και όλα αυτά αφορούν την Ελλάδα του σήμερα. Αφορούν την οικοδομή που ξαναζεσταίνεται, τις αποθήκες και τα logistics, τη βιοτεχνία που πιέζεται, τα επαγγέλματα που λιγοστεύουν, τον μικρομεσαίο που παλεύει να σταθεί, τον νέο που βλέπει ότι το πτυχίο του δεν αρκεί και το χέρι του μένει υποτιμημένο. Εδώ η αυτοματοποίηση θα έρθει ως διαστρωμάτωση ισχύος, με τα οφέλη να ανεβαίνουν προς τα πάνω και το κόστος να κατεβαίνει προς τα κάτω, όπως γίνεται σχεδόν πάντα σε αυτή τη χώρα.
Η απάτη κρύβεται στον τρόπο που μιλούν πολλοί γι' αυτή τη μετάβαση. Υπόσχονται μια οικονομία πιο έξυπνη, πιο δημιουργική, πιο ανθρώπινη. Στην πράξη, τα ρομπότ έρχονται για να ελαφρύνουν τον εργοδότη από τον εργάτη. Εκεί βρίσκεται ο μηχανισμός. Εκεί θάβεται και η αλήθεια κάτω από το γυαλισμένο λεξιλόγιο των παρουσιάσεων.
Το όνειρο πολλών διοικήσεων, πολλών funds, πολλών πλατφορμών και αρκετών κυβερνήσεων είναι παλιό. Θέλουν παραγωγή χωρίς μισθολογική πίεση, χωρίς απεργία, χωρίς καθυστέρηση, χωρίς πρόσωπα απέναντι. Θέλουν εργασία χωρίς εργαζόμενο. Και το πουλούν ως μέλλον.
Το πιο προσβλητικό στοιχείο της υπόθεσης είναι η περιφρόνηση που κρύβεται πίσω από τη λατρεία της αυτοματοποίησης. Η χειρωνακτική εργασία παρουσιάζεται σαν στάδιο της ανθρώπινης δραστηριότητας που ετοιμάζεται να εξαφανιστεί. Ο τεχνίτης, ο εργάτης, ο οδηγός, ο χτίστης, ο σιδεράς, ο ηλεκτρολόγος, ο άνθρωπος της αποθήκης, της καθαριότητας, της συντήρησης αντιμετωπίζονται σαν εκκρεμότητα της Ιστορίας. Μια κοινωνία που σκέφτεται έτσι χάνει επαφή με τον εαυτό της, γιατί παύει να σέβεται αυτούς που την κρατούν όρθια.
Η χειρωνακτική εργασία είναι τέχνη, με την κυριολεκτική έννοια της λέξης. Είναι γνώση με χέρια, με μάτι, με μνήμη σώματος, με διορθώσεις που σπάνια γράφονται σε εγχειρίδιο. Ο τεχνίτης ξέρει πράγματα που δεν χωρούν σε powerpoint. Ο εργάτης βλέπει αποκλίσεις που ξεφεύγουν από αισθητήρες και dashboards. Ο άνθρωπος που έχει μάθει να φτιάχνει, να σηκώνει, να ισορροπεί, να προσαρμόζεται στο υλικό και στη φθορά, κουβαλά γνώση που δεν μετριέται σωστά από εκείνους που δεν έχουν πιάσει ποτέ εργαλείο στα χέρια τους.
Εδώ υπάρχει και μια αλήθεια που σπάνια λέγεται. Η κοινωνία αποδέχεται πιο εύκολα την αντικατάσταση του ανθρώπου της δουλειάς απ' όσο θα παραδεχόταν, αρκεί να της προσφερθεί λίγη περισσότερη ταχύτητα, λίγη περισσότερη ευκολία, λίγη φθηνότερη υπηρεσία. Πίσω από τον θαυμασμό για την καινοτομία κρύβεται συχνά η περιφρόνηση προς τον μόχθο, αυτή η "αστική" ανακούφιση όταν το χέρι που κουράζεται βγαίνει από το κάδρο και μένει μόνο η εξυπηρέτηση. Η κοινωνία θέλει όλο και περισσότερο το αποτέλεσμα της εργασίας, αλλά όλο και λιγότερο τον ίδιο τον εργαζόμενο.
Διαβάστε ακόμα: Τι εννοεί ο Μητσοτάκης για τον εκλογικό νόμο;
Κι έτσι φτάνουμε στη ζημιά. Όταν μια κοινωνία αντικαθιστά μαζικά χειρωνακτικές εργασίες με μηχανές, χάνει δομή, χάνει συνοχή, χάνει περηφάνεια, χάνει τη σιωπηλή αρχιτεκτονική της αξιοπρέπειας. Ο άνθρωπος που δουλεύει με τα χέρια του αγοράζει με το μεροκάματό του θέση μέσα στον κόσμο, αίσθηση χρησιμότητας, σεβασμό στο σπίτι του, την πεποίθηση ότι παράγει κάτι πραγματικό. Μόλις κοπεί αυτό το νήμα, η κοινωνία γεμίζει ανθρώπους που αισθάνονται περιττοί μέσα στο ίδιο τους το τοπίο.
Κι όταν αυτή η αίσθηση γίνει μαζική, η βλάβη περνά από την οικονομία στην πολιτική και από την πολιτική στην ηθική. Η υποτίμηση της χειρωνακτικής εργασίας γεννά φτώχεια, γεννά ταπείνωση, γεννά θυμό. Η ταπείνωση γυρίζει πίσω ως οργή απέναντι σε θεσμούς, ως δυσπιστία απέναντι στις ελίτ, ως απόρριψη ενός συστήματος που ζητά από ανθρώπους να χειροκροτήσουν τη δική τους ακύρωση. Καμία κοινωνία δεν μένει ήρεμη όταν της αφαιρείς τη χρησιμότητα και βαφτίζεις αυτή τη λεηλασία "μέλλον".
Κάπου εδώ εμφανίζεται και η λέξη της εποχής: επανεκπαίδευση. Είναι μια βολική λέξη. Το σύστημα τη χρησιμοποιεί λίγο πριν αποσύρει ανθρώπους από την παραγωγή και τους ανακοινώσει, με ύφος πολιτισμένο, ότι οφείλουν τώρα να ξαναγίνουν χρήσιμοι με άλλον τρόπο. Μερικοί ασφαλώς θα προσαρμοστούν. Πολλοί όμως θα σπρωχτούν στο περιθώριο με μια φράση αντί για μια παραδοχή. Επανεκπαίδευση είναι συχνά η ευγενική λέξη που χρησιμοποιεί το σύστημα όταν αποφασίζει ότι ο άνθρωπος της δουλειάς του περισσεύει.
Στην Ελλάδα αυτό μπορεί να πάρει μορφή πολύ χειρότερη. Εδώ η παραγωγική βάση είναι ρηχή, το κοινωνικό κράτος ισχνό, η τεχνική εκπαίδευση υποτιμημένη για χρόνια, και η μικρομεσαία οικονομία πιο ευάλωτη απ' όσο παραδέχεται ο καθένας.
Αν η αυτοματοποίηση έρθει χωρίς σχέδιο αναδιανομής πόρων, χωρίς επανειδίκευση, χωρίς αναβάθμιση της τεχνικής παιδείας, χωρίς άμυνα της κοινωνίας απέναντι στο σοκ, θα κάνει αυτό που κάνουν συνήθως οι αλλαγές σε αυτόν τον τόπο: θα δώσει το κέρδος στους οργανωμένους και τον λογαριασμό στους εκτεθειμένους.
Αυτό είναι και το cui bono της υπόθεσης. Οι όμιλοι αγοράζουν παραγωγικότητα και μαζί αγοράζουν το όνειρό τους, παραγωγή χωρίς μισθολογική διαπραγμάτευση, χωρίς απεργία, χωρίς καθυστέρηση, χωρίς άνθρωπο απέναντι. Αγοράζουν και κάτι βαθύτερο: έναν κόσμο όπου η εργασία παραμένει, αλλά ο εργαζόμενος χάνει το ειδικό βάρος του.
Οι πλατφόρμες αγοράζουν έλεγχο. Τα funds αγοράζουν απόδοση. Οι κυβερνήσεις αγοράζουν για λίγο την ψευδαίσθηση ότι βαδίζουν με την νέα εποχή. Και η κοινωνία καταλήγει με ανασφάλεια, θυμό, υποτίμηση της εργασίας και μια μορφή αποσύνθεσης.
Πολλοί από εκείνους που εξυμνούν τα ρομπότ ονειρεύονται μια οικονομία χωρίς τους ενοχλητικούς ανθρώπους της εργασίας, χωρίς μισθούς που πιέζουν, χωρίς απεργίες, χωρίς απαιτήσεις, χωρίς πρόσωπα που θυμίζουν ότι ο πλούτος παράγεται ακόμη από ανθρώπους με ιδρώτα. Πίσω από αυτή τη νέα τεχνολογική έκσταση κρύβεται η παλιά ταξική περιφρόνηση, αλλά τώρα με λογισμικό ΑΙ και marketing.
Είμαι με τους εργάτες γιατί σε αυτούς βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της γνώσης, της αντοχής και της κοινωνικής ισορροπίας. Είμαι με αυτούς που σηκώνουν, συναρμολογούν, επιδιορθώνουν, μεταφέρουν, καθαρίζουν, χτίζουν και παραδίδουν τον κόσμο έτοιμο για να μπορούν οι υπόλοιποι να καμώνονται τους ανώτερους. Είμαι με αυτούς γιατί κοινωνία που εκτοπίζει τον άνθρωπο της εργασίας της, εκτοπίζει στο τέλος και τον ίδιο τον εαυτό της.
Στο τέλος όλης αυτής της μετατόπισης θα κινδυνεύει να μείνει απλήρωτος ο λογαριασμός της προόδου. Διότι αφού θα έχουμε πετάξει εκτός παραγωγής τον τεχνίτη και τον εργάτη, ποιος ακριβώς νομίζουμε πως θα απομείνει να πληρώνει την πρόοδό μας;
Add comment
Comments