Ισπανία: Γιατί τόσα δυστυχήματα και τόσοι νεκροί σε σύγχρονα τρένα;

Για δεκαετίες, το ισπανικό δίκτυο τρένων υψηλής ταχύτητας αποτελούσε σύμβολο εκσυγχρονισμού και εθνικής υπερηφάνειας. Η χώρα είχε αναπτύξει ένα από τα μεγαλύτερα δίκτυα της Ευρώπης, παρουσιάζοντας τους σιδηροδρόμους ως απόδειξη της ανόδου της ανάμεσα στις σύγχρονες ευρωπαϊκές οικονομίες. Τώρα, η εικόνα αυτή δοκιμάζεται. Το πολύνεκρο δυστύχημα της Τετάρτης, κοντά στο Τολέδο, ακολούθησε ένα ακόμη σιδηροδρομικό δυστύχημα με δεκάδες νεκρούς τον Ιανουάριο. Συνολικά, περισσότεροι από 100 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στις δύο τραγωδίες μέσα σε διάστημα οκτώ μηνών. Η κατάσταση του δικτύου έχει μετατραπεί σε μείζον πολιτικό ζήτημα, καθώς η χώρα οδεύει προς τις πρόωρες εκλογές της 29ης Νοεμβρίου.

Ο ηγέτης της αντιπολίτευσης, Αλμπέρτο Νούνιεθ Φεϊχό, ζήτησε απαντήσεις για την αξιοπιστία του σιδηροδρομικού συστήματος. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, η πλήρης εικόνα παραμένει ασαφής. Οι ειδικοί εξετάζουν μια σειρά πιθανών παραγόντων: ανθρώπινο λάθος, προβλήματα συντήρησης, περικοπές επενδύσεων και καθυστερήσεις στις ευρωπαϊκές μεταρρυθμίσεις ασφάλειας.

Η αλληλουχία αστοχιών κοντά στο Τολέδο

Το ισπανικό υπουργείο Μεταφορών αναφέρει ότι τα πρώτα ευρήματα δείχνουν αλληλουχία αποτυχιών. Σύμφωνα με την προκαταρκτική εκδοχή, βλάβη σε ηλεκτρονικό σύστημα απενεργοποίησε τη σηματοδότηση, γερμανικής κατασκευής και εγκατεστημένη το 1992. Στη συνέχεια, οι υπεύθυνοι του σιδηροδρομικού δικτύου ανέλαβαν τον χειρισμό και έδωσαν άδεια σε τρένο να συνεχίσει την πορεία του σε γραμμή όπου είχε σταματήσει άλλος συρμός. Ακολούθησε η μοιραία σύγκρουση.

Ο Χάιμε Ταμαρίτ, πρώην διευθυντής ευρωπαϊκού εργαστηρίου πιστοποίησης συστημάτων σηματοδότησης, είχε συμμετάσχει στην ανάπτυξη του πανευρωπαϊκού συστήματος που σχεδιάστηκε για την αποτροπή σιδηροδρομικών ατυχημάτων. Κατά την εκτίμησή του, η αποτυχία ενός τόσο κρίσιμου μηχανισμού εγείρει σοβαρά ερωτήματα για την κατάσταση των υποδομών. Τα συστήματα προστασίας των τρένων έχουν σχεδιαστεί ακριβώς για να περιορίζουν τις συνέπειες ανθρώπινων λαθών. Το αν η βλάβη στη σηματοδότηση συνέβαλε καθοριστικά στο δυστύχημα θα πρέπει να εξακριβωθεί από την έρευνα.

Οι νέες γραμμές προηγήθηκαν της συντήρησης

Οι επενδύσεις στους ισπανικούς σιδηροδρόμους μειώθηκαν απότομα κατά τη χρηματοπιστωτική κρίση και τα χρόνια λιτότητας που ακολούθησαν. Αν και οι δαπάνες έχουν ανακάμψει, σε πραγματικούς όρους εξακολουθούν να υπολείπονται των επιπέδων πριν από την κρίση. Από το 2018 έως το 2022, η Ισπανία διέθεσε κατά μέσο όρο €1,5 δισ. ετησίως στους σιδηροδρόμους υψηλής ταχύτητας - ποσό μεγαλύτερο από εκείνο της Γαλλίας ή της Γερμανίας. Το μεγαλύτερο μέρος, όμως, κατευθύνθηκε στην κατασκευή νέων υποδομών. Η συντήρηση, η ανανέωση και ο εκσυγχρονισμός του υφιστάμενου δικτύου απορρόφησαν περίπου το 16% των ισπανικών δαπανών. Το αντίστοιχο ποσοστό στη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ιταλία κυμαινόταν από 34% έως 39%, σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Η επέκταση των γραμμών αυξάνει και τις ανάγκες στελέχωσης και συντήρησης. Ο Ταμαρίτ υποστηρίζει ότι η πολιτική δίνει συχνά προτεραιότητα σε νέα, εντυπωσιακά έργα, ενώ η τακτική φροντίδα των υφιστάμενων υποδομών είναι λιγότερο ορατή στους ψηφοφόρους. Η Adif, ο κρατικός διαχειριστής των ισπανικών σιδηροδρομικών υποδομών, υπερασπίζεται το πρόγραμμα συντήρησής της και δηλώνει ότι συμμορφωνόταν πάντοτε με τις απαιτήσεις ασφάλειας. 

Οι έρευνες για προηγούμενα δυστυχήματα

Η ευρωβουλευτής Άνα Μιράντα, από το εθνικιστικό κόμμα BNG της Γαλικίας, κατηγόρησε τις ισπανικές αρχές ότι δεν άντλησαν επαρκή διδάγματα από προηγούμενα σιδηροδρομικά δυστυχήματα. Συνέκρινε το δυστύχημα κοντά στο Τολέδο με την τραγωδία του 2013 στο Ανγκρόις της Γαλικίας, όπου σκοτώθηκαν 80 άνθρωποι και τραυματίστηκαν 152. Η Μιράντα υποστήριξε ότι η τότε κυβέρνηση επικεντρώθηκε στο ανθρώπινο λάθος, χωρίς να εξετάσει επαρκώς τα τεχνικά και συστημικά προβλήματα που μπορεί να είχαν συμβάλει στο δυστύχημα. Κατά την ίδια, και στη σημερινή υπόθεση υπάρχει κίνδυνος να επιρριφθεί η ευθύνη στους εργαζομένους που χειρίζονταν το σύστημα, αντί να διερευνηθούν σε βάθος τα αίτια.

Παρόμοια συμπεράσματα είχε διατυπώσει το 2016 ο Οργανισμός Σιδηροδρόμων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε έκθεσή του ανέφερε ότι η έρευνα για την τραγωδία του Ανγκρόις δεν πληρούσε τις απαιτούμενες προδιαγραφές ανεξαρτησίας και εισηγήθηκε νέα διερεύνηση. Στη συνέχεια, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε διαδικασία επί παραβάσει για ευρύτερες αδυναμίες στην εποπτεία της σιδηροδρομικής ασφάλειας στην Ισπανία. Ερωτήματα υπάρχουν και για το δυστύχημα του Ιανουαρίου στο Ανταμούθ, στο οποίο έχασαν τη ζωή τους 46 άνθρωποι. Ανεξάρτητος τεχνικός σύμβουλος που συνδράμει στην έρευνα φέρεται να ισχυρίστηκε ότι η Adif τροποποίησε εκθέσεις για το ατύχημα. Έχουν επίσης διατυπωθεί ερωτήματα σχετικά με την τεκμηρίωση των ελέγχων στις συγκολλήσεις των σιδηροτροχιών στο σημείο του δυστυχήματος.

Η Adif αρνείται ότι υπήρξε παρατυπία και δηλώνει ότι συνεργάζεται με τη δικαστική έρευνα. Η Μιράντα αποδίδει την επαναλαμβανόμενη αδυναμία αντιμετώπισης των προβλημάτων σε διαδοχικές κυβερνήσεις. Κατηγορεί τόσο το κεντροδεξιό Λαϊκό Κόμμα, που κυβερνούσε την περίοδο του δυστυχήματος στο Ανγκρόις, όσο και τους κεντροαριστερούς Σοσιαλιστές του Πέδρο Σάντσεθ, οι οποίοι βρίσκονται στην εξουσία από το 2018, ότι δεν προχώρησαν έγκαιρα στις αναγκαίες αλλαγές.

Η μετάβαση σε κοινό ευρωπαϊκό σύστημα ασφαλείας καθυστερεί

Το δυστύχημα αναδεικνύει ένα ευρύτερο πρόβλημα: τα ευρωπαϊκά σιδηροδρομικά δίκτυα εξακολουθούν να βασίζονται σε διαφορετικά εθνικά συστήματα σηματοδότησης, ενώ οι υποδομές παλαιώνουν και η μετάβαση σε κοινή τεχνολογία προχωρά αργά. Οι συρμοί που συγκρούστηκαν κοντά στο Τολέδο δεν χρησιμοποιούσαν το ERTMS, το ευρωπαϊκό σύστημα διαχείρισης της σιδηροδρομικής κυκλοφορίας. Η τεχνολογία αυτή μπορεί να ενεργοποιεί αυτόματα τα φρένα όταν ένα τρένο υπερβαίνει τα επιτρεπόμενα όρια ταχύτητας ή δεν συμμορφώνεται με τα σήματα.

Το ισπανικό σχέδιο ανάκαμψης μετά την πανδημία προέβλεπε επενδύσεις στον εκσυγχρονισμό της σηματοδότησης και του ελέγχου της κυκλοφορίας, μεταξύ άλλων με την εγκατάσταση του ERTMS. Το σύστημα επρόκειτο να εγκατασταθεί και στη γραμμή Μαδρίτης–Σεβίλλης, στο πλαίσιο ξεχωριστού έργου ανανέωσης της σηματοδότησης που εγκρίθηκε το 2020. Η αναβάθμιση, όμως, δεν έχει ολοκληρωθεί. Οι ερευνητές δεν έχουν ακόμη διαπιστώσει αν το ERTMS θα μπορούσε να είχε αποτρέψει το δυστύχημα κοντά στο Τολέδο. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η εγκατάσταση των νεότερων τεχνολογιών ασφαλείας υπολείπεται σημαντικά των στόχων. Στα τέλη του 2024, το Ευρωπαϊκό Σύστημα Ελέγχου Τρένων - η βασική τεχνολογική συνιστώσα του ERTMS - λειτουργούσε σε περίπου 12.400 χιλιόμετρα γραμμών, δηλαδή περίπου στο 10% του διευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών.

Τα εθνικά σχέδια προβλέπουν επέκταση της κάλυψης στα 40.000 χιλιόμετρα έως το 2030. Το συνολικό μήκος των γραμμών που η ΕΕ θέλει να εξοπλίσει σε όλη την Ένωση είναι περίπου 63.000 χιλιόμετρα. Ευρωπαίος αξιωματούχος, εξέφρασε αμφιβολίες για το αν ο στόχος θα επιτευχθεί εγκαίρως. Η καθυστέρηση συνδέεται εν μέρει με τις διαφορετικές εθνικές προσεγγίσεις και με την ανοχή της ΕΕ στη συνέχιση της λειτουργίας των εθνικών συστημάτων. Μόλις το 2024 διατυπώθηκε σαφώς ότι το ERTMS θα αποτελέσει το ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα. Ο στόχος της ΕΕ για εγκατάστασή του στο 57% των βασικών σιδηροδρομικών διαδρόμων έως το 2030 μοιάζει πλέον όλο και δυσκολότερο να επιτευχθεί.

Ανησυχία για τη χρηματοδότηση και την έρευνα

Εκπρόσωποι του σιδηροδρομικού κλάδου στις Βρυξέλλες θεωρούν ανεπαρκή τη χρηματοδότηση για τα συστήματα σηματοδότησης και τις αναβαθμίσεις των δικτύων. Οι ανησυχίες εντάθηκαν μετά την πρόταση της ιρλανδικής προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ να μειωθεί κατά 14% ο προϋπολογισμός του μηχανισμού "Συνδέοντας την Ευρώπη", σε σχέση με την αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό. Κίνδυνοι υπάρχουν και για τη χρηματοδότηση της έρευνας. Προσχέδιο για τη νέα δομή του προγράμματος Horizon Europe, το οποίο είδε το POLITICO, ενδέχεται να αποκλείσει πλήρως τη σιδηροδρομική έρευνα - παρότι αυτή στηρίζει τον σχεδιασμό των προδιαγραφών ERTMS που θα πρέπει να υιοθετήσει ο κλάδος.

Η αβεβαιότητα για τη χρηματοδότηση και τις μελλοντικές παραγγελίες δυσκολεύει επίσης τις εταιρείες να αυξήσουν την παραγωγή τους. Όπως σημείωσε ο Ευρωπαίος αξιωματούχος, οι επιχειρήσεις χρειάζονται να γνωρίζουν ότι θα υπάρχουν συμβάσεις και την επόμενη χρονιά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να επιταχύνει την εγκατάσταση των συστημάτων ασφαλείας. Τον περασμένο Σεπτέμβριο, εκπρόσωποι της βιομηχανίας και υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συναντήθηκαν στις Βρυξέλλες για να συζητήσουν μια συμφωνία ERTMS. Στόχος είναι η τυποποίηση των τεχνικών απαιτήσεων, η ταχύτερη έγκριση των συστημάτων και η ενθάρρυνση της εγκατάστασής τους μέσω ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.

Ωστόσο, το τεχνικό σχέδιο πάνω στο οποίο βασίζεται η πρωτοβουλία εξακολουθεί να αναπτύσσεται. Τα πρώτα αποτελέσματα αναμένονται προς το τέλος του 2027, ενώ ορισμένα στοιχεία θα χρειαστούν επιπλέον δοκιμές και επικύρωση. Το χρονικό περιθώριο μέχρι τους στόχους του 2030 περιορίζεται. Για τις εταιρείες που χρειάζεται να επεκτείνουν την παραγωγή τους, η αβεβαιότητα γύρω από τις τεχνικές προδιαγραφές, τη χρηματοδότηση και τις μελλοντικές συμβάσεις αποτελεί ακόμη ένα εμπόδιο.

Η βελτίωση της σιδηροδρομικής ασφάλειας παραμένει δύσκολη υπόθεση σε όλη την Ευρώπη. Το δυστύχημα στη γραμμή Μαδρίτης–Σεβίλλης υπενθυμίζει με τον πιο τραγικό τρόπο ότι οι καθυστερήσεις και οι παραλείψεις μετρώνται τελικά σε ανθρώπινες ζωές.