Η Γερμανία αλλάζει οικονομικό δόγμα. Άμυνα, υποδομές και χρόνια υποεπένδυσης οδηγούν το Βερολίνο σε μια πρωτοφανή έκρηξη δανεισμού. Οι επενδύσεις αυξάνονται, αλλά μαζί τους σχεδόν διπλασιάζονται και οι τόκοι. Το μεγάλο ερώτημα είναι πλέον εάν η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης εγκαταλείπει οριστικά την εποχή του "φρένου χρέους" - και τι σημαίνει αυτό για ολόκληρη την Ευρωζώνη.
Από τον Ίκαρο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Για δεκαετίες, εάν υπήρχε μία χώρα στην Ευρώπη που ταυτιζόταν με τη δημοσιονομική πειθαρχία, αυτή ήταν η Γερμανία.
- Ισοσκελισμένοι προϋπολογισμοί.
- Περιορισμένος δανεισμός.
- Χαμηλό δημόσιο χρέος σε σχέση με τις περισσότερες μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες.
Και πάνω απ' όλα το περίφημο Schuldenbremse, το συνταγματικό "φρένο χρέους". Αυτό το μοντέλο δεν έχει καταργηθεί. Αλλά η Γερμανία που βλέπουμε σήμερα αρχίζει να μοιάζει πολύ διαφορετική από εκείνη που γνωρίσαμε κατά την εποχή της Angela Merkel. Ο υπουργός Οικονομικών Lars Klingbeil το είπε σχεδόν χωρίς περιστροφές στη Bundestag: η Γερμανία δεν μπορεί πλέον να υπερασπιστεί τον εαυτό της χωρίς νέο χρέος.
Και οι αριθμοί δείχνουν πόσο μεγάλη είναι η αλλαγή.
€838,2 δισ. μέσα σε τέσσερα χρόνια
Σύμφωνα με τον μεσοπρόθεσμο δημοσιονομικό σχεδιασμό της κυβέρνησης, από το 2027 έως το 2030 η Γερμανία σχεδιάζει συνολικό δανεισμό €838,2 δισ. Μόνο για το 2027, το σχέδιο προϋπολογισμού προβλέπει συνολικές δαπάνες €555,4 δισ. και δανεισμό €203,6 δισ. Για να αντιληφθούμε την κλίμακα, ο δανεισμός του 2027 προέρχεται από διαφορετικά "κανάλια":
- €118,7 δισ. από τον βασικό ομοσπονδιακό προϋπολογισμό,
- €54,9 δισ. από το ειδικό ταμείο υποδομών και
- ακόμη €30 δισ. από το ειδικό αμυντικό ταμείο.
Δεν πρόκειται λοιπόν για μια μικρή δημοσιονομική χαλάρωση. Πρόκειται για αλλαγή κλίμακας.
Γιατί δανείζεται τόσο πολύ η Γερμανία;
Υπάρχουν ουσιαστικά δύο μεγάλες απαντήσεις: άμυνα και επενδύσεις. Η πρώτη είναι γεωπολιτική. Η δεύτερη οικονομική. Και οι δύο όμως καταλήγουν στο ίδιο σημείο: περισσότερο δημόσιο χρέος. Η γερμανική κυβέρνηση θεωρεί ότι οι απειλές από τη Ρωσία, ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι υβριδικές επιθέσεις και η απαίτηση των ΗΠΑ να αναλάβουν οι Ευρωπαίοι μεγαλύτερο μέρος του κόστους της άμυνάς τους καθιστούν αδύνατη την επιστροφή στο προηγούμενο δημοσιονομικό μοντέλο.
Η δεύτερη αιτία είναι ακόμη βαθύτερη. Η Γερμανία έχει συσσωρεύσει χρόνια υποεπένδυσης.
- Σιδηρόδρομοι.
- Γέφυρες.
- Δρόμοι.
- Ψηφιακά δίκτυα.
- Ενεργειακά δίκτυα.
- Σχολεία.
- Δημόσιες υποδομές.
Ακριβώς γι' αυτό δημιουργήθηκε το ειδικό ταμείο υποδομών των €500 δισ.
Από €78,9 δισ. επενδύσεις στα €117,5 δισ.
Η αλλαγή φαίνεται καθαρά στις δημόσιες επενδύσεις. Το 2025 ήταν περίπου €78,9 δισ. Το 2027 προβλέπεται να φτάσουν τα €117,5 δισ. Δηλαδή αύξηση σχεδόν 49% μέσα σε δύο χρόνια. Αυτό είναι ίσως το ισχυρότερο επιχείρημα της κυβέρνησης. Το νέο χρέος, λέει ουσιαστικά το Βερολίνο, δεν δημιουργείται απλώς για να χρηματοδοτήσει κατανάλωση. Χρηματοδοτεί υποδομές, άμυνα, παραγωγική ικανότητα και ασφάλεια.
Και εάν αυτές οι δαπάνες αυξήσουν τη μελλοντική παραγωγικότητα, τότε ένα μέρος του πρόσθετου χρέους μπορεί να χρηματοδοτήσει τη δική του εξυπηρέτηση μέσω υψηλότερου ΑΕΠ και φορολογικών εσόδων. Αυτό όμως είναι το αισιόδοξο σενάριο.
Η έκρηξη των αμυντικών δαπανών
Το πραγματικό δημοσιονομικό άλμα βρίσκεται στην άμυνα. Οι βασικές αμυντικές δαπάνες προβλέπεται να αυξηθούν από €82,2 δισ. το 2026 σε €109 δισ. το 2027. Εάν συμπεριλάβουμε τη στήριξη προς την Ουκρανία και άλλες δαπάνες ασφαλείας, το συνολικό ποσό φτάνει τα €130,1 δισ. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το μεσοπρόθεσμο μέγεθος. Για την περίοδο 2026–2030, η Γερμανία σχεδιάζει περίπου €783,8 δισ. αμυντικών δαπανών.
Η χώρα που πριν από λίγα χρόνια δεχόταν συστηματικά αμερικανικές επικρίσεις επειδή δαπανούσε πολύ λίγο για την άμυνα μετατρέπεται σταδιακά σε μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις από πλευράς δαπανών στην Ευρώπη.
Τι έγινε όμως με το Schuldenbremse;
Εδώ βρίσκεται το κλειδί. Το γερμανικό "φρένο χρέους" δεν εξαφανίστηκε. Άλλαξαν όμως οι κανόνες γύρω του. Η συνταγματική μεταρρύθμιση δημιούργησε μεγαλύτερο δημοσιονομικό χώρο για τις αμυντικές δαπάνες, ενώ το ειδικό ταμείο των €500 δισ. επιτρέπει τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές εκτός της παλιάς στενής λογικής του ετήσιου προϋπολογισμού. Η ίδια η γερμανική κυβέρνηση αναγνωρίζει ότι το προηγούμενο πλαίσιο δεν επαρκούσε για την αναγκαία αύξηση των αμυντικών δυνατοτήτων.
Άρα δεν έχουμε κατάρτηση του Schuldenbremse. Έχουμε κάτι περισσότερο ενδιαφέρον: Schuldenbremse, υιοθέτηση εξαιρέσων, ενεργοποίηση ειδικών ταμείων και τελικά πολύ μεγαλύτερο πραγματικό δανεισμό.
Νομικά το φρένο παραμένει. Οικονομικά όμως η δημοσιονομική πολιτική έχει αλλάξει δραματικά.
Από το «Schwarze Null» στο κράτος των επενδύσεων
Η αλλαγή γίνεται ακόμη πιο καθαρή εάν θυμηθούμε το παλιό γερμανικό δόγμα. Για χρόνια το Βερολίνο επιδίωκε το περίφημο: Schwarze Null - "μαύρο μηδέν". Δηλαδή έναν ομοσπονδιακό προϋπολογισμό χωρίς νέο καθαρό χρέος. Η ιδέα ήταν απλή: Δεν πρέπει κάθε γενιά να μεταφέρει τα σημερινά της έξοδα στις επόμενες. Αυτό είχε βαθιές ιστορικές ρίζες. Η εμπειρία του υπερπληθωρισμού της δεκαετίας του 1920 άφησε εξαιρετικά ισχυρή πολιτισμική καχυποψία απέναντι στο χρέος και στη δημοσιονομική χαλαρότητα. Το Reuters σημειώνει ότι αυτή η αντίθεση στον δανεισμό παραμένει βαθιά ριζωμένη στη γερμανική κοινωνία.
Σήμερα όμως η κυβέρνηση αντιστρέφει το επιχείρημα: και η μη επένδυση δημιουργεί χρέος προς τις επόμενες γενιές. Όχι λογιστικό. Αλλά πραγματικό.
- Παλιές γέφυρες.
- Κακοί σιδηρόδρομοι.
- Αδύναμη ψηφιακή υποδομή.
- Ανεπαρκής άμυνα.
- Χαμηλότερη παραγωγικότητα.
Η νέα γερμανική εξίσωση
Η λογική της κυβέρνησης μπορεί να αποτυπωθεί πολύ απλά:
Εάν λειτουργήσει έτσι, το νέο χρέος μπορεί να αποδειχθεί παραγωγικό. Υπάρχει όμως και δεύτερη διαδρομή.
Το επικίνδυνο σενάριο
Εάν τα χρήματα χαθούν σε γραφειοκρατία, καθυστερήσεις, επιδοτήσεις χαμηλής απόδοσης ή απλώς υψηλότερο λειτουργικό κόστος του κράτους, τότε η αλυσίδα γίνεται:
Και εδώ υπάρχει ήδη ένας αριθμός που αξίζει πολύ μεγαλύτερη προσοχή.
Οι τόκοι σχεδόν διπλασιάζονται
Το 2027 η Γερμανία προβλέπει περίπου €41,9 δισ. για πληρωμές τόκων. Το 2030 €80,7 δισ. Δηλαδή σχεδόν διπλασιασμό μέσα σε τρία χρόνια. Αυτό είναι το πραγματικό κόστος της νέας δημοσιονομικής εποχής. Και ο γερμανικός βιομηχανικός σύνδεσμος BDI έχει προειδοποιήσει ότι μέχρι το 2030 σχεδόν €1 στα €5 φορολογικών εσόδων θα μπορούσε να δεσμεύεται για τόκους. Αυτό αλλάζει τη συζήτηση.
Γιατί όσο περισσότερα πληρώνεις για τόκους, τόσο λιγότερα διαθέτεις για:
- συντάξεις,
- υγεία,
- παιδεία,
- φορολογικές μειώσεις,
- νέες επενδύσεις.
Και υπάρχει ήδη δημοσιονομική τρύπα
Παρά τον τεράστιο δανεισμό, όλα τα προβλήματα δεν έχουν λυθεί. Ο σχεδιασμός εξακολουθεί να εμφανίζει χρηματοδοτικό κενό περίπου €109 δισ. από το 2028 και μετά. Αυτό σημαίνει ότι κάποια στιγμή η κυβέρνηση θα πρέπει να επιλέξει μεταξύ περικοπών, φόρων, μεταρρυθμίσεων κοινωνικού κράτους ή ακόμη μεγαλύτερης δημοσιονομικής ευελιξίας.
Και εδώ επιστρέφει η πολιτική.
Η AfD κάνει την εξίσωση πολύ δυσκολότερη
Η χρονική συγκυρία είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Μόλις δύο ημέρες μετά τη μεγάλη εκλογική νίκη της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ, ο Klingbeil υπερασπίζεται στη Bundestag έναν από τους μεγαλύτερους δημοσιονομικούς μετασχηματισμούς της σύγχρονης Γερμανίας. Η AfD έχει ενισχυθεί ακριβώς πάνω σε ζητήματα όπως:
- κόστος ζωής,
- οικονομική ανασφάλεια,
- μετανάστευση,
- συντάξεις,
- ενέργεια,
- δυσαρέσκεια με το πολιτικό κατεστημένο.
Και η εκλογική της επιτυχία ήδη δημιουργεί τριβές στον κυβερνητικό συνασπισμό. Ο Merz επιμένει σε μεταρρυθμίσεις, μεταξύ άλλων στο συνταξιοδοτικό και στις παροχές ασθενείας. Το SPD ζητά πιο κοινωνική κατεύθυνση και επανεξέταση ορισμένων επιλογών. Αναλυτές προειδοποιούν ότι η σύγκρουση μπορεί να καθυστερήσει ή ακόμη και να εκτροχιάσει μεταρρυθμίσεις. Και έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: η Γερμανία δανείζεται περισσότερο για να αλλάξει οικονομικό μοντέλο, αλλά η πολιτική πόλωση κάνει δυσκολότερες τις μεταρρυθμίσεις που θα μπορούσαν να κάνουν αυτόν τον δανεισμό βιώσιμο.
Το μεγάλο στοίχημα είναι η παραγωγικότητα
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο ολόκληρης της συζήτησης. Δεν υπάρχει κάποιο μαγικό επίπεδο χρέους πάνω από το οποίο μια οικονομία καταρρέει. Το κρίσιμο ερώτημα είναι: τι αγοράζει το νέο χρέος; Αν δανειστείς €100 δισ. και δημιουργήσεις υποδομές που αυξάνουν μόνιμα την παραγωγικότητα, τότε δημιουργείς παράλληλα με την υποχρέωση και ένα παραγωγικό περιουσιακό στοιχείο. Αν δανειστείς €100 δισ. για να χρηματοδοτήσεις μόνιμες τρέχουσες δαπάνες χωρίς αύξηση της παραγωγικής ικανότητας, η εικόνα είναι διαφορετική.
Γι' αυτό ο σωστός δείκτης δεν είναι μόνο: Debt / GDP. Είναι και: ΔGDP / ΔDebt. Με απλά λόγια: πόση επιπλέον οικονομική παραγωγή αγοράζει κάθε νέο ευρώ χρέους;
Προς το παρόν η δημοσιονομική ώθηση λειτουργεί
Υπάρχουν ήδη ενδείξεις ότι οι κρατικές δαπάνες βοηθούν. Το γερμανικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 0,3% στο δεύτερο τρίμηνο, ενώ αρκετά οικονομικά ινστιτούτα έχουν αναθεωρήσει ανοδικά τις προβλέψεις τους. Το DIW ανέβασε την πρόβλεψη ανάπτυξης για το 2026 στο 1,2%, εκτιμώντας ότι περίπου το 70% της φετινής ανάπτυξης προέρχεται από τη δημόσια δαπάνη. Αυτό όμως αποκαλύπτει και την άλλη πλευρά.
Εάν το μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης προέρχεται από το κράτος, τότε κάποια στιγμή πρέπει να ακολουθήσει ο ιδιωτικός τομέας. Διαφορετικά η οικονομία γίνεται όλο και περισσότερο εξαρτημένη από τη δημοσιονομική ώθηση.
Το γερμανικό χρέος είναι και ευρωπαϊκό ζήτημα
Υπάρχει όμως μια διάσταση που ξεπερνά τη Γερμανία. Για χρόνια τα γερμανικά Bunds ήταν σχετικά σπάνιο ασφαλές ενεργητικό. Η περιορισμένη έκδοση χρέους βοηθούσε να διατηρούνται χαμηλές οι αποδόσεις. Τώρα η Γερμανία πρόκειται να προσφέρει στην αγορά πολύ περισσότερα ομόλογα. Αυτό δύναται να αυξησει σημαντικά το κόστος κεφαλαίου στην Ευρωζώνη. Δεν είναι μηχανική σχέση - οι αποδόσεις εξαρτώνται επίσης από την ECB, τον πληθωρισμό, την ανάπτυξη και την παγκόσμια ζήτηση για ασφαλή assets.
Αλλά η κατεύθυνση της πίεσης είναι σαφής. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για χώρες με υψηλότερο χρέος. Όπως η Ιταλία. Η Γαλλία. Και βεβαίως η Ελλάδα.
Το παράδοξο για την Ευρώπη
Εδώ βρίσκεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες συνέπειες της νέας γερμανικής πολιτικής. Για χρόνια το Βερολίνο έλεγε στους εταίρους του:
- περιορίστε τα ελλείμματα.
- μειώστε το χρέος.
- κάντε μεταρρυθμίσεις.
- μην περιμένετε ότι ο δανεισμός θα λύσει τα διαρθρωτικά προβλήματα.
Σήμερα η Γερμανία εξακολουθεί να υποστηρίζει τη δημοσιονομική υπευθυνότητα. Αλλά ταυτόχρονα υποστηρίζει κάτι που παλαιότερα αντιμετώπιζε με πολύ μεγαλύτερη καχυποψία: μαζικό δανεισμό για επενδύσεις και στρατηγικές ανάγκες. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Γερμανία έγινε ξαφνικά Ιταλία. Ούτε ότι εγκατέλειψε κάθε δημοσιονομικό κανόνα. Σημαίνει όμως ότι άλλαξε η απάντηση σε μια θεμελιώδη ερώτηση: Είναι πάντα το νέο δημόσιο χρέος μεγαλύτερο πρόβλημα από τη μη πραγματοποίηση μιας αναγκαίας επένδυσης;
Η νέα γερμανική απάντηση φαίνεται να είναι: όχι.
Το τέλος του Schuldenbremse;
Τυπικά, όχι. Το γερμανικό συνταγματικό "φρένο χρέους" εξακολουθεί να υπάρχει. Ουσιαστικά όμως έχουμε περάσει σε ένα διαφορετικό καθεστώς. Η άμυνα διαθέτει πολύ μεγαλύτερη δημοσιονομική ελευθερία. Οι υποδομές διαθέτουν ειδικό ταμείο €500 δισ. Ο συνολικός δανεισμός 2027–2030 φτάνει τα €838,2 δισ. Οι τόκοι σχεδόν διπλασιάζονται μέχρι το 2030. Και η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης χρησιμοποιεί πλέον το δημόσιο balance sheet ως βασικό εργαλείο οικονομικής και γεωπολιτικής πολιτικής.
Αυτό είναι πολύ μεγαλύτερη αλλαγή από μια απλή τροποποίηση του προϋπολογισμού.
Η Γερμανία παίρνει ένα τεράστιο στοίχημα
Το Βερολίνο ουσιαστικά στοιχηματίζει ότι περισσότερο χρέος σήμερα θα δημιουργήσει περισσότερη ασφάλεια, καλύτερες υποδομές, υψηλότερη παραγωγικότητα και τελικά μεγαλύτερη οικονομία αύριο. Εάν πετύχει, η Γερμανία μπορεί να έχει βρει έναν τρόπο να ξεφύγει από τη στασιμότητα που την ταλαιπωρεί τα τελευταία χρόνια. Εάν αποτύχει, θα έχει δημιουργήσει κάτι που για δεκαετίες προσπαθούσε να αποφύγει: υψηλότερο χρέος, πολύ μεγαλύτερους τόκους και μικρότερο δημοσιονομικό χώρο - χωρίς αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικότητας.
Γι' αυτό το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα €838 δισ. είναι πολλά. Είναι: τι Γερμανία θα έχουν αγοράσει όταν έρθει το 2030;
Add comment
Comments