Η ιστορία της οικονομικής σκέψης: Ξενοφών - Ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του στην οικονομία

"Η οικονομία δεν γεννήθηκε στις τράπεζες ούτε στα χρηματιστήρια. Γεννήθηκε μέσα στον οίκο".

Η εποχή του Ξενοφώντα

Για να κατανοήσει κανείς τον Ξενοφώντα, πρέπει πρώτα να κατανοήσει τον κόσμο στον οποίο έζησε.

Βρισκόμαστε στην Αθήνα του ύστερου 5ου και των αρχών του 4ου αιώνα π.Χ. Η πόλη έχει μόλις εξέλθει από τον καταστροφικό Πελοποννησιακό Πόλεμο (431–404 π.Χ.), μια σύγκρουση που διήρκεσε σχεδόν τρεις δεκαετίες και ανέτρεψε την ισορροπία ολόκληρου του ελληνικού κόσμου.

Η Αθήνα, που λίγες δεκαετίες νωρίτερα αποτελούσε την ισχυρότερη ναυτική δύναμη της Μεσογείου, βρίσκεται πλέον οικονομικά εξαντλημένη.

Οι αγροτικές περιοχές έχουν υποστεί επανειλημμένες καταστροφές, το δημόσιο ταμείο έχει αποδυναμωθεί, το εμπόριο έχει διαταραχθεί και μεγάλος αριθμός πολιτών έχει χάσει περιουσίες ή συγγενείς.

Σε αυτό το περιβάλλον, η συζήτηση για τον πλούτο αποκτά διαφορετικό χαρακτήρα. Δεν αφορά πλέον μόνο την απόκτηση περισσότερων αγαθών, αλλά κυρίως τη διατήρηση, την ανασυγκρότηση και τη σωστή διαχείρισή τους.

Η οικονομία, με τη σύγχρονη έννοια της λέξης, δεν υπάρχει ακόμη. Δεν υπάρχουν οικονομικά πανεπιστήμια, στατιστικές υπηρεσίες ή κεντρικές τράπεζες.

Υπάρχει όμως μια έντονη ανάγκη να κατανοηθεί πώς μπορεί ένας άνθρωπος, μια οικογένεια ή μια πόλη να ευημερήσει μέσα σε συνθήκες περιορισμένων πόρων.

Αυτή ακριβώς η ανάγκη αποτελεί το υπόβαθρο πάνω στο οποίο θα αναπτυχθεί η σκέψη του Ξενοφώντα.

Τι σήμαινε τότε «οἶκος»;

Για έναν σύγχρονο αναγνώστη, η λέξη "σπίτι" παραπέμπει κυρίως στην κατοικία μιας οικογένειας. Στην κλασική Αθήνα, όμως, ο οἶκος ήταν κάτι πολύ ευρύτερο.

Ήταν η βασική οικονομική μονάδα της κοινωνίας.

Περιλάμβανε:

• την οικογένεια,
• τα σπίτια,
• τη γεωργική γη,
• τα κοπάδια,
• τα εργαστήρια,
• τα εργαλεία,
• τις αποθήκες,
• τους δούλους,
• κάθε μορφή κινητής και ακίνητης περιουσίας.

Με άλλα λόγια, ο οἶκος λειτουργούσε ταυτόχρονα ως οικογένεια, αγρόκτημα, επιχείρηση και παραγωγική μονάδα.

Η επιτυχία του εξαρτιόταν από τη σωστή οργάνωση όλων αυτών των στοιχείων.

Γι’ αυτό και η λέξη οἰκονομία δεν σήμαινε αρχικά "οικονομικό σύστημα", αλλά τη σωστή διοίκηση του οίκου.

Μια οικονομία χωρίς χρήμα;

Η κλασική Αθήνα γνώριζε ήδη το νόμισμα και διέθετε ένα ιδιαίτερα ανεπτυγμένο εμπορικό δίκτυο για τα δεδομένα της εποχής. Ωστόσο, η καρδιά της οικονομικής ζωής δεν βρισκόταν στις αγορές αλλά στην παραγωγή.

Η γη αποτελούσε τη σημαντικότερη πηγή πλούτου.

Η γεωργία παρήγαγε το μεγαλύτερο μέρος των αγαθών που κατανάλωνε μια οικογένεια. Η αυτάρκεια θεωρούνταν αρετή.

Οι περισσότερες οικογένειες επιδίωκαν να παράγουν οι ίδιες όσο το δυνατόν περισσότερα από όσα χρειάζονταν.

Το εμπόριο υπήρχε, αλλά δεν αποτελούσε ακόμη τον κεντρικό μηχανισμό δημιουργίας πλούτου που θα περιγράψουν πολλούς αιώνες αργότερα οι κλασικοί οικονομολόγοι.

Γιατί ο Ξενοφών γράφει για την οικονομία;

Το ερώτημα μπορεί να φαίνεται αυτονόητο σήμερα, αλλά στην εποχή του ήταν πρωτοποριακό.

Οι περισσότεροι φιλόσοφοι ασχολούνταν με τη δικαιοσύνη, την πολιτική, τη γνώση ή την ηθική.

Ο Ξενοφών στρέφει το βλέμμα του σε κάτι εξαιρετικά πρακτικό: Πώς διοικείται σωστά ένας οίκος;

Το ερώτημα μοιάζει απλό. Στην πραγματικότητα, όμως, κρύβει πίσω του ολόκληρη μια φιλοσοφία.

Για τον Ξενοφώντα, η ευημερία δεν είναι προϊόν τύχης.

• Δεν εξαρτάται μόνο από τη γονική κληρονομιά.
• Δεν προκύπτει απλώς από την κατοχή γης.
• Η ευημερία είναι αποτέλεσμα σωστής διαχείρισης.

Αυτή η ιδέα - ότι η διοίκηση δημιουργεί αξία - αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη συνεισφορά του στην ιστορία της οικονομικής σκέψης.

Γιατί αυτό έχει σημασία ακόμη και σήμερα;

Αν αφαιρέσουμε τις ιστορικές ιδιαιτερότητες της εποχής, το βασικό ερώτημα του Ξενοφώντα παραμένει εντυπωσιακά σύγχρονο.

Πώς μπορεί κάποιος να αξιοποιήσει καλύτερα τους πόρους που διαθέτει;

Το ερώτημα αυτό απασχολεί σήμερα:

• μια οικογένεια που οργανώνει τον προϋπολογισμό της,
• έναν επιχειρηματία που διοικεί την εταιρεία του,
• έναν διευθυντή νοσοκομείου,
• έναν πρύτανη πανεπιστημίου,
• έναν υπουργό Οικονομικών,
• ακόμη και έναν διαχειριστή ενός διεθνούς επενδυτικού κεφαλαίου.

Οι κλίμακες αλλάζουν. Η βασική αρχή παραμένει η ίδια.

Η αποτελεσματική διαχείριση των περιορισμένων πόρων αποτελεί τον πυρήνα κάθε οικονομικής δραστηριότητας.

Γι’ αυτό και, παρότι γράφτηκε πριν από σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ο "Οἰκονομικός" εξακολουθεί να διαβάζεται όχι μόνο από ιστορικούς της φιλοσοφίας, αλλά και από ερευνητές της διοίκησης επιχειρήσεων, της ηγεσίας και της οικονομικής ιστορίας.

Διαβάστε ακόμα: Τι είναι η οικονομική σκέψη; Γιατί οι οικονομολόγοι διαφωνούν εδώ και 2.500 χρόνια

Μια ιδέα που άλλαξε τον κόσμο

Η οικονομία δεν είναι πρωτίστως η συσσώρευση πλούτου. Είναι η τέχνη της ορθής διαχείρισης των διαθέσιμων πόρων.

Η διατύπωση αυτή δεν εμφανίζεται αυτούσια στον Ξενοφώντα, αλλά αποδίδει με ακρίβεια το πνεύμα του έργου του.

Από αυτή την ιδέα θα ξεκινήσει μια διαδρομή που, μέσα από τον Αριστοτέλη, τον Adam Smith, τον Keynes και τους σύγχρονους οικονομολόγους, θα οδηγήσει στη διαμόρφωση της οικονομικής επιστήμης όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.

Η ζωή του Ξενοφώντα

Ο στρατιώτης, ο μαθητής του Σωκράτη και ο πρώτος στοχαστής της οικονομικής οργάνωσης

Ελάχιστοι άνθρωποι στην ιστορία της οικονομικής σκέψης είχαν μια ζωή τόσο γεμάτη περιπέτειες όσο ο Ξενοφών. Δεν υπήρξε πανεπιστημιακός δάσκαλος, ούτε αυλικός διανοούμενος, ούτε δημόσιος λειτουργός που παρατηρούσε την οικονομία από απόσταση.

Υπήρξε στρατιώτης, εξερευνητής, γαιοκτήμονας, κυνηγός, ιστορικός και μαθητής ενός από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους όλων των εποχών, του Σωκράτη.

Ίσως γι’ αυτό οι ιδέες του δεν είναι αφηρημένες. Είναι ιδέες ανθρώπου που έζησε την αβεβαιότητα του πολέμου, τη δυσκολία της διοίκησης ανθρώπων και τη σημασία της σωστής διαχείρισης των διαθέσιμων πόρων.

Από εύπορη αθηναϊκή οικογένεια

Ο Ξενοφών γεννήθηκε γύρω στο 430 π.Χ. στον δήμο Ερχιά της Αττικής.

Η οικογένειά του ήταν εύπορη και ανήκε στην τάξη των ιππέων, δηλαδή των πολιτών που διέθεταν αρκετή περιουσία ώστε να συντηρούν πολεμικό άλογο και να υπηρετούν στο ιππικό.

Η κοινωνική αυτή θέση είχε ιδιαίτερη σημασία.

Ο νεαρός Ξενοφών μεγάλωσε σε έναν κόσμο όπου η γεωργία, η διαχείριση της γης και η οργάνωση ενός μεγάλου οίκου αποτελούσαν καθημερινή πραγματικότητα.

Η οικονομία δεν ήταν γι’ αυτόν θεωρητική έννοια. Ήταν τρόπος ζωής.

Η γνωριμία με τον Σωκράτη

Σύμφωνα με την παράδοση, ο Ξενοφών γνώρισε τον Σωκράτη σε νεαρή ηλικία.

Η ιστορία λέει ότι ο Σωκράτης στάθηκε μπροστά του σε έναν στενό δρόμο της Αθήνας και, αφού τον ρώτησε πού μπορεί κανείς να αγοράσει διάφορα αγαθά, του έκανε μια δεύτερη, πολύ δυσκολότερη ερώτηση:

"Και πού γίνεται κανείς καλός και ενάρετος άνθρωπος;"

Ο νεαρός Ξενοφών δεν ήξερε να απαντήσει.

Ο Σωκράτης τού είπε απλώς:

"Ἕπου μοι". - "Ακολούθησέ με".

Είτε η ιστορία είναι απολύτως ακριβής είτε όχι, αποτυπώνει κάτι ουσιαστικό.

Ο Σωκράτης δεν δίδαξε στον Ξενοφώντα οικονομικά. Του δίδαξε έναν τρόπο σκέψης.

• Να αναζητά τις αιτίες.
• Να αμφισβητεί τις εύκολες απαντήσεις.
• Να ξεκινά πάντοτε από το ερώτημα "τι είναι;".

Αυτή η σωκρατική μέθοδος διατρέχει ολόκληρο τον "Οἰκονομικό".

Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο έχει μορφή διαλόγου. Ο αναγνώστης δεν λαμβάνει έτοιμες απαντήσεις. Παρακολουθεί τη γέννησή τους μέσα από τη συζήτηση.

Η εμπειρία που τον άλλαξε

Το 401 π.Χ. ο Ξενοφών πήρε μια απόφαση που θα καθόριζε ολόκληρη τη ζωή του.

Ακολούθησε τον Κύρο τον Νεότερο στην εκστρατεία εναντίον του αδελφού του, του Πέρση βασιλιά Αρταξέρξη Β΄.

Η εκστρατεία κατέληξε σε καταστροφή.

Ο Κύρος σκοτώθηκε στη μάχη των Κούναξων και οι Έλληνες μισθοφόροι βρέθηκαν αποκλεισμένοι χιλιάδες χιλιόμετρα από την πατρίδα τους, βαθιά μέσα στην Περσική Αυτοκρατορία.

Οι αρχηγοί τους δολοφονήθηκαν με δόλο. Ο στρατός κινδύνευε να διαλυθεί. Τότε εμφανίστηκε ο Ξενοφών.

Παρότι δεν ήταν ο ανώτερος σε βαθμό, αναδείχθηκε σε έναν από τους ηγέτες της υποχώρησης.

Για μήνες οδήγησε περίπου δέκα χιλιάδες άνδρες μέσα από εχθρικές περιοχές, βουνά, ποτάμια και χιονοθύελλες μέχρι να φτάσουν στον Εύξεινο Πόντο.

Το γεγονός αυτό έμεινε γνωστό ως η Κάθοδος των Μυρίων και περιγράφεται στο αριστούργημά του, την "Ανάβαση"

Ένας ηγέτης μαθαίνει τι σημαίνει διοίκηση

Η εμπειρία αυτή δεν ήταν απλώς στρατιωτική. Ήταν ένα τεράστιο μάθημα διοίκησης.

Ο Ξενοφών κατάλαβε ότι ένας οργανισμός δεν επιβιώνει μόνο χάρη στην ανδρεία.

Χρειάζεται:

• σωστή κατανομή καθηκόντων,
• πειθαρχία,
• κίνητρα,
• εμπιστοσύνη,
• συνεχή επικοινωνία,
• σαφή στόχο,
• ικανότητα λήψης αποφάσεων υπό πίεση.

Σήμερα θα μιλούσαμε για leadership, organization, logistics και crisis management.

Ο Ξενοφών τα έζησε στην πράξη.

Δεν είναι τυχαίο ότι, όταν αργότερα γράφει τον "Οἰκονομικό", αντιμετωπίζει τη διοίκηση ως τέχνη που απαιτεί γνώσεις, χαρακτήρα και εμπειρία.

Ο γαιοκτήμονας

Μετά τις περιπέτειές του, ο Ξενοφών εγκαταστάθηκε για πολλά χρόνια στον Σκιλλούντα, κοντά στην Ολυμπία, όπου απέκτησε ένα μεγάλο αγρόκτημα.

Εκεί έζησε ως γεωργός και γαιοκτήμονας. Αυτή η περίοδος είναι καθοριστική. Δεν γράφει για τη γεωργία επειδή τη θαυμάζει από απόσταση.

Τη γνωρίζει.

Ξέρει πόσο δύσκολο είναι να οργανώσεις εργάτες, καλλιέργειες, αποθήκες και ζώα.

Ξέρει ότι η επιτυχία δεν εξαρτάται μόνο από τη γονιμότητα της γης αλλά και από την ικανότητα εκείνου που τη διοικεί.

Ο "Οἰκονομικός" δεν είναι λοιπόν έργο ενός θεωρητικού.

Είναι το βιβλίο ενός ανθρώπου που διοίκησε έναν μεγάλο παραγωγικό οργανισμό της εποχής του.

Γιατί η ζωή του έχει σημασία για την οικονομική σκέψη;

Οι περισσότεροι μεγάλοι οικονομολόγοι διαμόρφωσαν τις θεωρίες τους παρατηρώντας την κοινωνία. Ο Ξενοφών έκανε κάτι διαφορετικό.

Έζησε πρώτα τα προβλήματα και μετά έγραψε γι’ αυτά.

• Η εμπειρία του ως στρατιωτικού τού έμαθε την αξία της ηγεσίας.
• Η εμπειρία του ως γαιοκτήμονα τού έμαθε τη σημασία της παραγωγής.
• Η μαθητεία του δίπλα στον Σωκράτη τού έδωσε τη μέθοδο της φιλοσοφικής διερεύνησης.

Αυτές οι τρεις ιδιότητες - στρατιώτης, διαχειριστής και φιλόσοφος - συνδυάζονται μοναδικά στο έργο του.

Γι’ αυτό ο Ξενοφών δεν θεωρεί ότι η οικονομία είναι απλώς η τέχνη της απόκτησης πλούτου.

Τη βλέπει ως την τέχνη της οργάνωσης ανθρώπων και πόρων με σκοπό την ευημερία.

Μια ιδέα που άλλαξε τον κόσμο

Οι καλύτεροι διαχειριστές δεν γεννιούνται. Διαμορφώνονται μέσα από τη γνώση, την εμπειρία και τον χαρακτήρα.

Ο Ξενοφών δεν ήταν ο πρώτος άνθρωπος που διοίκησε έναν στρατό ή ένα αγρόκτημα. Ήταν όμως από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν ότι πίσω από την επιτυχημένη διοίκηση υπάρχουν αρχές που μπορούν να μελετηθούν, να διδαχθούν και να εφαρμοστούν.

Αυτή η ιδέα αποτελεί έναν από τους θεμέλιους λίθους της σύγχρονης επιστήμης της διοίκησης.

Ο «Οἰκονομικός»: Το πρώτο βιβλίο διοίκησης στην ιστορία;

Ο «Οἰκονομικός» είναι ίσως το σημαντικότερο έργο του Ξενοφώντα από την άποψη της οικονομικής σκέψης.

Παρότι γράφτηκε πριν από σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια, εξακολουθεί να διαβάζεται όχι μόνο από φιλολόγους και ιστορικούς, αλλά και από μελετητές της διοίκησης επιχειρήσεων, της ηγεσίας και της οργανωσιακής θεωρίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Ξενοφών υπήρξε οικονομολόγος με τη σημερινή έννοια. Δεν αναλύει τον πληθωρισμό, τα επιτόκια, το διεθνές εμπόριο ή τη φορολογία. Εκείνο που τον απασχολεί είναι κάτι βαθύτερο:

Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να οργανώσει αποτελεσματικά τους ανθρώπους και τους πόρους που έχει στη διάθεσή του;

Αυτό το ερώτημα βρίσκεται στον πυρήνα κάθε σύγχρονης οικονομικής και διοικητικής επιστήμης.

Ένα έργο γραμμένο ως διάλογος

Όπως πολλά έργα της σωκρατικής παράδοσης, έτσι και ο "Οἰκονομικός" δεν είναι πραγματεία αλλά διάλογος.

Ο Σωκράτης συζητά αρχικά με τον φίλο του Κριτόβουλο για το τι σημαίνει να είναι κάποιος πραγματικά πλούσιος.

Στη συνέχεια αφηγείται μια παλαιότερη συνομιλία του με τον Ισχόμαχο, έναν εύπορο Αθηναίο γαιοκτήμονα που θεωρείται υπόδειγμα σωστού διαχειριστή.

Η επιλογή αυτής της μορφής δεν είναι τυχαία.

Ο Ξενοφών δεν επιθυμεί να επιβάλει συμπεράσματα. Θέλει ο αναγνώστης να τα ανακαλύψει σταδιακά, ακολουθώντας τη λογική της σωκρατικής μεθόδου.

Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο που μοιάζει περισσότερο με ζωντανή συζήτηση παρά με θεωρητικό εγχειρίδιο.

Ο πραγματικός πρωταγωνιστής είναι η διοίκηση

Με την πρώτη ματιά, ο αναγνώστης ίσως πιστέψει ότι ο "Οἰκονομικός" αφορά αποκλειστικά τη διαχείριση ενός μεγάλου αγροκτήματος.

Στην πραγματικότητα, το αγρόκτημα λειτουργεί ως παράδειγμα.

Ο πραγματικός πρωταγωνιστής του έργου είναι η τέχνη της διοίκησης.

Ο Ισχόμαχος εξηγεί ότι ο καλός διαχειριστής δεν είναι εκείνος που εργάζεται περισσότερο από όλους, αλλά εκείνος που γνωρίζει:

• πώς να οργανώνει,
• πώς να κατανέμει αρμοδιότητες,
• πώς να εκπαιδεύει,
• πώς να εμπνέει,
• πώς να ελέγχει,
• πώς να αξιοποιεί σωστά τους διαθέσιμους πόρους.

Αυτή είναι ίσως η πρώτη τόσο ολοκληρωμένη περιγραφή του ρόλου που σήμερα θα αποδίδαμε σε έναν μάνατζερ.

Ο Ισχόμαχος ως πρότυπο ηγέτη

Ο Ισχόμαχος δεν παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που πλούτισε χάρη στην τύχη ή στην κληρονομιά.

Παρουσιάζεται ως άνθρωπος που γνωρίζει να οργανώνει.

• Διδάσκει τους ανθρώπους του.
• Επιβλέπει προσωπικά τις εργασίες.
• Ενθαρρύνει την υπευθυνότητα.
• Ανταμείβει την καλή απόδοση.

Δεν κυβερνά μόνο με εντολές αλλά και με το προσωπικό του παράδειγμα.

Στη σύγχρονη ορολογία θα μιλούσαμε για ηγεσία μέσω παραδείγματος (leadership by example) και ανάπτυξη ανθρώπινου δυναμικού.

Η γυναίκα ως διαχειρίστρια του οίκου

Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα σημεία του έργου είναι η εκτενής αναφορά στη σύζυγο του Ισχόμαχου.

Ο Ισχόμαχος περιγράφει πώς την εκπαίδευσε ώστε να αναλάβει τη διαχείριση του εσωτερικού του οίκου.

Για τον σημερινό αναγνώστη, αρκετές από αυτές τις απόψεις αντικατοπτρίζουν τις κοινωνικές αντιλήψεις της κλασικής Αθήνας και δεν μπορούν να αποσπαστούν από το ιστορικό τους πλαίσιο.

Ωστόσο, πίσω από αυτή την περιγραφή βρίσκεται μια ενδιαφέρουσα ιδέα: ο Ξενοφών θεωρεί ότι η αποτελεσματική διοίκηση απαιτεί συνεργασία, κατανομή ευθυνών και εκπαίδευση.

Αυτό είναι το στοιχείο που διατηρεί διαχρονική αξία.

Η γνώση είναι σημαντικότερη από την περιουσία

Σε ολόκληρο το έργο επανέρχεται μία βασική θέση.

Ο άνθρωπος που γνωρίζει πώς να αξιοποιεί σωστά τα μέσα που διαθέτει είναι πραγματικά πλούσιος.

Αντίθετα, εκείνος που κατέχει μεγάλη περιουσία αλλά δεν ξέρει να τη διαχειρίζεται μπορεί, στην ουσία, να είναι φτωχός.

Η ιδέα αυτή είναι εντυπωσιακά σύγχρονη.

Σήμερα θα λέγαμε ότι η αξία μιας επιχείρησης δεν εξαρτάται μόνο από τα περιουσιακά της στοιχεία αλλά και από τη διοικητική της ικανότητα, τη γνώση των ανθρώπων της και την ποιότητα των αποφάσεων που λαμβάνει.

Ο Ξενοφών διατυπώνει αυτό το συμπέρασμα είκοσι τέσσερις αιώνες νωρίτερα.

Ένα βιβλίο που ξεπερνά την εποχή του

Ο "Οἰκονομικός" δεν είναι το πρώτο οικονομικό εγχειρίδιο με τη σημερινή έννοια.

Είναι όμως το πρώτο σωζόμενο έργο που αντιμετωπίζει τη διαχείριση των ανθρώπων και των παραγωγικών πόρων ως αντικείμενο συστηματικής μελέτης.

Δεν περιορίζεται στο ερώτημα "πώς αποκτάται ο πλούτος".

Θέτει ένα πολύ πιο απαιτητικό ερώτημα:

"Πώς οργανώνεται αποτελεσματικά ένας ολόκληρος παραγωγικός οργανισμός;"

Αυτή ακριβώς η μετατόπιση της προσοχής από την κατοχή αγαθών στη διοίκησή τους αποτελεί τη μεγάλη καινοτομία του έργου.

Γιατί ο «Οἰκονομικός» εξακολουθεί να διαβάζεται;

Εάν αφαιρέσουμε τα ιστορικά στοιχεία της εποχής του, ο πυρήνας του έργου παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρος.

Κάθε σύγχρονος οργανισμός - μια επιχείρηση, ένα πανεπιστήμιο, ένα νοσοκομείο ή ακόμη και ένα κράτος - αντιμετωπίζει το ίδιο θεμελιώδες πρόβλημα:

Πώς μπορούν περιορισμένοι άνθρωποι, περιορισμένος χρόνος και περιορισμένοι πόροι να οργανωθούν έτσι ώστε να παραχθεί το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα;

Το ερώτημα αυτό είναι η ουσία της διοίκησης.

Και είναι το ίδιο ερώτημα που απασχολούσε τον Ξενοφώντα πριν από περίπου 2.400 χρόνια.

Μια ιδέα που άλλαξε τον κόσμο

Η αποτελεσματική διοίκηση δεν είναι έμφυτο χάρισμα· είναι γνώση που μπορεί να αποκτηθεί, να καλλιεργηθεί και να εφαρμοστεί.

Αυτή είναι ίσως η βαθύτερη συμβολή του "Οἰκονομικού". Ο Ξενοφών μετατρέπει τη διοίκηση από καθημερινή πρακτική σε αντικείμενο συστηματικής σκέψης. Η ιδέα αυτή θα βρει πλήρη ανάπτυξη πολλούς αιώνες αργότερα, όταν η διοίκηση επιχειρήσεων εξελιχθεί σε αυτόνομο επιστημονικό πεδίο.

Οι μεγάλες ιδέες του Ξενοφώντα

Οι αρχές που προανήγγειλαν τη σύγχρονη οικονομική επιστήμη

Το μεγαλείο του Ξενοφώντα δεν βρίσκεται στο ότι διατύπωσε πολύπλοκες οικονομικές θεωρίες. Βρίσκεται στο ότι εντόπισε, ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ., ορισμένες θεμελιώδεις αρχές που εξακολουθούν να αποτελούν τον πυρήνα της οικονομικής και διοικητικής επιστήμης.

Πολλές από αυτές τις ιδέες θα αναπτυχθούν συστηματικά μόλις τον 18ο και τον 19ο αιώνα, ενώ άλλες θα βρουν εφαρμογή στη σύγχρονη διοίκηση επιχειρήσεων και στη θεωρία των οργανισμών.

Ο πραγματικός πλούτος δεν είναι τα χρήματα

Η πρώτη μεγάλη ιδέα του Ξενοφώντα εμφανίζεται ήδη στις πρώτες σελίδες του "Οἰκονομικού"

Ο Σωκράτης ρωτά τον Κριτόβουλο: Τι σημαίνει να είναι κάποιος πλούσιος;

Η απάντηση που δίνει ο Ξενοφών είναι εντυπωσιακή.

Ένας άνθρωπος δεν είναι πλούσιος επειδή διαθέτει πολλά αγαθά. Είναι πλούσιος μόνο όταν τα αγαθά που διαθέτει μπορούν πραγματικά να του είναι χρήσιμα.

Ένα άλογο που δεν γνωρίζει κανείς να ιππεύει, ένα χωράφι που δεν μπορεί να καλλιεργήσει ή ένα πλοίο που αδυνατεί να διαχειριστεί δεν αποτελούν πραγματικό πλούτο.

Η αξία ενός αγαθού εξαρτάται από την ικανότητα του ανθρώπου να το αξιοποιήσει.

Με τη σημερινή ορολογία, θα λέγαμε ότι ο Ξενοφών μετατοπίζει την προσοχή από τα περιουσιακά στοιχεία (assets) στις ικανότητες (capabilities).

Η σκέψη αυτή προαναγγέλλει σύγχρονες θεωρίες όπως η resource-based view της επιχείρησης, σύμφωνα με την οποία το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα δεν προέρχεται μόνο από τους πόρους που διαθέτει ένας οργανισμός, αλλά κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο τους αξιοποιεί.

Η διοίκηση δημιουργεί αξία

Για τον Ξενοφώντα, δύο άνθρωποι μπορεί να διαθέτουν ακριβώς την ίδια περιουσία και να έχουν τελείως διαφορετικά αποτελέσματα.

• Ο ένας θα ευημερήσει.
• Ο άλλος θα οδηγηθεί στη φτώχεια.

Η διαφορά δεν βρίσκεται στην περιουσία αλλά στη διοίκηση. Πρόκειται για μια πραγματική επανάσταση στη σκέψη της εποχής.

Ο πλούτος παύει να θεωρείται στατικό μέγεθος. Μετατρέπεται σε δυναμική διαδικασία. Η σωστή οργάνωση αυξάνει την αξία των διαθέσιμων πόρων.

Η κακή διοίκηση την καταστρέφει.

Σήμερα αυτή η ιδέα αποτελεί βασική αρχή της διοίκησης επιχειρήσεων.

Η αγοραία αξία δύο εταιρειών με παρόμοια περιουσιακά στοιχεία μπορεί να διαφέρει δραματικά, επειδή οι επενδυτές αξιολογούν διαφορετικά την ποιότητα της διοίκησής τους.

Η εργασία χρειάζεται οργάνωση

Ο Ξενοφών παρατηρεί ότι η παραγωγικότητα αυξάνεται όταν κάθε άνθρωπος αναλαμβάνει μια συγκεκριμένη εργασία αντί να προσπαθεί να κάνει τα πάντα.

Στα έργα του, και ιδιαίτερα στην "Κύρου Παιδεία", περιγράφει πώς οι μεγάλες πόλεις επιτρέπουν στους τεχνίτες να εξειδικεύονται σε μία μόνο δραστηριότητα.

Έτσι βελτιώνεται η ποιότητα της εργασίας τους και αυξάνεται η παραγωγή.

Η παρατήρηση αυτή προηγείται κατά περισσότερο από δύο χιλιετίες της διάσημης ανάλυσης του Adam Smith για το εργοστάσιο κατασκευής καρφιτσών στον "Πλούτο των Εθνών"

Ο Smith δεν γνώριζε απλώς αυτή την ιδέα· τη συστηματοποίησε και την τοποθέτησε στο επίκεντρο της οικονομικής επιστήμης.

Ο σπόρος όμως είχε ήδη φυτευτεί από τον Ξενοφώντα.

Η ηγεσία βασίζεται στην πειθώ

Ο Ξενοφών αφιερώνει μεγάλο μέρος των έργων του στην έννοια της ηγεσίας. Ο καλός ηγέτης δεν επιβάλλεται μόνο μέσω της εξουσίας. Κερδίζει την εμπιστοσύνη των ανθρώπων.

Δίνει πρώτος το παράδειγμα. Γνωρίζει τους συνεργάτες του. Επιβραβεύει την προσπάθεια. Αναπτύσσει τις ικανότητές τους.

Η αντίληψη αυτή θυμίζει έντονα τη σύγχρονη θεωρία της μετασχηματιστικής ηγεσίας (transformational leadership), σύμφωνα με την οποία ο ηγέτης δεν διοικεί μόνο διαδικασίες αλλά εμπνέει ανθρώπους.

Η εκπαίδευση είναι επένδυση

Στον "Οἰκονομικό" ο Ισχόμαχος αφιερώνει χρόνο για να εκπαιδεύσει τη σύζυγό του στη διαχείριση του οίκου.

Παράλληλα, εκπαιδεύει τους ανθρώπους που εργάζονται στα κτήματά του.

Η παραγωγικότητα δεν θεωρείται φυσικό χαρακτηριστικό. Αποκτάται.

Αυτό είναι ίσως το πρώτο παράδειγμα αυτού που σήμερα ονομάζουμε επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο (human capital).

Η θεωρία αυτή θα διατυπωθεί επιστημονικά μόλις τον 20ό αιώνα από οικονομολόγους όπως ο Gary Becker.

Ο Ξενοφών όμως είχε ήδη διακρίνει ότι η γνώση μπορεί να αυξήσει τον παραγόμενο πλούτο περισσότερο από την απλή συσσώρευση υλικών αγαθών.

Η γεωργία ως πρότυπο παραγωγής

Γιατί ο Ξενοφών αφιερώνει τόσο μεγάλη προσοχή στη γεωργία;

Επειδή θεωρεί ότι αποτελεί την καθαρότερη μορφή παραγωγικής δραστηριότητας.

Η γεωργία:

• απαιτεί σχεδιασμό,
• αξιοποιεί φυσικούς πόρους,
• προϋποθέτει συνεργασία,
• ανταμείβει την επιμέλεια,
• τιμωρεί την αμέλεια.

Στη σκέψη του, το αγρόκτημα λειτουργεί ως ένα μικρό εργαστήριο οικονομικής οργάνωσης.

Δεν είναι τυχαίο ότι και αρκετοί μεταγενέστεροι οικονομολόγοι, όπως οι Φυσιοκράτες του 18ου αιώνα, θα θεωρήσουν επίσης τη γεωργία θεμέλιο της παραγωγικής οικονομίας.

Η οικονομία είναι ηθική δραστηριότητα

Ίσως η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στον Ξενοφώντα και σε πολλούς μεταγενέστερους οικονομολόγους είναι ότι για εκείνον η οικονομία δεν μπορεί να αποκοπεί από την ηθική.

Ο καλός διαχειριστής οφείλει να είναι:

• εγκρατής,
• δίκαιος,
• αξιόπιστος,
• εργατικός,
• συνετός.

Η οικονομική επιτυχία δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Είναι αποτέλεσμα του ενάρετου χαρακτήρα.

Η αντίληψη αυτή αντανακλά τη σωκρατική παράδοση, σύμφωνα με την οποία η γνώση και η αρετή είναι αλληλένδετες.

Γιατί οι ιδέες αυτές είναι τόσο σημαντικές;

Εάν συγκεντρώσουμε όλες αυτές τις παρατηρήσεις, προκύπτει κάτι εντυπωσιακό.

Ο Ξενοφών δεν αντιμετωπίζει την οικονομία ως λογιστική καταγραφή πλούτου.

Τη βλέπει ως:

• επιστήμη της οργάνωσης,
• τέχνη της διοίκησης,
• μέθοδο αξιοποίησης των πόρων,
• διαδικασία ανάπτυξης των ανθρώπων.

Με άλλα λόγια, η οικονομία είναι για εκείνον πρωτίστως διαχείριση και όχι συσσώρευση.

Αυτή είναι η ιδέα που κάνει τον Ξενοφώντα τόσο σύγχρονο.

Μια ιδέα που άλλαξε τον κόσμο

Οι πόροι από μόνοι τους δεν δημιουργούν ευημερία. Η γνώση, η οργάνωση και η σωστή διοίκηση είναι εκείνες που μετατρέπουν τους πόρους σε πλούτο.

Αυτή η φράση συνοψίζει ίσως καλύτερα από κάθε άλλη τη συμβολή του Ξενοφώντα. Από τον αρχαίο ελληνικό οἶκο έως τις πολυεθνικές επιχειρήσεις του 21ου αιώνα, η ίδια βασική αρχή εξακολουθεί να ισχύει: η επιτυχία εξαρτάται λιγότερο από το τι διαθέτεις και περισσότερο από το πώς το διαχειρίζεσαι.