Η Κρίση του 3ου αιώνα και η πολιτική αστάθεια
Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία βρισκόταν σε δύσκολη κατάσταση. Κατά τη διάρκεια της περιόδου που είναι γνωστή ως Κρίση του 3ου αιώνα (235–284 μ.Χ.), ο θρόνος της Ρώμης άλλαξε χέρια περίπου 26 φορές, με τον ρωμαϊκό στρατό να αναδεικνύει και να καθαιρεί διαδοχικούς διεκδικητές της εξουσίας.
Οι αυτοκράτορες αυτοί, γνωστοί ως "αυτοκράτορες των στρατοπέδων", επειδή συχνά προέρχονταν από τις τάξεις του ίδιου του στρατού, ήταν γενικά καταστροφικοί στη διοίκηση της αυτοκρατορίας, κυρίως λόγω της εμφανής έλλειψης πολιτικής εμπειρίας. Καθώς εξαρτώνταν από τον στρατό, μεγάλο μέρος της οικονομικής πολιτικής είχε στόχο τη διατήρηση της ικανοποίησης των στρατιωτών.
Νομισματική υποτίμηση και πληθωρισμός
Ο Σέβηρος Αλέξανδρος, αν και δεν ήταν στρατιωτικός, όφειλε τον θρόνο του στην Πραιτοριανή Φρουρά. Ξεκίνησε να υποτιμά το νόμισμα μειώνοντας την περιεκτικότητα του ασημιού, ώστε να μπορέσει να διπλασιάσει την αμοιβή των στρατιωτών, ενώ ταυτόχρονα χρηματοδοτούσε εκστρατείες κατά των Αλαμάννων γερμανικών φύλων. Η ενασχόλησή του με τους Αλαμάννους άφησε άλλα σύνορα της Ρώμης απροστάτευτα, οδηγώντας σε επιθέσεις από δυνάμεις όπως οι Σασσανίδες, και τελικά στη δολοφονία του από την ίδια την Πραιτοριανή Φρουρά που τον είχε ανεβάσει στην εξουσία.
Ωστόσο, για την παρούσα ανάλυση μεγαλύτερη σημασία έχουν οι οικονομικές συνέπειες: ο Σέβηρος υποτίμησε περαιτέρω το νόμισμα για να πληρώσει εισβολείς και να επικεντρωθεί στους Αλαμάννους, θέτοντας έτσι τα θεμέλια για τη συνεχιζόμενη πληθωριστική πολιτική των διαδόχων του.
Η άνοδος του Διοκλητιανού και οι μεταρρυθμίσεις
Όταν ο Διοκλητιανός ανέλαβε την εξουσία το 284 μ.Χ., ο προκάτοχός του Αυρηλιανός είχε ήδη καταφέρει να αποκαταστήσει έναν βαθμό τάξης, επανενώνοντας την αυτοκρατορία και απωθώντας εισβολείς όπως οι Σαρμάτες και οι Βάνδαλοι.
Ο Διοκλητιανός προχώρησε περαιτέρω, δημιουργώντας ένα σύστημα συλλογικής διακυβέρνησης τεσσάρων προσώπων, την Τετραρχία. Παρ’ όλα αυτά, ο πληθωρισμός συνεχίστηκε, και ο ίδιος τον επιδείνωσε αυξάνοντας σημαντικά τις στρατιωτικές και δημόσιες δαπάνες.
Η κατάσταση επιβαρύνθηκε από χρόνια κακών σοδειών - εν μέρει λόγω κρατικών πολιτικών που κατεύθυναν εργατικό δυναμικό σε μη παραγωγικές δραστηριότητες, όπως η κατασκευή νέας πρωτεύουσας στη Νικομήδεια - σε συνδυασμό με τις ήδη υπάρχουσες πληθωριστικές πιέσεις από τη νομισματική υποτίμηση. Το αποτέλεσμα ήταν εκτεταμένη κοινωνική αναταραχή, ιδιαίτερα στον στρατό.
Το Διάταγμα περί Ανώτατων Τιμών (301 μ.Χ.)
Το 301 μ.Χ., επικαλούμενος την επιρροή "κακών εμπόρων", ο Διοκλητιανός εξέδωσε το Διάταγμα περί Ανώτατων Τιμών, επιβάλλοντας ελέγχους σε περισσότερα από 1.000 προϊόντα - από τρόφιμα έως υφάσματα και αμοιβές τεχνιτών.
Απέδωσε εκ των προτέρων κάθε πιθανή αποτυχία της πολιτικής του στην απληστία, κατηγορώντας "κερδοσκόπους" και "αισχροκερδείς". Ωστόσο, παρέλειψε να αναφέρει το τεράστιο κόστος της διοικητικής επέκτασης: οι επαρχίες αυξήθηκαν από 40 σε 105, πολλαπλασιάζοντας τον αριθμό των υψηλόμισθων αξιωματούχων. Οι στρατιωτικοί μισθοί αυξήθηκαν σημαντικά, ενώ δημιουργήθηκαν νέες διοικητικές θέσεις και εκτελέστηκαν μεγάλα δημόσια έργα - όλα αυτά με ένα νόμισμα που συνεχώς υποτιμούνταν.
Οι συνέπειες: ελλείψεις, μαύρη αγορά και βία
Τα αποτελέσματα του διατάγματος ήταν προβλέψιμα και καταστροφικά:
- Η υπερτίμηση τιμωρούνταν με θάνατο
- Η "αποθεματοποίηση" επίσης τιμωρούνταν με θάνατο
- Οι παραγωγοί σταμάτησαν να παράγουν ή στράφηκαν στη μαύρη αγορά
- Επανήλθε η ανταλλακτική οικονομία
Οι ελλείψεις έγιναν εκτεταμένες και η βία αυξήθηκε, καθώς οι πολίτες προσπαθούσαν να αποκτήσουν βασικά αγαθά.
Η κατάρρευση του μέτρου στην πράξη
Τελικά, για να επανέλθει κάποια μορφή σταθερότητας, η κοινωνία απλώς αγνόησε το διάταγμα. Έμποροι, αγρότες και καταναλωτές συνέχισαν τις συναλλαγές εκτός των κρατικών περιορισμών, ενώ οι στρατιώτες - που υποτίθεται ότι θα επέβαλλαν τον νόμο - δεν είχαν λόγο να το κάνουν, καθώς επωφελούνταν από την επιστροφή αγαθών στην αγορά.
Περίπου 1.200 χρόνια πριν από τον Thomas Gresham, ο Διοκλητιανός είχε ήδη καταδείξει ότι το κακό νόμισμα εκτοπίζει το καλό. Παράλληλα, ανέδειξε ότι η προσπάθεια διόρθωσης κακής οικονομικής πολιτικής - είτε μέσω φορολογίας, είτε μέσω νομισματικής χειραγώγησης, είτε μέσω ελέγχων τιμών — με ακόμη περισσότερες παρεμβάσεις δεν αποτελεί λύση.
Συμπέρασμα
Είτε στη Ρώμη, είτε στη Σοβιετική Ένωση, είτε στις σύγχρονες οικονομίες:
Οι έλεγχοι τιμών δεν λειτουργούν προς όφελος της αγοράς.
Add comment
Comments