Η πρόταση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να γίνει ο Καναδάς ο πρώτος "συνδεδεμένος εταίρος" της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν προβλέπεται σήμερα καν ως θεσμική κατηγορία.
Αν όμως αποκτήσει πραγματικό περιεχόμενο, μπορεί να ανοίξει μια πολύ μεγαλύτερη συζήτηση: μπορεί η ΕΕ να εξελιχθεί από γεωγραφική ένωση ευρωπαϊκών κρατών σε ένα σύστημα ομόκεντρων κύκλων οικονομικής, αμυντικής και πολιτικής συνεργασίας;
Μέχρι πριν από λίγες ημέρες, η φράση "associate member of the European Union" δεν περιέγραφε κάποιο υπαρκτό θεσμικό καθεστώς. Δεν υπάρχει τέτοια κατηγορία μέλους στις ευρωπαϊκές Συνθήκες. Δεν υπάρχει συγκεκριμένος κατάλογος δικαιωμάτων. Δεν υπάρχει προκαθορισμένη διαδικασία ένταξης σε αυτήν.
Και όμως, στις 16 Σεπτεμβρίου, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursula von der Leyen πρότεινε δημοσίως κάτι πρωτοφανές: να γίνει ο Καναδάς ο πρώτος "associate member" της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ο Καναδός πρωθυπουργός Mark Carney υποδέχθηκε θετικά την πρόταση την επόμενη ημέρα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αλλά έθεσε μια κρίσιμη διευκρίνιση: ο Καναδάς δεν επιδιώκει πλήρη ένταξη στην ΕΕ ούτε εκχώρηση της εθνικής του κυριαρχίας.
Αυτό ακριβώς κάνει την ιστορία ενδιαφέρουσα. Γιατί εάν ο Καναδάς δεν θέλει να γίνει κανονικό κράτος-μέλος, τότε τι ακριβώς σημαίνει "associate member"; Η απάντηση σήμερα είναι: κανείς δεν γνωρίζει ακόμη.
Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό η πρόταση έχει τόσο μεγάλη σημασία.
Ένας θεσμός που… δεν υπάρχει
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διόρθωση σε σχέση με τον τρόπο που παρουσιάστηκε αρχικά η είδηση. Η ΕΕ δεν έχει προσφέρει στον Καναδά κάποιο ήδη υφιστάμενο καθεστώς associate membership. Η φον ντερ Λάιεν ουσιαστικά πρότεινε τη δημιουργία ενός νέου μοντέλου σχέσης.
Το Associated Press επισημαίνει ότι τέτοια ιδιότητα απλώς δεν υπάρχει σήμερα στο θεσμικό οικοδόμημα της Ένωσης. Και για να αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο θα χρειαστεί διαπραγμάτευση και, ανάλογα με τη νομική μορφή που θα επιλεγεί, συμφωνία των κρατών-μελών.
Άρα δεν μιλάμε ακόμη για "ένταξη του Καναδά στην ΕΕ". Μιλάμε για κάτι πολύ πιο πειραματικό: την προσπάθεια να εφευρεθεί μια νέα κατηγορία σχέσης με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Υπάρχει όμως ήδη μια πιθανή νομική πόρτα
Οι ευρωπαϊκές Συνθήκες διαθέτουν ένα εργαλείο που μπορεί να αποτελέσει τη βάση. Το Άρθρο 217 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιτρέπει στην ΕΕ να συνάπτει συμφωνίες σύνδεσης με τρίτες χώρες που δημιουργούν αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις, κοινές δράσεις και ειδικές διαδικασίες.
Δεν ισοδυναμεί με membership. Είναι όμως αρκετά ευέλικτο.
Το Euronews επισημαίνει ότι η συγκεκριμένη διάταξη αποτελεί μία πιθανή νομική διαδρομή για μια πολύ βαθύτερη σχέση ΕΕ–Καναδά χωρίς κανονική ένταξη. Και εδώ η ιδέα αρχίζει να γίνεται πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Διαβάστε ακόμα: Το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκεται στην ενοποίησή της
Η Ευρώπη έχει ήδη πολλούς διαφορετικούς «κύκλους»
Στην πραγματικότητα, η Ευρώπη δεν είναι σήμερα ένα ενιαίο θεσμικό κουτί. Υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα οικονομικής και πολιτικής ολοκλήρωσης.
- Υπάρχουν τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ.
- Υπάρχει η Ευρωζώνη.
- Υπάρχει η Schengen.
- Υπάρχει ο Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος, μέσω του οποίου η Νορβηγία, η Ισλανδία και το Λιχτενστάιν συμμετέχουν σε μεγάλο μέρος της ενιαίας αγοράς χωρίς να είναι μέλη της ΕΕ.
- Υπάρχουν χώρες με συμφωνίες σύνδεσης.
- Υπάρχουν υποψήφιες προς ένταξη χώρες.
- Υπάρχουν επίσης πολύ βαθιές εμπορικές συμφωνίες.
Ο Καναδάς βρίσκεται ήδη στην τελευταία κατηγορία μέσω της CETA, της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ–Καναδά. Η νέα πρόταση όμως επιχειρεί να πάει πολύ πιο μακριά.
Τι θα μπορούσε να περιλαμβάνει
Η φον ντερ Λάιεν και ο Carney έχουν ήδη περιγράψει τους τομείς στους οποίους θέλουν πολύ βαθύτερη συνεργασία. Περιλαμβάνουν:
- τεχνολογία και Τεχνητή Νοημοσύνη,
- κρίσιμες πρώτες ύλες,
- ενέργεια,
- αμυντική βιομηχανία,
- διάστημα,
- χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και πληρωμές, digital trade.
Οι δύο ηγέτες συζήτησαν αυτούς ακριβώς τους τομείς στη συνάντησή τους στο Στρασβούργο. Παράλληλα, Καναδάς και ΕΕ έχουν ήδη αρχίσει συζητήσεις για τη συμμετοχή της χώρας στο Erasmus+ και πιθανώς σε πρόσθετα ευρωπαϊκά προγράμματα έρευνας και εκπαίδευσης.
Άρα η υπόθεση δεν περιορίζεται σε έναν εντυπωσιακό νέο τίτλο. Αρχίζει να σχηματίζεται η ιδέα μιας σχέσης στην οποία μια τρίτη χώρα θα μπορούσε να ενσωματωθεί βαθύτερα σε συγκεκριμένες ευρωπαϊκές πολιτικές χωρίς να γίνει κανονικό μέλος της Ένωσης.
Και τότε εμφανίζεται το μεγάλο ερώτημα: γιατί ο Καναδάς;
Η απάντηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα της Βόρειας Αμερικής. Ο Καναδάς εξακολουθεί να είναι οικονομικά εξαιρετικά συνδεδεμένος με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Περίπου 72% των καναδικών εξαγωγών εξακολουθεί να κατευθύνεται προς τις ΗΠΑ, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το Axios.
Αυτό είναι τεράστιο οικονομικό πλεονέκτημα όταν η σχέση λειτουργεί ομαλά. Γίνεται όμως τεράστια συγκέντρωση κινδύνου όταν η σχέση διαταράσσεται.
Οι εμπορικές εντάσεις με την κυβέρνηση Trump έχουν επομένως ενισχύσει την καναδική προσπάθεια διαφοροποίησης των εμπορικών και στρατηγικών σχέσεων. Το 2025 οι καναδικές εξαγωγές προς τις ΗΠΑ μειώθηκαν κατά 5,8%, ενώ οι εξαγωγές προς άλλες αγορές αυξήθηκαν κατά 17,2%.
Η Ευρώπη προσφέρει μια προφανή εναλλακτική. Μια αγορά περίπου 450 εκατομμυρίων καταναλωτών. Προηγμένη βιομηχανία. Μεγάλο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Και - ίσως σημαντικότερο - πολιτική επιθυμία για διαφοροποίηση των δικών της εξαρτήσεων.
Και η Ευρώπη χρειάζεται τον Καναδά
Η σχέση δεν είναι μονόπλευρη. Ο Καναδάς διαθέτει κάτι που η Ευρώπη αναζητά όλο και περισσότερο: πρώτες ύλες. Είναι σημαντικός παραγωγός πετρελαίου και φυσικού αερίου και διαθέτει μεγάλα αποθέματα κρίσιμων ορυκτών.
Διαθέτει επίσης προηγμένη αμυντική και αεροδιαστημική βιομηχανία. Έχει τεράστια γεωγραφική παρουσία στην Αρκτική. Και είναι ήδη ο πρώτος μη ευρωπαϊκός εταίρος που συμμετέχει στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα αμυντικών προμηθειών SAFE.
Με άλλα λόγια, υπάρχει μια αρκετά καθαρή συμπληρωματικότητα. Η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερη ενεργειακή ασφάλεια, κρίσιμες πρώτες ύλες και αμυντικές δυνατότητες. Ο Καναδάς χρειάζεται μεγαλύτερη διαφοροποίηση από την αμερικανική αγορά.
Η πραγματική ιστορία όμως ίσως βρίσκεται πέρα από τον Καναδά
Και εδώ η πρόταση γίνεται πολύ μεγαλύτερη. Η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Roberta Metsola ανέφερε ότι η εμβάθυνση των σχέσεων δεν χρειάζεται να σταματήσει στον Καναδά και έφερε ως παραδείγματα την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι χώρες αυτές βρίσκονται σε διαδικασία associate membership. Μάλιστα, η κυβέρνηση της Νέας Ζηλανδίας έσπευσε σήμερα να ξεκαθαρίσει ότι δεν έχουν πραγματοποιηθεί σχετικές συνομιλίες με την ΕΕ.
Η διάκριση είναι σημαντική. Υπάρχει προς το παρόν μία πρόταση για τον Καναδά. Υπάρχει πολιτική συζήτηση για το αν το μοντέλο θα μπορούσε κάποτε να εφαρμοστεί αλλού. Δεν υπάρχει ακόμη κάποιο ευρύτερο πρόγραμμα επέκτασης.
Αλλά η πόρτα της συζήτησης άνοιξε.
Μια ΕΕ με ομόκεντρους κύκλους;
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πιθανή συνέπεια. Για δεκαετίες το ευρωπαϊκό μοντέλο ήταν σχετικά δυαδικό. Μια χώρα είτε βρισκόταν εκτός ΕΕ είτε ακολουθούσε μια πορεία που μπορούσε τελικά να οδηγήσει σε πλήρη ένταξη.
Ένα πραγματικό καθεστώς associate membership θα δημιουργούσε μια τρίτη δυνατότητα. Μια χώρα θα μπορούσε να συμμετέχει πολύ βαθιά στην ευρωπαϊκή οικονομική, τεχνολογική ή αμυντική αρχιτεκτονική χωρίς να γίνεται πλήρες κράτος-μέλος.
Θα μπορούσαμε τότε να αρχίσουμε να φανταζόμαστε μια Ευρώπη με ομόκεντρους κύκλους ολοκλήρωσης.
Στον πυρήνα, η ΕΕ.
Μέσα στον πυρήνα, ακόμη βαθύτερη ολοκλήρωση για όσους συμμετέχουν στο ευρώ και σε άλλους κοινούς θεσμούς.
Γύρω από αυτόν, στενά συνδεδεμένες ευρωπαϊκές χώρες.
Και σε έναν ευρύτερο κύκλο, δημοκρατίες όπως ο Καναδάς που συμμετέχουν επιλεκτικά σε ευρωπαϊκές οικονομικές, τεχνολογικές, αμυντικές ή εκπαιδευτικές πολιτικές.
Αυτό δεν αποτελεί σήμερα θεσμικό σχέδιο της ΕΕ. Είναι όμως μία από τις πιθανές λογικές συνέπειες της συζήτησης που άνοιξε.
Το μεγάλο πρόβλημα: τι γίνεται με τις χώρες που περιμένουν στην ουρά;
Εδώ αρχίζουν οι δυσκολίες. Η δημιουργία μιας προνομιακής νέας σχέσης για τον Καναδά μπορεί να προκαλέσει δύσκολες ερωτήσεις στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες.
- Η Ουκρανία.
- Η Μολδαβία.
- Οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων.
Γιατί μια χώρα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού να αποκτήσει ειδική πρόσβαση σε ευρωπαϊκές πολιτικές ενώ ευρωπαϊκές χώρες περνούν επί χρόνια από μια δύσκολη διαδικασία μεταρρυθμίσεων για να ενταχθούν;
Η απάντηση θα εξαρτηθεί από το τι σημαίνει τελικά "associate member".
Εάν πρόκειται απλώς για μια αναβαθμισμένη συμφωνία συνεργασίας, το ζήτημα είναι περιορισμένο. Εάν όμως περιλαμβάνει σημαντική πρόσβαση στην ενιαία αγορά ή συμμετοχή σε θεσμούς και προγράμματα, το πολιτικό πρόβλημα γίνεται πολύ μεγαλύτερο.
Και τι γίνεται με τη Βρετανία;
Υπάρχει και ένας τεράστιος ελέφαντας στο δωμάτιο: Το Ηνωμένο Βασίλειο.
Εάν η ΕΕ δημιουργήσει ένα μοντέλο βαθιάς σύνδεσης χωρίς πλήρη membership για μια χώρα της G7 εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, το προφανές ερώτημα είναι εάν κάτι ανάλογο θα μπορούσε κάποτε να αφορά τη Βρετανία.
Μέχρι στιγμής, όμως, δεν υπάρχει τέτοια πρόταση. Σύμφωνα με δημοσιεύματα που επικαλούνται Ευρωπαίους αξιωματούχους, οι Βρυξέλλες δεν σχεδιάζουν να προσφέρουν το ίδιο καθεστώς στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Και αυτό δείχνει ότι η νέα ιδέα δεν έχει ακόμη αποκτήσει συνεκτική θεσμική μορφή.
Η Ουάσιγκτον αντέδρασε
Η πρόταση προκάλεσε άμεση αντίδραση του Donald Trump. Ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήρισε την προοπτική προβληματική και δήλωσε ότι, εάν θεωρήσει την κίνηση εχθρική προς τις ΗΠΑ, θα μπορούσε να απαντήσει με νέους δασμούς ή άλλους εμπορικούς περιορισμούς κατά της Ευρώπης.
Αυτό προσθέτει μια δεύτερη διάσταση στην ιστορία. Η εμβάθυνση των σχέσεων Καναδά–ΕΕ δεν αφορά μόνο τις δύο πλευρές. Επηρεάζει και την ισορροπία μέσα στον ευρύτερο δυτικό οικονομικό χώρο.
Ο Carney, από την πλευρά του, υποστηρίζει ότι η πρωτοβουλία δεν στρέφεται εναντίον κάποιας τρίτης χώρας και τη συνδέει με την ανάγκη συνεργασίας μεταξύ δημοκρατικών οικονομιών.
Οι δύο ερμηνείες είναι πολιτικά πολύ διαφορετικές.
Από την παγκοσμιοποίηση στα «μπλοκ»
Και εδώ φτάνουμε στη βαθύτερη οικονομική διάσταση. Η παγκοσμιοποίηση των προηγούμενων δεκαετιών οργανώθηκε γύρω από την ιδέα ότι η γεωγραφία και η πολιτική θα είχαν ολοένα μικρότερη σημασία.
Μια επιχείρηση αγόραζε από εκεί όπου το προϊόν ήταν φθηνότερο. Επένδυε εκεί όπου η απόδοση ήταν υψηλότερη. Πουλούσε εκεί όπου υπήρχε ζήτηση.
Η νέα εποχή φαίνεται διαφορετική.
Η ενεργειακή ασφάλεια, τα chips, τα κρίσιμα μέταλλα, η άμυνα, η AI και οι εφοδιαστικές αλυσίδες επαναφέρουν τη γεωπολιτική στο κέντρο της οικονομίας. Το αποτέλεσμα μπορεί να μην είναι αποπαγκοσμιοποίηση.
Μπορεί να είναι κάτι διαφορετικό: παγκοσμιοποίηση μέσα σε μεγαλύτερα και στενότερα συνδεδεμένα μπλοκ.
- ΗΠΑ.
- Κίνα.
- Ευρωπαϊκή Ένωση.
Και ανάμεσά τους χώρες μεσαίου μεγέθους που προσπαθούν να μειώσουν την υπερβολική εξάρτηση από οποιονδήποτε έναν πόλο. Ο Καναδάς είναι σχεδόν το ιδανικό case study αυτής της νέας πραγματικότητας.
Μπορεί όμως ο Καναδάς πραγματικά να υποκαταστήσει την αμερικανική αγορά;
Εδώ χρειάζεται αρκετός ρεαλισμός. Η Ευρώπη μπορεί να γίνει σημαντικότερος οικονομικός εταίρος του Καναδά. Δεν μπορεί εύκολα να αναπαράγει τη γεωγραφική και οικονομική ολοκλήρωση που έχει δημιουργηθεί μεταξύ Καναδά και Ηνωμένων Πολιτειών.
Οι δύο οικονομίες μοιράζονται χιλιάδες χιλιόμετρα συνόρων. Οι παραγωγικές τους αλυσίδες είναι βαθιά ενσωματωμένες. Η αυτοκινητοβιομηχανία, η ενέργεια, η γεωργία και πολλές άλλες βιομηχανίες λειτουργούν διασυνοριακά.
Και σχεδόν 72% των καναδικών εξαγωγών εξακολουθεί να καταλήγει στις ΗΠΑ.
Άρα η Ευρώπη δεν αποτελεί απλή αντικατάσταση της αμερικανικής αγοράς. Αποτελεί περισσότερο στρατηγική διαφοροποίηση.
Ούτε οι Ευρωπαίοι έχουν συμφωνήσει ακόμη
Υπάρχει και μια τελευταία, πολύ σημαντική επιφύλαξη. Η ιδέα της φον ντερ Λάιεν δεν είναι ακόμη κοινή ευρωπαϊκή πολιτική.
Το AP αναφέρει ότι οι 27 κυβερνήσεις δεν είχαν προηγουμένως συμφωνήσει πάνω σε ένα συγκεκριμένο καθεστώς associate membership. Η Γερμανία και η Ιρλανδία έχουν εμφανιστεί ανοιχτές στη συζήτηση νέων μοντέλων συνεργασίας, αλλά υπάρχουν ήδη επιφυλάξεις για το τι ακριβώς θα σημαίνει ο όρος.
Και αυτό έχει σημασία. Γιατί υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στο: "θέλουμε στενότερες σχέσεις με τον Καναδά" και στο: "δημιουργούμε μια νέα θεσμική κατηγορία στην αρχιτεκτονική της Ευρωπαϊκής Ένωσης".
Το πρώτο μπορεί να γίνει σχετικά εύκολα. Το δεύτερο μπορεί να χρειαστεί χρόνια.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να βρίσκεται μπροστά σε μια πολύ μεγαλύτερη απόφαση
Γι’ αυτό ίσως δεν πρέπει να δούμε την υπόθεση ως μια περίεργη ιστορία για τον Καναδά. Το πραγματικό ερώτημα αφορά την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τι θέλει να είναι στον κόσμο του 2030 και του 2040;
- Μια περιφερειακή ένωση ευρωπαϊκών κρατών;
- Μια ενιαία αγορά;
- Μια πολιτική ομοσπονδία;
- Μια αμυντική συμμαχία;
Ή ο πυρήνας ενός πολύ μεγαλύτερου οικονομικού και γεωπολιτικού συστήματος στο οποίο τρίτες δημοκρατικές χώρες μπορούν να συμμετέχουν σε διαφορετικούς βαθμούς;
Δεν υπάρχει ακόμη απάντηση. Και το "associate membership" του Καναδά μπορεί τελικά να αποδειχθεί απλώς ένας καινούργιος όρος για βαθύτερη συνεργασία.
Μπορεί όμως να εξελιχθεί και σε κάτι πολύ σημαντικότερο: το πρώτο πείραμα μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης που δεν μεγαλώνει μόνο προσθέτοντας νέα κράτη-μέλη, αλλά δημιουργώντας γύρω της νέους κύκλους συμμετοχής.
Αν συμβεί το δεύτερο, τότε η σημαντικότερη είδηση δεν θα είναι ότι ο Καναδάς πλησίασε την Ευρώπη.
Θα είναι ότι η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση άρχισε να επαναπροσδιορίζει πού τελειώνει.
Add comment
Comments