Νότια Αφρική: Το κόμμα του Μαντέλα καταρρέει εκλογικά – Γιατί οι ψηφοφόροι εγκαταλείπουν το ANC

Published on November 15, 2026 at 9:03 PM

Τριάντα δύο χρόνια μετά το τέλος του απαρτχάιντ, το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ANC), το κόμμα που οδήγησε τη Νότια Αφρική στη δημοκρατία υπό τον Νέλσον Μαντέλα, καταγράφει τη χειρότερη εκλογική επίδοση της ιστορίας του.

Από την Δαίδαλο | Συντακτική ομάδα Greece2Day

Από τον θρίαμβο του Μαντέλα στο ιστορικό 30,76%

Τον Απρίλιο του 1994, εκατομμύρια Νοτιοαφρικανοί συμμετείχαν στις πρώτες δημοκρατικές εκλογές της χώρας, σηματοδοτώντας το τέλος ενός καθεστώτος θεσμοθετημένων φυλετικών διακρίσεων που είχε καθορίσει την πολιτική και κοινωνική ζωή επί δεκαετίες.

Το ANC δεν ήταν απλώς ένα πολιτικό κόμμα. Ήταν το κίνημα που είχε συνδεθεί με τον αγώνα κατά του απαρτχάιντ, τη φυλάκιση του Νέλσον Μαντέλα, τη διεκδίκηση ίσων πολιτικών δικαιωμάτων και τη δημιουργία μιας νέας δημοκρατικής τάξης.

Η εκλογική του κυριαρχία στηρίχθηκε σε αυτή την ιστορική νομιμοποίηση. Για μεγάλο μέρος του πληθυσμού, η ψήφος στο ANC αποτελούσε αναγνώριση ενός αγώνα που είχε αλλάξει τη χώρα. Τρεις δεκαετίες αργότερα, όμως, η εικόνα έχει μεταβληθεί ριζικά.

Στις πρόσφατες δημοτικές εκλογές, το ANC συγκέντρωσε μόλις 30,76% των ψήφων, έναντι 45,59% στις αντίστοιχες εκλογές του 2021. Η απώλεια σχεδόν 15 ποσοστιαίων μονάδων αποτελεί τη μεγαλύτερη εκλογική υποχώρησή του σε δημοτική αναμέτρηση από την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας.

Η εξέλιξη δεν ήταν εντελώς απροσδόκητη. Στις εθνικές εκλογές του 2024, το ANC είχε ήδη χάσει για πρώτη φορά την απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία του, αναγκαζόμενο να συμμετάσχει σε κυβέρνηση συνεργασίας. Οι δημοτικές εκλογές του 2026 επιβεβαιώνουν ότι η φθορά δεν αποτελεί προσωρινό φαινόμενο. Έχει αποκτήσει βαθύτερα κοινωνικά και πολιτικά χαρακτηριστικά.

Η εκλογική κατάρρευση σε αριθμούς

Αποτελέσματα δημοτικών εκλογών 2026

Παρά τη σημαντική υποχώρηση, το ANC παραμένει το μεγαλύτερο κόμμα της χώρας. Ωστόσο, η απόσταση από τους πολιτικούς αντιπάλους του έχει περιοριστεί αισθητά. Η Democratic Alliance (DA), η βασική δύναμη της αντιπολίτευσης, συγκέντρωσε 24,64%, ενώ το κόμμα uMkhonto weSizwe (MK) του πρώην προέδρου Τζέικομπ Ζούμα κατέλαβε την τρίτη θέση με 9,76%.

Η νέα πραγματικότητα δεν είναι απλώς ότι το ANC χάνει ψήφους. Είναι ότι το πολιτικό σύστημα κατακερματίζεται, δημιουργώντας συνθήκες στις οποίες κανένα κόμμα δεν μπορεί εύκολα να κυβερνήσει μόνο του. Από τα 213 δημοτικά συμβούλια της χώρας, σε 127 δεν εξασφάλισε κανένα κόμμα απόλυτη πλειοψηφία. Αυτό σημαίνει ότι οι κυβερνητικές συνεργασίες θα αποτελούν πλέον βασικό χαρακτηριστικό της τοπικής διακυβέρνησης.

Η κρίση των δημόσιων υπηρεσιών: Όταν η καθημερινότητα νικά την ιστορία

Η βαθύτερη αιτία της εκλογικής υποχώρησης βρίσκεται στην καθημερινότητα των πολιτών. Σε πολλές περιοχές της Νότιας Αφρικής, η πρόσβαση σε αξιόπιστες δημόσιες υπηρεσίες εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό πρόβλημα.

Διακοπές ηλεκτροδότησης, προβλήματα ύδρευσης, φθαρμένοι δρόμοι, ανεπαρκής αποκομιδή απορριμμάτων και δυσλειτουργικά συστήματα αποχέτευσης έχουν μετατραπεί σε καθημερινές εμπειρίες για εκατομμύρια κατοίκους. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Guardian και του Associated Press, η δυσαρέσκεια για αυτές τις υπηρεσίες αποτέλεσε καθοριστικό στοιχείο της εκλογικής συμπεριφοράς.

Η πολιτική σημασία είναι μεγάλη. Για έναν ψηφοφόρο που δεν έχει σταθερή παροχή νερού ή βλέπει τις δημοτικές υποδομές να καταρρέουν, η ιστορική συμβολή του ANC στην κατάργηση του απαρτχάιντ δεν αρκεί για να δικαιολογήσει τη συνέχιση της υποστήριξής του.

Η δημοκρατική νομιμοποίηση μετατρέπεται σταδιακά από ιστορική σε λειτουργική. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο ποιος εξασφάλισε την ελευθερία, αλλά ποιος μπορεί να εξασφαλίσει ότι το κράτος λειτουργεί. Αυτή η μεταβολή αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη πολιτική εξέλιξη της σύγχρονης Νότιας Αφρικής.

Η ανεργία και η οικονομική ανισότητα υπονομεύουν την κοινωνική βάση του ANC

Η Νότια Αφρική διαθέτει μία από τις πιο ανεπτυγμένες οικονομίες της αφρικανικής ηπείρου. Διαθέτει σημαντικό ορυκτό πλούτο, οργανωμένες χρηματοπιστωτικές αγορές, ισχυρές επιχειρήσεις και υποδομές που τη διαφοροποιούν από πολλές γειτονικές οικονομίες. Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται μια βαθιά κοινωνική αντίφαση.

Η ανεργία παραμένει εξαιρετικά υψηλή, ξεπερνώντας το 30% του εργατικού δυναμικού, ενώ μεταξύ των νέων το πρόβλημα είναι ακόμη εντονότερο. Η οικονομική ανισότητα παραμένει από τις μεγαλύτερες διεθνώς και η φτώχεια εξακολουθεί να πλήττει δυσανάλογα τον μαύρο πληθυσμό.

Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Το ANC είχε υποσχεθεί ότι η πολιτική απελευθέρωση θα συνοδευόταν από οικονομική χειραφέτηση. Η κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων θα άνοιγε τον δρόμο για περισσότερες ευκαιρίες, καλύτερη εκπαίδευση, πρόσβαση στην εργασία και σταδιακή μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων.

Οι προσδοκίες αυτές εκπληρώθηκαν μόνο εν μέρει. Η χώρα δημιούργησε μια νέα μαύρη μεσαία τάξη, διεύρυνε την πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες και απέκτησε ένα δημοκρατικό θεσμικό πλαίσιο. Όμως μεγάλα τμήματα του πληθυσμού εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν περιορισμένες οικονομικές προοπτικές.

Για τις νεότερες γενιές, που γεννήθηκαν μετά το 1994, η αντίφαση είναι ιδιαίτερα έντονη. Δεν έχουν προσωπικές αναμνήσεις από το απαρτχάιντ. Γνωρίζουν την ιστορική του σημασία, αλλά αξιολογούν την πολιτική εξουσία με βάση τις σημερινές συνθήκες ζωής.

Ένας νέος που παραμένει άνεργος, παρά την ολοκλήρωση των σπουδών του, είναι λιγότερο πιθανό να θεωρήσει την ιστορική προσφορά ενός κόμματος επαρκή λόγο για να το υποστηρίζει επ' αόριστον. Το ANC βρίσκεται αντιμέτωπο με μια γενιά που δεν αμφισβητεί την ιστορία του, αλλά αρνείται να του δώσει μια μόνιμη πολιτική επιταγή εξαιτίας της.

Η διαφθορά και η φθορά της εξουσίας

Η μακροχρόνια παραμονή ενός κόμματος στην εξουσία δημιουργεί ένα ιδιαίτερο θεσμικό πρόβλημα: τη σταδιακή ταύτιση του κόμματος με τον κρατικό μηχανισμό. Στην περίπτωση της Νότιας Αφρικής, αυτή η σχέση εξελίχθηκε σε σημαντική πηγή πολιτικής φθοράς.

Κατά την προεδρία του Τζέικομπ Ζούμα, η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με εκτεταμένες καταγγελίες για διαφθορά και το φαινόμενο που έγινε γνωστό ως state capture: την προσπάθεια ιδιωτικών οικονομικών συμφερόντων να αποκτήσουν επιρροή σε κρατικούς θεσμούς και αποφάσεις.

Οι σχετικές έρευνες αποκάλυψαν σοβαρές αδυναμίες στη λειτουργία δημόσιων επιχειρήσεων, στις κρατικές προμήθειες και στους μηχανισμούς λογοδοσίας. Η ανάληψη της προεδρίας από τον Σίριλ Ραμαφόσα συνοδεύτηκε από υποσχέσεις θεσμικής εξυγίανσης. Ωστόσο, η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης αποδείχθηκε δυσκολότερη από την αλλαγή της πολιτικής ηγεσίας.


Νεότερες καταγγελίες για διαφθορά, εσωκομματικές συγκρούσεις και η αίσθηση ότι πολιτικά δίκτυα εξακολουθούν να επηρεάζουν τη δημόσια διοίκηση συντηρούν τη δυσπιστία των πολιτών. Η διαφθορά δεν επηρεάζει μόνο την ηθική αξιολόγηση μιας κυβέρνησης. Έχει άμεσο οικονομικό κόστος.

Όταν οι δημόσιες συμβάσεις δεν ανατίθενται με αποτελεσματικά κριτήρια, όταν τα έργα υποδομής καθυστερούν και όταν οι δημόσιοι οργανισμοί επιβαρύνονται με αναποτελεσματικές διοικήσεις, μειώνεται η ποιότητα των υπηρεσιών και αυξάνεται το κόστος για τους φορολογουμένους.

Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η κακή διακυβέρνηση αποδυναμώνει την οικονομική ανάπτυξη και η οικονομική στασιμότητα ενισχύει την πολιτική δυσαρέσκεια.

Η άνοδος της Democratic Alliance και ο νέος πολιτικός ανταγωνισμός

Η Democratic Alliance είναι ο βασικός ωφελημένος από την υποχώρηση του ANC, χωρίς ωστόσο να έχει κατορθώσει να αντικαταστήσει πλήρως την ιστορική του κυριαρχία. Το κόμμα επιχειρεί να προβάλει μια διαφορετική πολιτική ταυτότητα, δίνοντας έμφαση στην αποτελεσματικότητα της διοίκησης, στη δημοσιονομική διαχείριση, στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στην ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών.

Η ισχυρή παρουσία του στο Κέιπ Τάουν χρησιμοποιείται ως παράδειγμα του μοντέλου διακυβέρνησης που επιδιώκει να επεκτείνει. Στο Γιοχάνεσμπουργκ, η DA συγκέντρωσε περίπου 35%, έναντι περίπου 20% του ANC, αποκτώντας σημαντικό πλεονέκτημα στις διαπραγματεύσεις για τον σχηματισμό δημοτικής διοίκησης.

Ωστόσο, η εκλογική άνοδος δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε δυνατότητα διακυβέρνησης. Η υποψηφιότητα της Έλεν Ζίλε για τη δημαρχία του Γιοχάνεσμπουργκ συναντά αντιστάσεις από άλλες παρατάξεις, ακόμη και από κόμματα που θα μπορούσαν αριθμητικά να συνεργαστούν με τη DA. Αυτό αναδεικνύει το βασικό πρόβλημα της νέας πολιτικής περιόδου.

Η Νότια Αφρική μετακινείται από ένα σύστημα κυρίαρχου κόμματος προς ένα πολυκομματικό σύστημα συνεργασιών, χωρίς να διαθέτει ακόμη σταθερή παράδοση σχηματισμού αποτελεσματικών κυβερνητικών συνασπισμών.

Ο παράγοντας Ζούμα και η διάσπαση του ιστορικού εκλογικού ακροατηρίου

Η υποχώρηση του ANC δεν οφείλεται αποκλειστικά στη μετακίνηση ψηφοφόρων προς τη Democratic Alliance. Ένα μέρος της παραδοσιακής εκλογικής του βάσης έχει στραφεί προς πολιτικές δυνάμεις που προέρχονται από το ίδιο το ιστορικό του περιβάλλον.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το κόμμα uMkhonto weSizwe, που συνδέεται με τον πρώην πρόεδρο Τζέικομπ Ζούμα. Με ποσοστό 9,76% στις δημοτικές εκλογές, το MK επιβεβαίωσε ότι μπορεί να διεκδικεί σημαντικό τμήμα των ψηφοφόρων που άλλοτε στήριζαν το ANC.

Η εξέλιξη αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Το ANC δεν αντιμετωπίζει μόνο έναν αντίπαλο που προτείνει διαφορετική οικονομική και διοικητική πολιτική. Αντιμετωπίζει και πολιτικές δυνάμεις που διεκδικούν τη δική του ιστορική κληρονομιά, προβάλλοντας διαφορετικές ερμηνείες της μετα-απαρτχάιντ πολιτικής πορείας.

Αυτό σημαίνει ότι η εκλογική του βάση διασπάται προς περισσότερες από μία κατευθύνσεις. Ορισμένοι ψηφοφόροι επιλέγουν κόμματα που υπόσχονται καλύτερη διακυβέρνηση. Άλλοι στρέφονται σε δυνάμεις που εμφανίζονται πιο ριζοσπαστικές ή περισσότερο συνδεδεμένες με παλαιότερες πολιτικές και τοπικές ταυτότητες.

Η κρίση του ANC είναι, επομένως, ταυτόχρονα κρίση αποτελεσματικότητας και κρίση πολιτικής ταυτότητας.

Το τέλος της ιστορικής πολιτικής επιταγής

Η περίπτωση της Νότιας Αφρικής προσφέρει ένα ευρύτερο δίδαγμα για τη λειτουργία των δημοκρατιών. Τα κόμματα που συνδέθηκαν με μεγάλες ιστορικές κατακτήσεις συχνά απολαμβάνουν επί δεκαετίες ισχυρή πολιτική νομιμοποίηση.

Η νομιμοποίηση αυτή μπορεί να στηρίζεται στην εθνική ανεξαρτησία, στη δημοκρατική μετάβαση, στην κοινωνική χειραφέτηση ή στην αποκατάσταση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Όμως η ιστορική προσφορά δεν εξασφαλίζει διαρκή εκλογική υποστήριξη.

Καθώς οι γενιές αλλάζουν, οι πολιτικές προτεραιότητες μετατοπίζονται. Η ιστορική μνήμη παραμένει σημαντική, αλλά οι ψηφοφόροι αξιολογούν ολοένα περισσότερο τις κυβερνήσεις με βάση την αποτελεσματικότητά τους.

Στη Νότια Αφρική, η μετάβαση αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη, επειδή το ANC υπήρξε ταυτόχρονα σύμβολο ελευθερίας και ο βασικός διαχειριστής της κρατικής εξουσίας επί περισσότερες από τρεις δεκαετίες.

Το δίδαγμα της Νότιας Αφρικής

Το ANC εξακολουθεί να κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην ιστορία της δημοκρατίας. Χωρίς τον αγώνα του και την πολιτική ηγεσία του Νέλσον Μαντέλα, η μετάβαση από το απαρτχάιντ σε ένα δημοκρατικό καθεστώς θα ήταν δύσκολο να πραγματοποιηθεί με τον τρόπο που πραγματοποιήθηκε.

Όμως οι δημοκρατίες δεν λειτουργούν ως συστήματα ισόβιας πολιτικής αναγνώρισης. Η ψήφος δεν αποτελεί υποχρέωση ευγνωμοσύνης. Αποτελεί δικαίωμα επιλογής και αξιολόγησης.

Οι εκλογές του Νοεμβρίου 2026 δείχνουν ότι ένα αυξανόμενο μέρος της νοτιοαφρικανικής κοινωνίας είναι πλέον διατεθειμένο να διαχωρίσει την ιστορική προσφορά του ANC από τη σημερινή κυβερνητική του απόδοση.

Το κόμμα που έδωσε στη Νότια Αφρική τη δημοκρατία βρίσκεται αντιμέτωπο με την πιο απαιτητική συνέπειά της: οι πολίτες είναι ελεύθεροι να επιλέξουν κάποιον άλλον.

Rating: 0 stars, 0 votes.

Add comment

Comments

There are no comments yet.