Αν δεν έχετε ακούσει την κάπως αμήχανη ιστορία του Βρετανού συγγραφέα Norman Angell, έχει ως εξής: στο βιβλίο του που έγινε μπεστ σέλερ, The Great Illusion, υποστήριζε ότι οι οικονομικοί δεσμοί μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών ήταν τόσο ισχυροί ώστε ο πόλεμος ήταν αδύνατος. Πανηγυρισμοί! Το βιβλίο του γνώρισε τέτοια επιτυχία ώστε κυκλοφόρησε σε πολλές εκδόσεις, μεταξύ των οποίων και μια ενισχυμένη εκδοχή που έφτασε στα αμερικανικά βιβλιοπωλεία το… 1913. Λίγο πριν ξεσπάσει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Μια πιο προσεκτική ματιά στα γραπτά του Angell αποκαλύπτει ανακρίβειες σε αυτή την ευρέως διαδεδομένη αφήγηση. Στην έκδοση του 1913 έγραφε: “Ο πόλεμος δεν είναι αδύνατος και κανένας υπεύθυνος ειρηνιστής δεν υποστήριξε ποτέ κάτι τέτοιο· η αυταπάτη δεν είναι η πιθανότητα του πολέμου, αλλά τα οφέλη του”.
Το επιχείρημά του ήταν πιο σύνθετο απ’ όσο συχνά θυμόμαστε: το εμπόριο είχε καταστήσει τον πόλεμο τόσο δαπανηρό ώστε κάθε ηγέτης με στοιχειώδη λογική θα έπρεπε να τον αποφεύγει. Συνεπώς, ισχυρότεροι οικονομικοί δεσμοί θα έπρεπε να ενισχύουν την ειρήνη. Είναι μια ελκυστική ιδέα - όμως αντέχει;
Δύο πρόσφατα παραδείγματα φαίνεται να την υποστηρίζουν. Αν το Ιράν δεν ήταν απομονωμένο από την παγκόσμια οικονομία έπειτα από χρόνια κυρώσεων, ίσως όσοι το έπληξαν πρόσφατα να ήταν πιο επιφυλακτικοί πριν ρίξουν βόμβες (αν και δεν φαίνεται να σκέφτηκαν τις συνέπειες για τις αγορές ενέργειας). Η Κίνα είναι πολύ πιο ενσωματωμένη στην παγκόσμια οικονομία και δεν έχει επιχειρήσει να καταλάβει την Ταϊβάν - ίσως επειδή ο πρόεδρος Xi Jinping υπολογίζει το τεράστιο οικονομικό κόστος.
Η ερμηνεία της ιστορίας σε βάθος είναι δύσκολη. Τις τελευταίες δεκαετίες καταγράφηκε ταυτόχρονα αύξηση του εμπορίου και σχετική ηρεμία - αλλά ίσως η ειρήνη να ενίσχυσε το εμπόριο και όχι το αντίστροφο.
Οι οικονομολόγοι, πάντως, δεν άφησαν την πρόκληση αναπάντητη. Μια σειρά νέων μελετών υποστηρίζει ότι οι ισχυροί εμπορικοί δεσμοί λειτουργούν αποτρεπτικά για συγκρούσεις.
Σε μία από αυτές, ερευνητές ανέπτυξαν ένα μοντέλο όπου οι εμπορικές ροές επηρεάζουν τόσο το κόστος του πολέμου όσο και την αποτελεσματικότητα των οικονομικών κυρώσεων. Διαπίστωσαν ότι μετά το 2014 οι εισαγωγές της Ουκρανίας από τη Ρωσία μειώθηκαν δραματικά, γεγονός που στην πράξη μείωσε το κόστος σύγκρουσης και αύξησε την πιθανότητα πολέμου. Σύμφωνα με το μοντέλο, αν το εμπόριο είχε διατηρηθεί, η Ουκρανία θα ήταν πιο πιθανό να επιλέξει πολιτική κατευνασμού.
Δεδομένου ότι ήταν η Ρωσία που εισέβαλε στην Ουκρανία το 2022, αυτό μοιάζει με επίρριψη ευθυνών στο θύμα. Ωστόσο, ένας από τους συγγραφείς της μελέτης, Mathias Thoenig, διευκρίνισε ότι φυσικά η Ουκρανία δεν ευθύνεται για τη ρωσική επιθετικότητα.
Η αποσύνδεση οικονομιών, πάντως, καθιστά άλλους μηχανισμούς προστασίας πιο σημαντικούς. Οι οικονομικοί δεσμοί της Δύσης με τη Ρωσία θα μπορούσαν να είχαν καταστήσει τις κυρώσεις ισχυρό αποτρεπτικό παράγοντα - αν οι κυβερνήσεις είχαν καταφέρει να δεσμευτούν αξιόπιστα σε ένα σκληρό πακέτο μέτρων.
Μια άλλη μελέτη εξετάζει την ιστορία σε μεγαλύτερο βάθος, αναλύοντας πώς η ραγδαία ανάπτυξη των αερομεταφορών τον 20ό αιώνα ενίσχυσε το εμπόριο και μείωσε την πιθανότητα συγκρούσεων. Στη δεκαετία του 1970, για παράδειγμα, η “επανάσταση των wide-body” αεροσκαφών επέτρεψε τη μεταφορά πολύ μεγαλύτερων φορτίων.
Μεταξύ 1965 και 2004, το ποσοστό των αμερικανικών εξαγωγών που μεταφέρονταν αεροπορικώς αυξήθηκε από περίπου 12% σε σχεδόν 60%. Η μείωση της “αποτελεσματικής απόστασης” μεταξύ χωρών ενίσχυσε το εμπόριο - και, όπως έδειξε η σύγκριση διαφορετικών περιπτώσεων, μείωσε και τις πιθανότητες σύγκρουσης.
Η επίδραση είναι μικρή σε απόλυτους όρους, κυρίως επειδή οι συγκρούσεις είναι σπάνιες: μεταξύ 1962 και 2014 σημειώνονταν σε λιγότερο από 0,5% των περιπτώσεων. Ωστόσο, ο διπλασιασμός του εμπορίου μείωνε την πιθανότητα έντασης κατά περίπου 30%.
Οι οικονομολόγοι, λοιπόν, εξακολουθούν να δικαιώνουν εν μέρει τον Angell - με ορισμένες επιφυλάξεις. Το εμπόριο που ενισχύεται από τις αερομεταφορές μπορεί να λειτουργεί κατευναστικά, αλλά άλλες μορφές εμπορίου - ιδίως άνισες σχέσεις που γεννούν καχυποψία - ίσως έχουν διαφορετική επίδραση.
Επιπλέον, η ειρηνευτική επίδραση του εμπορίου ίσως ίσχυε σε ένα διεθνές σύστημα με έναν κυρίαρχο παίκτη που επέβαλλε την τάξη. Στον σημερινό πολυπολικό κόσμο, οι ισορροπίες αυτές μπορεί να αλλάζουν.
Αν αυτό ακούγεται ασαφές, συγγνώμη - αλλά είναι ίσως αναγκαίο, ώστε να αποφευχθεί ένα μελλοντικό “παραμύθι” αφελούς αισιοδοξίας βασισμένης σε μαθηματικά μοντέλα.
Add comment
Comments