Ισλανδία: Γιατί επέλεξε το «Όχι» στην ΕΕ – Αλιεία, κυριαρχία και το παράδοξο μιας χώρας που έχει ήδη σχεδόν όλα τα οφέλη

Η συμμετοχή έφθασε στο εντυπωσιακό 82,5%, μετατρέποντας το αποτέλεσμα σε μια ισχυρή πολιτική δήλωση για το πώς αντιλαμβάνεται η μικρή χώρα του Βόρειου Ατλαντικού τη θέση της στην Ευρώπη. 

Όμως υπάρχει μια κρίσιμη λεπτομέρεια. Οι Ισλανδοί δεν ψήφισαν αν θέλουν να ενταχθούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το ερώτημα ήταν πολύ πιο περιορισμένο: εάν η Ισλανδία θα έπρεπε να επαναλάβει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις που είχαν διακοπεί το 2013. Ακόμη και σε περίπτωση επικράτησης του "Ναι", οποιαδήποτε τελική συμφωνία θα επέστρεφε στους πολίτες για νέο δημοψήφισμα. 

Κι όμως, η πλειοψηφία επέλεξε να μην ανοίξει καν αυτή την πόρτα.

Το ισλανδικό παράδοξο

Για να καταλάβει κανείς το αποτέλεσμα πρέπει πρώτα να καταλάβει την εξαιρετικά ιδιαίτερη σχέση της Ισλανδίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η χώρα βρίσκεται ήδη στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, συμμετέχει στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά και στη Σένγκεν, ενώ είναι μέλος της EFTA.

Με άλλα λόγια, μια ισλανδική επιχείρηση έχει πρόσβαση σε μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής αγοράς και ένας Ισλανδός μπορεί να ταξιδεύει και να εργάζεται στην Ευρώπη απολαμβάνοντας πολλά από τα πρακτικά πλεονεκτήματα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Χωρίς όμως η Ισλανδία να είναι μέλος της ΕΕ.

Αυτό ακριβώς ήταν ίσως το ισχυρότερο επιχείρημα του "Όχι": Γιατί να αλλάξει μια σχέση που ήδη λειτουργεί; 

Η θάλασσα πάνω από τις Βρυξέλλες

Υπάρχει όμως μία λέξη χωρίς την οποία το αποτέλεσμα δεν μπορεί να εξηγηθεί: Αλιεία. Για μια χώρα 400.000 κατοίκων στη μέση του Βόρειου Ατλαντικού, η θάλασσα δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη παραγωγικό κλάδο. Αποτελεί οικονομία, ιστορία και εθνική ταυτότητα.

Τα προϊόντα της αλιείας αντιπροσωπεύουν περίπου 40% των εξαγωγικών εσόδων από αγαθά, ενώ η άμεση και έμμεση συνεισφορά του κλάδου έχει υπολογιστεί περίπου στο 15% του ΑΕΠ. Για πολλούς Ισλανδούς, λοιπόν, το ερώτημα δεν ήταν θεωρητικό. Ήταν εξαιρετικά πρακτικό: Ποιος θα αποφασίζει ποιος ψαρεύει, πού ψαρεύει και πόσο ψαρεύει στα ισλανδικά νερά;

Η κυβέρνηση υποστήριζε ότι η χώρα θα μπορούσε να εξασφαλίσει ειδικές ρυθμίσεις στις διαπραγματεύσεις. Οι αντίπαλοι όμως δεν θέλησαν να πάρουν το ρίσκο. Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η πιθανότητα μελλοντικής μεταφοράς αρμοδιοτήτων στις Βρυξέλλες αποδείχθηκαν ισχυρότερο επιχείρημα από τις υποσχέσεις μιας ενδεχόμενης συμφωνίας.

Η γεωγραφία του «Όχι»

Ο εκλογικός χάρτης αποκάλυψε ουσιαστικά δύο Ισλανδίες.

Στο Reykjavík North το "Ναι" έφθασε στο 57,5% και στο Reykjavík South στο 54,5%.

Έξω από την πρωτεύουσα όμως η εικόνα ανατράπηκε. Στη Νότια περιφέρεια το "Όχι" ξεπέρασε το 60%, όπως και στη Βορειοδυτική και στη Βορειοανατολική περιφέρεια.

Η διάκριση είναι χαρακτηριστική.

Η περισσότερο αστική, διεθνοποιημένη πρωτεύουσα κοίταξε προς τις Βρυξέλλες. Η περιφέρεια, όπου η αλιεία, η γεωργία και οι φυσικοί πόροι έχουν πολύ μεγαλύτερο οικονομικό και κοινωνικό βάρος, κοίταξε προς τον Ατλαντικό.

Και τελικά η δεύτερη Ισλανδία επικράτησε.

Ο πειρασμός του ευρώ

Το στρατόπεδο του "Ναι" είχε πάντως ένα εξαιρετικά ισχυρό οικονομικό επιχείρημα: Την ισλανδική κορόνα.

Μια χώρα μόλις 400.000 κατοίκων διατηρεί ένα από τα μικρότερα ανεξάρτητα νομίσματα στον κόσμο. Αυτό σημαίνει μεγαλύτερη μεταβλητότητα, υψηλότερο συναλλαγματικό κίνδυνο και, κατά περιόδους, πολύ υψηλά επιτόκια.

Την περίοδο του δημοψηφίσματος, το βασικό επιτόκιο της κεντρικής τράπεζας της Ισλανδίας βρισκόταν στο 8%, έναντι 2,25% της ΕΚΤ. Για τα νοικοκυριά με στεγαστικά δάνεια η διαφορά κάθε άλλο παρά θεωρητική ήταν.

Οι υποστηρικτές της ευρωπαϊκής πορείας υποστήριξαν ότι η ένταξη και, μακροπρόθεσμα, η υιοθέτηση του ευρώ θα μπορούσαν να προσφέρουν μεγαλύτερη νομισματική σταθερότητα και χαμηλότερο κόστος χρηματοδότησης.

Οι ψηφοφόροι όμως δεν πείστηκαν ότι η λύση στα οικονομικά προβλήματα της Ισλανδίας βρίσκεται στις Βρυξέλλες. Όπως το έθεσε χαρακτηριστικά η επικεφαλής του στρατοπέδου του "Όχι", Gudrún Hafsteinsdóttir, πρόκειται για προβλήματα που πρέπει να λύσουν οι ίδιοι οι Ισλανδοί πολιτικοί.

Η μνήμη του 2008

Υπάρχει και κάτι βαθύτερο. Η Ισλανδία έχει ήδη βιώσει μία οικονομική καταστροφή που φαινόταν αδύνατο να αντιμετωπίσει μόνη της.

Το 2008 το υπερδιογκωμένο τραπεζικό της σύστημα κατέρρευσε με θεαματικό τρόπο. Η χώρα πέρασε μία από τις σοβαρότερες χρηματοπιστωτικές κρίσεις που γνώρισε ανεπτυγμένη οικονομία. Κι όμως ανέκαμψε. Αυτή η εμπειρία ενίσχυσε ένα πολιτικό ένστικτο που υπήρχε ήδη: η μικρή Ισλανδία μπορεί να επιβιώσει μόνη της.

Δεν σημαίνει απομονωτισμό. Σημαίνει ότι μεγάλο μέρος των Ισλανδών θεωρεί πως η χώρα μπορεί να είναι βαθιά συνδεδεμένη με την Ευρώπη χωρίς να παραχωρήσει περισσότερες αρμοδιότητες από όσες θεωρεί απαραίτητες.

Ούτε Brexit ούτε αντιευρωπαϊκή εξέγερση

Εδώ βρίσκεται ίσως και το μεγαλύτερο λάθος που μπορεί να γίνει στην ανάγνωση του αποτελέσματος. Το ισλανδικό "Όχι" δεν είναι Brexit.

• Η Ισλανδία δεν εγκαταλείπει την ευρωπαϊκή ενιαία αγορά.
• Δεν εγκαταλείπει τη Σένγκεν.
• Δεν εγκαταλείπει τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο.
• Και ασφαλώς δεν απομακρύνεται γεωπολιτικά από τη Δύση: παραμένει μέλος του NATO.

Οι Ισλανδοί ουσιαστικά ψήφισαν υπέρ της διατήρησης μιας εξαιρετικά ιδιόμορφης αλλά για αυτούς ελκυστικής ισορροπίας: όσο το δυνατόν περισσότερη Ευρώπη, με όσο το δυνατόν λιγότερη εκχώρηση εθνικής κυριαρχίας.

Το μάθημα της Ισλανδίας

Και ίσως εδώ βρίσκεται το πραγματικά ενδιαφέρον ευρωπαϊκό μήνυμα του δημοψηφίσματος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει συνηθίσει να αντιμετωπίζει την ένταξη ως το φυσικό τελικό στάδιο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Η Ισλανδία αποδεικνύει ότι αυτό δεν είναι αυτονόητο. Μια χώρα μπορεί να είναι πλούσια, φιλελεύθερη, δημοκρατική, δυτική και βαθιά ευρωπαϊκή και ταυτόχρονα να θεωρεί ότι η πλήρης πολιτική ένταξη δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντά της.

Οι Ισλανδοί δεν απέρριψαν την Ευρώπη. Απέρριψαν την ιδέα ότι η σχέση τους με την Ευρώπη πρέπει υποχρεωτικά να καταλήξει στην πλήρη ένταξη.

Και τελικά επέλεξαν κάτι πολύ πιο απλό: να κρατήσουν αυτό που ήδη έχουν.

• Πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά.
• Ελευθερία μετακίνησης.
• Στενή συνεργασία με την Ευρώπη.

Αλλά ταυτόχρονα τη δική τους κορόνα, τη δική τους αλιευτική πολιτική και – πάνω απ’ όλα – τη δυνατότητα να αποφασίζουν μόνοι τους για τη θάλασσα που περιβάλλει το νησί τους.

Για μια χώρα που επί αιώνες έμαθε να ζει από αυτή τη θάλασσα, ίσως τελικά αυτό να ήταν το ισχυρότερο επιχείρημα από όλα.