Οι Ευρωπαίοι δεν φαίνεται να έχουν εγκαταλείψει την ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Το αντίθετο: το 73% εξακολουθεί να επιθυμεί μια Ευρώπη περισσότερο ενωμένη, ασφαλή και ευημερούσα. Την ίδια στιγμή όμως το 74% θεωρεί ότι η ήπειρος αντιμετωπίζει ανεπαρκώς τις μεγάλες προκλήσεις και το 56% πιστεύει ότι το μέλλον της βρίσκεται σε κίνδυνο.
Από την Αργώ | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Για χρόνια η πολιτική συζήτηση στην Ευρώπη στηρίχθηκε σε μια σχετικά απλή διαίρεση. Από τη μία οι φιλοευρωπαϊστές και από την άλλη οι ευρωσκεπτικιστές. Οι πρώτοι ήθελαν περισσότερη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Οι δεύτεροι λιγότερη Ευρώπη, περισσότερη εθνική κυριαρχία ή ακόμη και έξοδο από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πραγματικότητα του 2026 φαίνεται πολύ πιο περίπλοκη.
Μια νέα μεγάλη έρευνα του European Council on Foreign Relations (ECFR), που παρουσιάζει σήμερα ο Guardian, δείχνει ότι ένα σημαντικό μέρος των Ευρωπαίων βρίσκεται σε μια φαινομενικά αντιφατική θέση: θέλει περισσότερη Ευρώπη αλλά έχει χάσει την πίστη του στην ικανότητα της Ευρώπης να την πραγματοποιήσει. Και αυτή η διαφορά είναι πολύ σημαντική.
73% θέλει μια ισχυρότερη ευρωπαϊκή προοπτική
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε με 5.800 συνεντεύξεις σε:
- Γαλλία,
- Γερμανία,
- Ιταλία,
- Ολλανδία,
- Πολωνία
- και Ηνωμένο Βασίλειο,
ενώ εξετάστηκε παράλληλα ο τρόπος με τον οποίο συζητείται η Ευρώπη στην πολιτική και στα μέσα ενημέρωσης συνολικά 15 χωρών. Και το πρώτο εύρημα είναι εντυπωσιακό. Το 73% εξακολουθεί να έχει ένα ισχυρό θετικό ευρωπαϊκό όραμα. Οι επιθυμίες αυτές χωρίζονται κυρίως σε τρεις κατηγορίες:
- 35% → μεγαλύτερη ενότητα και πολιτική ολοκλήρωση
- 28% → ειρήνη και ασφάλεια
- 19% → ευημερία.
Αντίθετα, μόλις 13% επιθυμεί "λιγότερη Ευρώπη" ή διάλυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό από μόνο του δημιουργεί ένα πρόβλημα για την κλασική αφήγηση περί γενικευμένης ευρωπαϊκής απόρριψης. Οι Ευρωπαίοι δεν φαίνεται να λένε: "Δεν θέλουμε την Ευρώπη". Πολύ περισσότερο φαίνεται να λένε: "Θέλουμε μια Ευρώπη διαφορετική από αυτή που έχουμε".
Και όμως το 74% λέει ότι η Ευρώπη δεν τα καταφέρνει
Εδώ αρχίζει το παράδοξο. Στην ίδια έρευνα το 74% πιστεύει ότι η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τις μεγάλες προκλήσεις της εποχής. Και το 56% θεωρεί ότι το μέλλον της Ευρώπης βρίσκεται "σε κίνδυνο". Ποιες είναι αυτές οι προκλήσεις; Οι συμμετέχοντες ανέφεραν κυρίως:
- πόλεμο και ασφάλεια → 43%
- οικονομικές πιέσεις → 33%
- ανάγκη μεγαλύτερης διεθνούς αυτονομίας → 29%.
Άρα έχουμε την εξής εικόνα: Οι Ευρωπαίοι θέλουν ισχυρότερη Ευρώπη, διακρίνουν στον ορίζοντα περισσότερες απειλές, αναγνωρίζουν πως απαιτείται κοινή ευρωπαϊκή δράση, δεν πιστεύουν ότι οι σημερινοί θεσμοί μπορούν να την προσφέρουν και αναπόδραστα καταφεύγουν στην απογοήτευση.
Και εκεί αρχίζει το πολιτικά επικίνδυνο κομμάτι.
Το 68% βλέπει παρακμή
Η έρευνα ζήτησε επίσης από τους συμμετέχοντες να περιγράψουν τη σημερινή κατάσταση της Ευρώπης. Το αποτέλεσμα είναι ίσως ακόμη πιο ανησυχητικό. Το 68% μίλησε με όρους γενικής επιδείνωσης ή απώλειας της κανονικότητας. Μόλις το 12% θεώρησε ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε περίοδο αφύπνισης και ανανέωσης. Αυτό είναι κάτι περισσότερο από μια κακή δημοσκόπηση για τις Βρυξέλλες. Είναι μια βαθύτερη αλλαγή στις προσδοκίες. Για δεκαετίες η ευρωπαϊκή ιδέα στηριζόταν σε μια σχεδόν γραμμική υπόσχεση που προέβλεπε περισσότερη ενοποίηση, περισσότερη οικονομική ανάπτυξη, περισσότερη ασφάλεια, περισσότερη ευημερία για ένα καλύτερο μέλλον.
Σήμερα για μεγάλο μέρος των Ευρωπαίων αυτή η αλυσίδα έχει σπάσει.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η Ευρώπη που έχουμε
Υπάρχει όμως μια λεπτή αλλά εξαιρετικά σημαντική διάκριση. Οι πολίτες δεν απορρίπτουν απαραίτητα τον προορισμό. Αμφισβητούν τη δυνατότητα να φτάσουμε εκεί. Ο Paweł Zerka, senior policy fellow του ECFR και συγγραφέας της μελέτης, το περιγράφει ως "imagination gap" - χάσμα φαντασίας: οι άνθρωποι μπορούν να περιγράψουν την Ευρώπη που θα ήθελαν, αλλά δυσκολεύονται να δουν έναν αξιόπιστο δρόμο από τη σημερινή πραγματικότητα προς αυτήν. Είναι εξαιρετικά εύστοχη έννοια. Γιατί το πολιτικό πρόβλημα δεν είναι ότι ο στόχος είναι λάθος, αλλά περισσότερο ότι ο μηχανισμός επίτευξης του στόχου είναι μη αξιόπιστος.
«Η ΕΕ συζητά πολύ αλλά δεν κάνει τίποτα»
Ένα ακόμη εύρημα είναι αποκαλυπτικό. Περίπου το 32% των συμμετεχόντων ανέφερε αυθόρμητα τη βραδύτητα της Ευρώπης ως πρόβλημα. Και περίπου το 30% αναφέρθηκε στην αδυναμία της Ευρώπης να υπερασπιστεί αποτελεσματικά τη θέση της απέναντι σε ισχυρότερους διεθνείς παίκτες. Ένας νεαρός Πολωνός το συνόψισε με έναν τρόπο που θα μπορούσε σχεδόν να γίνει πολιτικό σύνθημα: "Η ΕΕ βασικά συζητά πολύ, αλλά δεν κάνει τίποτα".
Εδώ βρίσκεται ίσως η πραγματική κρίση. Όχι στην έλλειψη ευρωπαϊκών φιλοδοξιών. Αλλά στη διαφορά ανάμεσα στις φιλοδοξίες και στην ικανότητα εκτέλεσης.
Και ο Draghi μάς δίνει ένα σχεδόν τέλειο παράδειγμα
Σήμερα έχουμε μάλιστα ένα εξαιρετικό οικονομικό στοιχείο που επιβεβαιώνει αυτή την αίσθηση. Δύο χρόνια μετά την έκθεση Draghi για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, tracker του European Policy Innovation Council υπολογίζει ότι μόλις το 15,7% των 383 προτάσεων του Draghi έχουν εφαρμοστεί πλήρως. Άλλη μελέτη του Institut Montaigne είναι πιο αισιόδοξη και ανεβάζει την πρόοδο περίπου στο 30%, αλλά ακόμη και αυτή απέχει πολύ από την εικόνα επείγουσας μεταρρύθμισης που συνόδευσε την έκθεση.
Θυμηθείτε τη διάγνωση. Η Ευρώπη υστερεί σε:
- παραγωγικότητα,
- AI,
- τεχνολογία,
- κεφαλαιαγορές,
- ενέργεια,
- επενδύσεις,
- και κλίμακα επιχειρήσεων.
Όλοι σχεδόν συμφώνησαν ότι απαιτούνται μεταρρυθμίσεις. Δύο χρόνια αργότερα μεγάλο μέρος τους παραμένει στα χαρτιά. Και έτσι δημιουργείται ακριβώς ο μηχανισμός που περιγράφει η δημοσκόπηση και οδηγεί σε έλλειμμα εμπιστοσύνης.
Το ίδιο συμβαίνει ακόμη και στην άμυνα
Υποτίθεται ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία έκανε την ευρωπαϊκή αμυντική συνεργασία υπαρξιακή ανάγκη. Κι όμως, η Γαλλία και η Γερμανία απέτυχαν να συμφωνήσουν ακόμη και για το κοινό μαχητικό αεροσκάφος επόμενης γενιάς. Το κοινό πρόγραμμα FCAS κατέρρευσε μετά από χρόνια αντιπαραθέσεων για τον σχεδιασμό, την ηγεσία και την κατανομή της βιομηχανικής παραγωγής. Το αποτέλεσμα; Η Γαλλία εξετάζει δική της λύση. Η Γερμανία μπορεί να στραφεί προς το βρετανοϊταλοϊαπωνικό GCAP. Με λίγα λόγια, ο κατακερματισμός παραμένει.
Και μετά αναρωτιόμαστε γιατί οι πολίτες αμφιβάλλουν για την ικανότητα της Ευρώπης να ενεργεί.
Τέσσερις Ευρώπες
Η μελέτη του ECFR κάνει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Δεν χωρίζει τους πολίτες απλώς σε φιλοευρωπαίους και ευρωσκεπτικιστές. Τους ταξινομεί σε τέσσερις ομάδες.
Τα ποσοστά εμφανίζονται αθροιστικά ως 101% λόγω στρογγυλοποίησης των επιμέρους κατηγοριών. Το πιο ενδιαφέρον πολιτικό ακροατήριο δεν είναι απαραίτητα το 39% των Negatives. Είναι το 31% των Uncertain (Αβέβαιων).
Οι «Αβέβαιοι» μπορεί να αποφασίσουν το μέλλον της Ευρώπης
Αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι σκληροί ευρωσκεπτικιστές. Εξακολουθούν να έχουν συναισθηματικό δεσμό με την ευρωπαϊκή ιδέα. Θέλουν:
- ασφάλεια,
- ευημερία,
- κοινή δράση,
- ισχυρότερη διεθνή παρουσία.
Αλλά βλέπουν:
- γραφειοκρατία,
- βραδύτητα,
- αναποφασιστικότητα,
- γεωπολιτική αδυναμία.
Το πολιτικό τους μήνυμα δεν είναι: "γκρεμίστε την Ευρώπη". Είναι περισσότερο: "αποδείξτε μας ότι μπορεί να λειτουργήσει". Και αυτή είναι τεράστια διαφορά.
Εδώ μπαίνει η AfD
Το timing της έρευνας δύσκολα θα μπορούσε να είναι πιο ενδιαφέρον. Μόλις πριν από λίγες ημέρες η AfD κέρδισε 43,8% στη Σαξονία-Άνχαλτ, υπερδιπλασιάζοντας τη δύναμή της σε σχέση με το 2021. Η εύκολη εξήγηση θα ήταν ότι η άνοδος της AfD σχετίζεται με αντίστοιχη άναδο του αντιευρωπαϊσμού. Η νέα έρευνα μας υποχρεώνει να εξετάσουμε μια πιο σύνθετη πιθανότητα. Ίσως για ένα μέρος των ψηφοφόρων η αλυσίδα να είναι:
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ψηφοφόροι της AfD είναι κρυφοί φεντεραλιστές. Κάθε άλλο. Σημαίνει όμως ότι η πολιτική δυσαρέσκεια μπορεί να τροφοδοτείται όχι μόνο από την απόρριψη της ευρωπαϊκής ιδέας αλλά και από την αποτυχία της πραγματικής Ευρώπης να ανταποκριθεί στις προσδοκίες που η ίδια δημιούργησε.
Τα στοιχεία για τη ριζοσπαστική Δεξιά είναι εντυπωσιακά
Σχεδόν οι μισοί ερωτηθέντες σε Γαλλία, Γερμανία και Ιταλία εντάσσονται στους Negatives. Και μεταξύ όσων ψηφίζουν κόμματα όπως:
- AfD,
- Rassemblement National,
- PVV,
- Reform UK,
η απαισιοδοξία είναι σχεδόν καθολική. Συνολικά 83% αυτής της πολιτικής ομάδας μιλά για την Ευρώπη με όρους απώλειας και παρακμής. Αυτό είναι σημαντικό επειδή μας δείχνει το πολιτικό προϊόν που πουλά η νέα Δεξιά. Δεν είναι μόνο: μετανάστευση. Είναι επίσης: η αφήγηση της παρακμής.
«Κάποτε ήμασταν ισχυρότεροι»
Η αφήγηση εμφανίζεται με διαφορετικές μορφές σε κάθε χώρα. Στη Γερμανία η βιομηχανική υπερδύναμη χάνει ανταγωνιστικότητα. Στη Γαλλία το κράτος είναι υπερχρεωμένο και η χώρα χάνει διεθνή επιρροή. Στην Ιταλία δεκαετίες χαμηλής ανάπτυξης και στασιμότητας. Στη Βρετανία δημόσιες υπηρεσίες σε κρίση και οικονομία που δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες. Και πάνω από όλα: Ευρώπη που βρίσκεται ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα χωρίς να διαθέτει ούτε την τεχνολογική δύναμη της πρώτης ούτε τη βιομηχανική κλίμακα της δεύτερης.
Το πολιτικό μήνυμα γίνεται: "η Ευρώπη παρακμάζει και οι σημερινές ελίτ δεν μπορούν να το σταματήσουν". Αν ο ψηφοφόρος αποδεχθεί πρώτα τη διάγνωση, είναι πολύ ευκολότερο να αποδεχθεί στη συνέχεια τη ριζοσπαστική θεραπεία.
Το πρόβλημα της Ευρώπης μπορεί να είναι περισσότερο output παρά ideology
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα. Η ευρωπαϊκή συζήτηση επικεντρώνεται συχνά στις αξίες.
- Δημοκρατία.
- Κράτος δικαίου.
- Αλληλεγγύη.
- Ευρωπαϊκή ταυτότητα.
Όλα είναι σημαντικά. Αλλά ο πολίτης αξιολογεί επίσης κάτι πολύ πιο πεζό: "τι παράγει το σύστημα";
- Μπορεί να μειώσει το κόστος ενέργειας;
- Μπορεί να αυξήσει την ανάπτυξη;
- Μπορεί να προστατεύσει τα σύνορα;
- Μπορεί να υπερασπιστεί την Ουκρανία;
- Μπορεί να ανταγωνιστεί την Κίνα;
- Μπορεί να δημιουργήσει ευρωπαϊκές εταιρείες τεχνολογίας;
- Μπορεί να λάβει μια μεγάλη απόφαση χωρίς να χρειάζεται χρόνια διαπραγματεύσεων;
Εάν η απάντηση επαναλαμβανόμενα είναι "όχι", τότε η κρίση εμπιστοσύνης δεν λύνεται με καλύτερη επικοινωνία. Λύνεται μόνο με αποτελέσματα. Αυτό ακριβώς τονίζει και ο Zerka: το πρόβλημα αφορά πολιτική και εφαρμογή, όχι απλώς messaging.
Και όμως οι Ευρωπαίοι εξακολουθούν να στρέφονται προς την Ευρώπη όταν φοβούνται
Υπάρχει ένα ακόμη στοιχείο που κάνει το παράδοξο βαθύτερο. Άλλη μεγάλη έρευνα του ECFR τον Ιούνιο είχε δείξει ότι μόλις 11% των Ευρωπαίων θεωρούσε πλέον τις ΗΠΑ "σύμμαχο που μοιράζεται τα συμφέροντα και τις αξίες μας". Παράλληλα, αυξανόταν η υποστήριξη για μεγαλύτερη ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία και 47% υποστήριζε κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό για περισσότερες αμυντικές δαπάνες. Άρα μειώνεται η εμπιστοσύνη προς τις ΗΠΑ, αναγνωρίζεται η ανάγκη ευρωπαϊκής αυτονομίας, αυξάνεται η ζήτηση για περισσότερη ευρωπαϊκή συνεργασία, όμως ταυτόχρονα περιορίζεται η εμπιστοσύνη στην ικανότητα της Ευρώπης να δράσει. Αυτό είναι το ευρωπαϊκό παράδοξο στην καθαρότερη μορφή του.
Η κρίση δεν είναι απαραίτητα κρίση της ευρωπαϊκής ιδέας
Ίσως λοιπόν χρησιμοποιούμε λάθος όρο όταν μιλάμε για "κρίση της Ευρώπης". Τα δεδομένα δείχνουν ότι μπορεί να πρόκειται περισσότερο για κρίση ευρωπαϊκής αποτελεσματικότητας. Η ιδέα εξακολουθεί να έχει μεγάλη απήχηση. Αυτό που καταρρέει είναι η βεβαιότητα ότι οι σημερινοί θεσμοί, οι σημερινές διαδικασίες και οι σημερινές πολιτικές ηγεσίες μπορούν να μετατρέψουν την ιδέα σε πραγματικότητα. Και αυτή η διάκριση έχει τεράστια πολιτική σημασία.
Διότι αν οι Ευρωπαίοι είχαν απλώς αποφασίσει ότι δεν θέλουν πλέον την Ευρωπαϊκή Ένωση, το πρόβλημα θα ήταν σχεδόν υπαρξιακό. Τα στοιχεία όμως λένε κάτι διαφορετικό: εξακολουθούν να ζητούν από την Ευρώπη περισσότερα. Το πρόβλημα είναι ότι περιμένουν όλο και λιγότερα.
Το επικίνδυνο χάσμα
Και έτσι δημιουργείται ένα χάσμα ανάμεσα σε δύο αριθμούς:
- 73% θέλει μια ισχυρότερη ευρωπαϊκή προοπτική
αλλά
- 74% πιστεύει ότι η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει καλά τις σημερινές προκλήσεις.
Αυτό το χάσμα μπορεί να εξελιχθεί προς δύο εντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις. Η πρώτη μπορεί να οδηγήσει σε δομικές μεταρρυθμίσεις, ταχύτερες αποφάσεις, μεγαλύτερη ευρωπαϊκή ικανότητα που θα αποκαταστήσουν σταδιακά την εμπιστοσύνη.
Η δεύτερη μπορεί να συνεπάγεται ότι κρίση επαυξάνει τις καθυστερήσεις, μεγενθύνει την απογοήτευση, ισχυροποιεί το αφήγημα της παρακμής, ενισχύει έτι περαιτέρω τα αντισυστημικά κόμματα, διευρύνει τον πολιτικός κατακερματισμός κάνοντας ακόμη δυσκολότερες τις αποφάσεις, οδηγώντας τελικά σε περισσότερη απογοήτευση.
Η δεύτερη αλυσίδα είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη επειδή μπορεί να γίνει αυτοτροφοδοτούμενος μηχανισμός.
Το ευρωπαϊκό παράδοξο
Οι πολίτες δεν φαίνεται λοιπόν να εγκαταλείπουν μαζικά την Ευρώπη. Αντιθέτως. Της ζητούν να κάνει περισσότερα:
- να προστατεύσει,
- να αναπτυχθεί,
- να ανταγωνιστεί,
- να υπερασπιστεί,
- να αποφασίσει.
Αλλά ταυτόχρονα αμφιβάλλουν όλο και περισσότερο ότι μπορεί να τα κάνει. Και εδώ ίσως βρίσκεται μία από τις καλύτερες εξηγήσεις για το σημερινό πολιτικό παράδοξο. Η άνοδος της ριζοσπαστικής Δεξιάς δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι η ευρωπαϊκή ιδέα έχει πεθάνει. Μπορεί να σημαίνει ότι ένα αυξανόμενο τμήμα της κοινωνίας θεωρεί πως η σημερινή πολιτική τάξη δεν είναι ικανή να την υλοποιήσει. Αυτό κάνει το 31% των "Αβέβαιων" πολύ σημαντικότερο από όσο φαίνεται. Δεν έχουν ακόμη εγκαταλείψει την ευρωπαϊκή ιδέα. Αλλά περιμένουν αποδείξεις.
Και γι' αυτό ίσως το πραγματικό πολιτικό δίλημμα της Ευρώπης δεν είναι πλέον: "Περισσότερη ή λιγότερη Ευρώπη;" Είναι: "Μπορεί η Ευρώπη να αποδείξει ότι λειτουργεί;" Εάν η απάντηση δοθεί με ανάπτυξη, ασφάλεια, επενδύσεις και αποτελεσματικότερους θεσμούς, η σημερινή κρίση εμπιστοσύνης μπορεί ακόμη να αντιστραφεί. Εάν όμως η απάντηση είναι άλλες εκθέσεις, άλλες εξαγγελίες και άλλα χρόνια καθυστερήσεων, τότε το 39% των "αρνητικών" μπορεί να γίνει μεγαλύτερο - και το 31% των "αβέβαιων" να αρχίσει να μετακινείται προς το μέρος του.
Και τότε το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν θα είναι ότι οι πολίτες δεν πιστεύουν πλέον στο ευρωπαϊκό όραμα. Θα είναι ότι έπαψαν να πιστεύουν πως η ίδια η Ευρώπη μπορεί να το πραγματοποιήσει.
Add comment
Comments