Ουκρανία: Οι Αμερικανοί έφυγαν, οι ρωσικοί πύραυλοι επέστρεψαν – Είναι έτοιμη η Ευρώπη για έναν μακρύ πόλεμο;

Για λίγες ώρες δημιουργήθηκε ξανά η αίσθηση ότι κάτι μπορεί να κινείται στο διπλωματικό μέτωπο της Ουκρανίας. Οι Αμερικανοί απεσταλμένοι SteveWitkoffκαι Jared Kushner είχαν επισκεφθεί πρώτα τη Μόσχα, όπου συνομίλησαν για περισσότερες από τρεις ώρες με τον Vladimir Putin, και στη συνέχεια το Κίεβο για συνομιλίες με τον Volodymyr Zelenskyy. Η αμερικανική πλευρά μίλησε για νέα δυναμική και για πιθανότητα επανέναρξης των διαπραγματεύσεων. Το Κρεμλίνο χαρακτήρισε τις συνομιλίες χρήσιμες. Ο Zelenskyy δήλωσε σήμερα ότι οι Αμερικανοί παρουσίασαν ορισμένες "αξιοπρεπείς ιδέες".

Και μετά ήρθαν ξανά οι πύραυλοι.

Από τη διπλωματία στην αεράμυνα μέσα σε λίγες ώρες

Τη νύχτα προς την Τρίτη, η Ρωσία επανέλαβε τις μεγάλης κλίμακας επιθέσεις εναντίον του Κιέβου. Σύμφωνα με τις ουκρανικές αρχές, τρεις άνθρωποι σκοτώθηκαν και 19 τραυματίστηκαν. Χτυπήθηκαν κατοικίες και άλλες εγκαταστάσεις, ενώ επιθέσεις σημειώθηκαν επίσης στην Οδησσό και σε άλλες περιοχές. Η ουκρανική αεράμυνα ανακοίνωσε ότι κατέρριψε 145 από 166 drones και 31 από 32 πυραύλους cruise, καθώς και δύο βαλλιστικούς πυραύλους.

Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν ταυτόχρονα την αποτελεσματικότητα και το πρόβλημα της ουκρανικής άμυνας. Ακόμη και εάν καταρρίπτεται η μεγάλη πλειονότητα των εισερχόμενων όπλων, αρκεί ένα μικρό ποσοστό να περάσει για να προκαλέσει σοβαρές ζημιές. Και κάθε κατάρριψη κοστίζει.

• Πυραύλους.
• Αντιαεροπορικά συστήματα.
• Ραντάρ.
• Ανταλλακτικά.
• Χρήματα.

Το πραγματικό πρόβλημα είναι η διάρκεια

Στη συζήτηση για την Ουκρανία υπάρχει συχνά μια λανθασμένη ερώτηση: Ποιος κερδίζει; Η οικονομικά σημαντικότερη ερώτηση μπορεί πλέον να είναι:  Πόσο μπορεί να διαρκέσει αυτό; Διότι ένας πόλεμος φθοράς δεν απαιτεί απαραίτητα μεγάλες μεταβολές στο μέτωπο για να έχει τεράστιο οικονομικό κόστος. Απαιτεί συνεχή κατανάλωση:

• πυρομαχικών,
• drones,
• πυραύλων,
• συστημάτων αεράμυνας,
• τεθωρακισμένων,
• ανταλλακτικών,
• ανθρώπινου δυναμικού,
• ενέργειας και
• κεφαλαίου.

Το πρόβλημα επομένως μετατρέπεται σταδιακά από στρατιωτικό σε βιομηχανικό και δημοσιονομικό.

Η εξίσωση της Ευρώπης

Εάν η σύγκρουση συνεχιστεί επί χρόνια, η Ευρώπη πρέπει να χρηματοδοτεί ταυτόχρονα δύο πράγματα. Πρώτον: την Ουκρανία. Δεύτερον: τον επανεξοπλισμό της ίδιας της Ευρώπης. Και αυτά δεν είναι το ίδιο πράγμα. Όπλα που αποστέλλονται σήμερα στην Ουκρανία πρέπει σε αρκετές περιπτώσεις να αντικατασταθούν. Παράλληλα, τα ευρωπαϊκά κράτη πρέπει να αυξήσουν τα δικά τους αποθέματα, την παραγωγική δυναμικότητα της αμυντικής βιομηχανίας, την αεράμυνα, τις δυνατότητες drones, τις υποδομές, την κυβερνοάμυνα και την προστασία κρίσιμων δικτύων.

Όλα αυτά έχουν έναν κοινό παρανομαστή:  τη δημοσιονομική πίεση. 

Και ο πύραυλος Patriot είναι επίσης οικονομικό αγαθό

Η σημερινή βρετανική απόφαση είναι χαρακτηριστική. Το Ηνωμένο Βασίλειο ανακοίνωσε επιπλέον £100 εκατ. για την ενίσχυση της ουκρανικής αεράμυνας ενόψει του χειμώνα, μέσω πρωτοβουλίας του NATO για την αγορά αμερικανικού στρατιωτικού υλικού, μεταξύ άλλων πυραύλων Patriot. Ο Zelenskyy έχει ζητήσει εκατοντάδες Patriot interceptors. Το ζήτημα όμως δεν είναι μόνο αν η Ευρώπη και οι ΗΠΑ θέλουν να τους αγοράσουν. Είναι: αν μπορούν να παραχθούν αρκετά γρήγορα.

Αυτό είναι μία από τις σημαντικότερες οικονομικές ιδιαιτερότητες του πολέμου. Δεν αρκεί να έχεις χρήματα. Χρειάζεσαι παραγωγική δυναμικότητα. Ένα κράτος μπορεί να εγκρίνει αύριο επιπλέον €10 δισ. για άμυνα. Δεν μπορεί όμως να δημιουργήσει αύριο εργοστάσια, εξειδικευμένους εργαζομένους και γραμμές παραγωγής πυραύλων που χρειάζονται χρόνια για να κατασκευαστούν.

Από τον δημοσιονομικό χώρο στον αμυντικό χώρο

Και εδώ συναντώνται δύο από τα μεγαλύτερα θέματα που παρακολουθούμε στο Greece2Day: δημόσιο χρέος και γεωπολιτική. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες μπαίνουν στη νέα περίοδο με ήδη υψηλό δημόσιο χρέος.

• Η Γαλλία βρίσκεται κοντά στο 120% του ΑΕΠ.
• Η Ιταλία πολύ υψηλότερα.
• Το Ηνωμένο Βασίλειο αντιμετωπίζει αυξανόμενες δημοσιονομικές πιέσεις.
• Ακόμη και η Γερμανία έχει αναγκαστεί να εγκαταλείψει μεγάλο μέρος της προηγούμενης δημοσιονομικής ορθοδοξίας προκειμένου να χρηματοδοτήσει άμυνα και υποδομές.

Την ίδια στιγμή οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων είναι πολύ υψηλότερες από την εποχή των μηδενικών επιτοκίων. Άρα κάθε νέο ευρώ αμυντικών δαπανών έχει διαφορετικό δημοσιονομικό κόστος από ό,τι πριν από δέκα χρόνια.

Άμυνα ή κοινωνικό κράτος;

Εδώ βρίσκεται και η πολιτικά δυσκολότερη πλευρά της ιστορίας. Σε έναν κόσμο απεριόριστων πόρων δεν υπάρχει δίλημμα. Η Ευρώπη θα μπορούσε να έχει ταυτόχρονα ισχυρότερη άμυνα, γενναιόδωρες συντάξεις, καλύτερη υγεία, πράσινη μετάβαση, χαμηλότερους φόρους, επενδύσεις και μικρότερα ελλείμματα. Στον πραγματικό κόσμο όμως υπάρχει δημοσιονομικός περιορισμός.

Και τώρα οι τόκοι ανταγωνίζονται τα κανόνια

Υπάρχει μάλιστα μια ιστορικά ασυνήθιστη εξέλιξη. Οι Financial Times επισημαίνουν σήμερα ότι σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, το κόστος εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους είναι ήδη μεγαλύτερο από τις αμυντικές δαπάνες. Αυτό δημιουργεί έναν νέο ανταγωνισμό για τον κρατικό προϋπολογισμό ανάμεσα στις συντάξεις, τις δαπάνες για την υγεία, τις επενδύσεις σε άμυνα, την πληρωμή των τόκων και τα κονδύλια για νέες επενδύσεις. Οι τόκοι έχουν όμως μια ιδιαιτερότητα. Δεν μπορούν εύκολα να περικοπούν με μια πολιτική απόφαση. Είναι το κόστος προηγούμενων αποφάσεων δανεισμού.

Άρα όσο αυξάνεται το χρέος, τόσο μικρότερος μπορεί να γίνεται ο διαθέσιμος χώρος για την επόμενη γεωπολιτική κρίση.

Το δύσκολο ερώτημα: ποιος θα πληρώσει;

Εάν ο πόλεμος τελειώσει σύντομα, μεγάλο μέρος αυτής της συζήτησης αλλάζει. Εάν όμως δεν τελειώσει; Τότε η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει πώς θα χρηματοδοτήσει μια μόνιμα υψηλότερη αμυντική δαπάνη. Υπάρχουν ουσιαστικά τέσσερις επιλογές:

1. Εθνικοί προϋπολογισμοί

Κάθε χώρα πληρώνει περισσότερο. Πρόβλημα: διαφορετικά επίπεδα χρέους και διαφορετικός δημοσιονομικός χώρος. 

2. Περικοπές άλλων δαπανών

Πολιτικά εξαιρετικά δύσκολο σε κοινωνίες που γερνούν.

3. Υψηλότεροι φόροι

Επίσης πολιτικά δύσκολο και δυνητικά αρνητικό για την ανάπτυξη.

4. Κοινός ευρωπαϊκός δανεισμός

Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη πολιτική οικονομία της ιστορίας.

Μήπως η άμυνα γίνει το νέο NextGenerationEU;

Η πανδημία δημιούργησε κάτι που κάποτε θεωρούνταν σχεδόν αδιανόητο: μεγάλης κλίμακας κοινό ευρωπαϊκό χρέος. Η γεωπολιτική μπορεί να οδηγήσει στο επόμενο βήμα. Το επιχείρημα είναι απλό. 

• Η άμυνα της Πολωνίας δεν προστατεύει μόνο την Πολωνία.
• Η αεράμυνα της Βαλτικής δεν προστατεύει μόνο τη Βαλτική.
• Η στρατιωτική υποστήριξη της Ουκρανίας, σύμφωνα με αυτή τη λογική, αποτελεί ευρωπαϊκό δημόσιο αγαθό.

Και ένα κοινό δημόσιο αγαθό μπορεί να χρηματοδοτείται από κοινού. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε βαθύτερη δημοσιονομική ενοποίηση. 

Με έναν παράδοξο τρόπο, επομένως, ο Putin μπορεί να επιταχύνει κάτι που δεκαετίες ευρωπαϊκών συνθηκών δεν κατάφεραν: τη δημιουργία μιας περισσότερο ενιαίας ευρωπαϊκής δημοσιονομικής και αμυντικής αρχιτεκτονικής.

Υπάρχει όμως και το αντίθετο σενάριο

Η πίεση δεν οδηγεί πάντοτε σε ενοποίηση. Μπορεί να οδηγήσει σε σύγκρουση. Ποιος πληρώνει περισσότερο;

• Η Γερμανία;
• Η Γαλλία;
• Η Ιταλία;
• Οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης;
• Πρέπει οι χώρες που βρίσκονται μακριά από τη Ρωσία να πληρώνουν το ίδιο;

Πρέπει το ευρωπαϊκό χρέος να γίνει μόνιμο; Ποιος αποφασίζει πού αγοράζονται τα όπλα; Από ευρωπαϊκές βιομηχανίες ή από τις ΗΠΑ; Και τι γίνεται εάν οι ψηφοφόροι αρχίσουν να λένε: "θέλουμε τα χρήματα για μισθούς, συντάξεις και νοσοκομεία, όχι για την Ουκρανία"; Τότε ο πόλεμος μετατρέπεται από γεωπολιτική πρόκληση σε εσωτερική πολιτική σύγκρουση.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ευρώπης είναι ο χρόνος

Η Ρωσία έχει προσαρμόσει μεγάλο μέρος της οικονομίας της στις ανάγκες του πολέμου. Η Ευρώπη προσπαθεί να ενισχύσει την άμυνά της ενώ ταυτόχρονα διατηρεί μια κανονική οικονομία και ένα πολύ μεγάλο κοινωνικό κράτος. Αυτό δημιουργεί μια θεμελιώδη ασυμμετρία. Σε έναν σύντομο πόλεμο μετρά η ποσότητα των όπλων που διαθέτεις σήμερα. Σε έναν μακρύ πόλεμο μετρά πόσα μπορείς να παράγεις αύριο. Και σε έναν ακόμη μακρύτερο πόσο μπορεί η οικονομία σου να χρηματοδοτεί αυτή την παραγωγή χωρίς να εξαντλείται πολιτικά και δημοσιονομικά.

Γι' αυτό η σύγκρουση στην Ουκρανία είναι πλέον και ένας διαγωνισμός βιομηχανικής αντοχής.

Η ειρήνη παραμένει πιθανή - αλλά δεν μπορεί να αποτελεί δημοσιονομική υπόθεση εργασίας

Χρειάζεται εδώ μια σημαντική επιφύλαξη. Οι τελευταίες αμερικανικές επαφές δεν απέτυχαν οριστικά. Ο Zelenskyy δήλωσε σήμερα ότι οι Witkoff και Kushner παρουσίασαν ορισμένες χρήσιμες ιδέες. Συζητείται νέα διαπραγματευτική διαδικασία, ενδεχομένως με τριμερή συνάντηση, ενώ το Κρεμλίνο επίσης δεν αποκλείει νέες συνομιλίες. Άρα δεν μπορούμε να γράψουμε ότι "η διπλωματία τελείωσε". Μπορούμε όμως να πούμε κάτι διαφορετικό: η Ευρώπη δεν μπορεί να οργανώνει πλέον την άμυνά της με την υπόθεση ότι η ειρήνη βρίσκεται λίγους μήνες μακριά.

Αυτό είναι πολύ σημαντικότερη διαπίστωση.

Από την ειρήνη ως προσδοκία  - στον πόλεμο ως ενδεχόμενο διαρκείας

Η σημερινή εικόνα του Κιέβου είναι συμβολική. Οι Αμερικανοί απεσταλμένοι έφυγαν. Οι συνομιλίες θα συνεχιστούν. Λίγες ώρες αργότερα, οι σειρήνες ξαναχτύπησαν. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι διαπραγματεύσεις είναι άχρηστες. Σημαίνει ότι η πολιτική πρέπει να προετοιμάζεται και για την περίπτωση που αποτύχουν. Και για την Ευρώπη αυτό οδηγεί σε μια πολύ διαφορετική εξίσωση που καταλήγει στο τελικό ερώτημα για το ποιος πληρώνει την ευρωπαϊκή ασφάλεια; Αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο ερώτημα που αφήνει πίσω της η νέα αμερικανική ειρηνευτική προσπάθεια. Όχι αν ο επόμενος γύρος συνομιλιών θα γίνει στην Τουρκία, στην Ελβετία ή κάπου αλλού.

Αλλά εάν η Ευρώπη έχει αρχίσει πραγματικά να προετοιμάζεται οικονομικά, βιομηχανικά και πολιτικά για ένα ενδεχόμενο που πριν από λίγα χρόνια ελάχιστοι ήθελαν να εξετάσουν: έναν πόλεμο φθοράς στην ανατολική Ευρώπη που μπορεί να διαρκέσει πολύ περισσότερο από όσο αντέχουν οι σημερινοί ευρωπαϊκοί προϋπολογισμοί.