Ανατολική Μεσόγειος: Αθήνα και Κάιρο συζητούν επέκταση της οριοθέτησης ΑΟΖ προς την Κύπρο

Η Ελλάδα και η Αίγυπτος συζητούν την επέκταση προς ανατολάς της συμφωνίας τους για την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), με κατεύθυνση την Κύπρο. Η πρωτοβουλία έρχεται μετά την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης να επικυρώσει το αμφισβητούμενο θαλάσσιο μνημόνιο Τουρκίας–Λιβύης του 2019.

Η ακριβής διατύπωση έχει σημασία: Αθήνα και Κάιρο συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαβουλεύσεις για την επέκταση του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής της συμφωνίας του 2020. Δεν ανακοίνωσαν νέα συμφωνία, χρονοδιάγραμμα ή χάρτη της προτεινόμενης γραμμής. Ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης και ο Αιγύπτιος ομόλογός του Μπαντρ Αμπντελάτι επανέλαβαν παράλληλα την αντίθεσή τους στην επικύρωση του μνημονίου Τουρκίας–Λιβύης και τη δέσμευσή τους στο διεθνές δίκαιο και στη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). 

Η συμφωνία του 2020 ήταν μερική - και άφησε ανοιχτή την ανατολική συνέχεια

Η συμφωνία Ελλάδας–Αιγύπτου, που υπογράφηκε στο Κάιρο τον Αύγουστο του 2020 και τέθηκε σε ισχύ τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, οριοθέτησε τμήμα της ΑΟΖ των δύο χωρών. Καταχωρίστηκε στον ΟΗΕ μαζί με χάρτη. Δεν καθόρισε ολόκληρη τη θαλάσσια γραμμή που θα μπορούσε να συμφωνηθεί μεταξύ τους. 

Η συμφωνημένη γραμμή καλύπτει ένα συγκεκριμένο τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου. Οι περιοχές προς ανατολάς και γύρω από την Κάσο, την Κάρπαθο, τη Ρόδο και το Καστελλόριζο δεν διευθετήθηκαν συνολικά στο πλαίσιο της συμφωνίας. Σχετική ανάλυση του European Journal of International Law σημειώνει ότι η συμφωνία άφησε ανοιχτά τμήματα, μεταξύ άλλων προς ανατολάς του 28ου μεσημβρινού, και προέβλεψε ότι επόμενη οριοθέτηση θα γίνει σε διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα γειτονικά κράτη.

Αυτό εξηγεί γιατί η συζήτηση για επέκταση προς την Κύπρο δεν είναι απλώς τεχνική συνέχεια μιας ήδη χαραγμένης γραμμής. Θα απαιτήσει νέα διαπραγμάτευση, προσεκτική εξέταση των επικαλυπτόμενων διεκδικήσεων και συνυπολογισμό των δικαιωμάτων τρίτων χωρών. Η Κύπρος, ως γειτονικό κράτος με δικές της θαλάσσιες οριοθετήσεις, είναι κρίσιμο μέρος του γεωγραφικού και διπλωματικού πλαισίου.

Η νέα έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου

Το μνημόνιο Τουρκίας–Λιβύης υπογράφηκε το 2019 από την τότε διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Τρίπολης. Για χρόνια, όμως, η ανατολική λιβυκή Βουλή δεν το είχε εγκρίνει και είχε διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Άγκυρα. Η ψήφος της 20ής Οκτωβρίου 2026 σηματοδότησε ανατροπή αυτής της στάσης. Το ίδιο κοινοβούλιο ανέτρεψε προηγούμενες αποφάσεις που απέρριπταν τη συμφωνία και τις σχέσεις με την Τουρκία.

Η αλλαγή έχει πολιτικό βάρος επειδή η ανατολική Λιβύη συνδέεται με τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, τον οποίο η Αίγυπτος έχει στηρίξει επί μακρόν. Το Associated Press επισημαίνει ότι η απόφαση φέρνει το Κάιρο αντιμέτωπο με το γεγονός πως λιβυκοί πολιτικοί και στρατιωτικοί παράγοντες που θεωρούνταν σύμμαχοί του στηρίζουν πλέον τη συμφωνία με την Τουρκία. Η κυβέρνηση της Τρίπολης χαρακτήρισε επίσης την ψήφο θετική εξέλιξη για τις σχέσεις της με την Άγκυρα.

Η Ελλάδα απορρίπτει το μνημόνιο ως παράνομο και υποστηρίζει ότι παραβλέπει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών. Η Τουρκία, αντίθετα, υπερασπίζεται τη συμφωνία ως θεμιτή οριοθέτηση που βασίζεται στα δικαιώματα και στα συμφέροντα των δύο πλευρών. Η Αίγυπτος έχει επίσης απορρίψει την απόφαση της ανατολικής λιβυκής Βουλής, λέγοντας ότι δεν έχει νομική επίπτωση για το Κάιρο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εκφράσει ανησυχία για τα δικαιώματα τρίτων κρατών. 

Η επικύρωση από τη λιβυκή Βουλή μεταβάλλει το πολιτικό πλαίσιο, αλλά δεν επιλύει από μόνη της τις επικαλυπτόμενες διεκδικήσεις. Κατά τον γενικό κανόνα του δικαίου των συνθηκών, μια συμφωνία δεν δημιουργεί δικαιώματα ή υποχρεώσεις για τρίτο κράτος χωρίς τη συναίνεσή του. 

Τι προβλέπει το διεθνές δίκαιο για την ΑΟΖ

Η ΑΟΖ δεν είναι το ίδιο με τα χωρικά ύδατα και δεν ισοδυναμεί με πλήρη κυριαρχία πάνω σε ολόκληρη τη θαλάσσια περιοχή. Σύμφωνα με την UNCLOS, μπορεί να εκτείνεται έως 200 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης. Στη ζώνη αυτή το παράκτιο κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα για την εξερεύνηση και εκμετάλλευση φυσικών πόρων και ορισμένες οικονομικές δραστηριότητες, ενώ εξακολουθούν να ισχύουν δικαιώματα ναυσιπλοΐας άλλων κρατών.

Όταν οι πιθανές ΑΟΖ κρατών με απέναντι ή γειτονικές ακτές επικαλύπτονται, η UNCLOS προβλέπει οριοθέτηση μέσω συμφωνίας, με στόχο μια δίκαιη λύση. Δεν ορίζει ότι κάθε περίπτωση πρέπει να κλείνει μηχανικά με τη μέση γραμμή. Η επίδραση των νησιών εξετάζεται στο πλαίσιο της συγκεκριμένης γεωγραφίας και των σχετικών περιστάσεων. Ειδικός στο διεθνές δίκαιο της θάλασσας έχει επισημάνει ότι η συμφωνία του 2020 ήταν προσαρμοσμένη γραμμή και όχι απλή εφαρμογή μιας αυστηρής μέσης γραμμής. 

Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στην UNCLOS, γεγονός που περιπλέκει τη νομική αντιπαράθεση αλλά δεν αρκεί από μόνο του για να κρίνει την ουσία της. Τα μέρη επικαλούνται διαφορετικές ερμηνείες του διεθνούς δικαίου, ενώ στο επίκεντρο παραμένει το πώς πρέπει να υπολογιστούν οι θαλάσσιες ζώνες των νησιών και να αντιμετωπιστούν οι επικαλυπτόμενες αξιώσεις. 

Ενέργεια, ασφάλεια και ο ρόλος της Κύπρου

Η οριοθέτηση έχει οικονομική διάσταση, επειδή καθορίζει ποιο κράτος έχει δικαιώματα στους φυσικούς πόρους της κάθε ζώνης. Μπορεί επίσης να επηρεάσει τον σχεδιασμό για υπεράκτιες έρευνες, υποδομές και μελλοντικές επενδύσεις. Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι η συμφωνία Ελλάδας–Αιγύπτου θα οδηγήσει αυτομάτως σε νέες γεωτρήσεις ή έσοδα. Πρώτα πρέπει να συμφωνηθεί η γραμμή και, στη συνέχεια, να εξεταστεί αν υπάρχουν εμπορικά αξιοποιήσιμοι πόροι.

Το διακύβευμα αφορά και την περιφερειακή ασφάλεια. Η στενότερη συνεργασία Αθήνας–Καΐρου μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην προσπάθεια της Άγκυρας να κατοχυρώσει τις δικές της διεκδικήσεις μέσω της συμφωνίας με τη Λιβύη. Ταυτόχρονα, η μεταστροφή της ανατολικής Λιβύης δείχνει ότι οι συμμαχίες στην περιοχή δεν είναι σταθερές: πολιτικές και οικονομικές επιλογές μπορούν να μεταβάλουν γρήγορα τις ισορροπίες.

Για την Κύπρο, η πιθανή επέκταση ανατολικά έχει ιδιαίτερη σημασία, αλλά προς το παρόν δεν έχει ανακοινωθεί ότι έχει συμφωνηθεί συγκεκριμένη τριμερής γραμμή ή κοινός χάρτης. Εφόσον η νέα οριοθέτηση προχωρήσει, θα χρειαστεί να ληφθούν υπόψη τα δικαιώματα και οι υφιστάμενες συμφωνίες των γειτονικών κρατών. Αυτό είναι και ένα από τα όρια της διμερούς πρωτοβουλίας: Αθήνα και Κάιρο μπορούν να διαπραγματευτούν μεταξύ τους, αλλά η τελική διευθέτηση δεν μπορεί να αγνοήσει τις αξιώσεις της Κύπρου και άλλων κρατών της περιοχής.

Η επόμενη κίνηση

Η συμφωνία για συνέχιση των διαβουλεύσεων αποτελεί διπλωματική απάντηση στην αναβάθμιση του τουρκολιβυκού μνημονίου, όχι ολοκληρωμένη νέα οριοθέτηση. Το κρίσιμο επόμενο βήμα θα είναι να φανεί αν οι συζητήσεις θα παράγουν συγκεκριμένες συντεταγμένες και πώς αυτές θα συνδεθούν με τα δικαιώματα της Κύπρου και τις εκκρεμείς οριοθετήσεις στην περιοχή.

Η διαφορά στην Ανατολική Μεσόγειο δεν θα λυθεί μόνο με πολιτικές δηλώσεις ή κοινοβουλευτικές επικυρώσεις. Θα κριθεί από τη διαπραγμάτευση, τη γεωγραφία, τις νομικές θέσεις και την ικανότητα των κρατών να καταλήξουν σε συμφωνίες που λαμβάνουν υπόψη και τους γείτονές τους.