Μαρκ Τουέιν - «Τι είναι ο άνθρωπος;» - Μία φιλοσοφική ανάλυση της ανθρώπινης φύσης

Για τη συντριπτική πλειονότητα των αναγνωστών ο Μαρκ Τουέιν είναι ο συγγραφέας του "Τομ Σόγιερ" και του "Χάκλμπερι Φιν". Είναι ο μεγάλος σατιρικός της αμερικανικής κοινωνίας, ο άνθρωπος που περιέγραψε με χιούμορ την παιδική ηλικία, την υποκρισία, τον ρατσισμό και τις αντιφάσεις της εποχής του.

Όμως στα τελευταία χρόνια της ζωής του εμφανίζεται ένας τελείως διαφορετικός Τουέιν.

Ένας βαθιά απαισιόδοξος στοχαστής.

Ένας άνθρωπος που έχει χάσει σχεδόν όλες τις βεβαιότητές του.

Ένας συγγραφέας που δεν ενδιαφέρεται πλέον να ψυχαγωγήσει αλλά να αποδομήσει τις αυταπάτες πάνω στις οποίες οι άνθρωποι οικοδομούν την εικόνα τους.

Το αποτέλεσμα αυτής της διαδρομής είναι το "Τι είναι ο άνθρωπος;".

Δεν πρόκειται για μυθιστόρημα. Δεν υπάρχει πλοκή. Δεν υπάρχουν χαρακτήρες. Δεν υπάρχει δράση.

Υπάρχει μόνο ένας διάλογος.

Ένας ηλικιωμένος άνδρας και ένας νεότερος συνομιλούν επί ώρες γύρω από ένα μόνο ερώτημα:

Τι είναι πραγματικά ο άνθρωπος;

Και η απάντηση που δίνει ο Τουέιν είναι από τις πιο ακραίες που έχουν διατυπωθεί στη νεότερη φιλοσοφία.

Η κεντρική θέση

Ολόκληρο το βιβλίο μπορεί να συνοψιστεί σε μία πρόταση:

Ο άνθρωπος δεν επιλέγει ποτέ πραγματικά.

Όλες οι υπόλοιπες ιδέες προκύπτουν ως συνέπεια αυτής της παραδοχής.

Σύμφωνα με τον Τουέιν:

• δεν υπάρχει πραγματική ελεύθερη βούληση,
• δεν υπάρχει ανιδιοτελής πράξη,
• δεν υπάρχει αυτόνομος χαρακτήρας,
• δεν υπάρχει "καθαρή" ηθική.

Ο άνθρωπος μοιάζει περισσότερο με μία εξαιρετικά πολύπλοκη μηχανή. Μία μηχανή η οποία αντιδρά στα ερεθίσματα που δέχεται.

Ο άνθρωπος ως μηχανή

Ο Τουέιν χρησιμοποιεί επανειλημμένα τον όρο Machine (Μηχανή). Δεν το κάνει μεταφορικά. Το εννοεί κυριολεκτικά.

Όπως ένα ρολόι δεν μπορεί να δείξει διαφορετική ώρα από εκείνη που επιβάλλει ο μηχανισμός του, έτσι και ο άνθρωπος δεν μπορεί να ενεργήσει διαφορετικά από αυτό που του επιβάλλουν:

• η κληρονομικότητα,
• οι εμπειρίες,
• οι συνήθειες,
• οι φόβοι,
• οι επιθυμίες,
• το περιβάλλον.

Με άλλα λόγια, κάθε άνθρωπος είναι το τελικό αποτέλεσμα μιας αλυσίδας αιτίων. Δεν δημιουργεί ο ίδιος τον χαρακτήρα του. Τον κληρονομεί. Τον διαμορφώνει. Τον υφίσταται.

Η κατάργηση της ελεύθερης βούλησης

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ριζοσπαστική θέση του βιβλίου. Ο Τουέιν θεωρεί ότι η έννοια της ελεύθερης βούλησης αποτελεί ψευδαίσθηση. Ο άνθρωπος πιστεύει ότι επιλέγει. Στην πραγματικότητα όμως απλώς ακολουθεί το ισχυρότερο κίνητρο της στιγμής.

Ας φανταστούμε έναν άνθρωπο που βρίσκεται μπροστά σε δύο επιλογές.

• Να πει την αλήθεια.
• Ή να πει ψέματα.

Ο περισσότερος κόσμος πιστεύει ότι εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος "διαλέγει". Ο Τουέιν διαφωνεί.

Θεωρεί ότι το αποτέλεσμα είχε ήδη καθοριστεί από:

• τον χαρακτήρα του,
• τις προηγούμενες εμπειρίες,
• τους φόβους,
• την ανατροφή,
• τις πιθανές συνέπειες,
• τη συναισθηματική του κατάσταση.

Η "απόφαση" είναι απλώς το τελευταίο στάδιο μιας διαδικασίας που έχει ήδη συμβεί.

Η μεγαλύτερη αυταπάτη

Ο Τουέιν πιστεύει ότι ο άνθρωπος αποδίδει στον εαυτό του πολύ μεγαλύτερη αυτονομία από όση πραγματικά διαθέτει. Η συνείδηση, σύμφωνα με αυτόν, λειτουργεί σαν αφηγητής.

Αφού ολοκληρωθεί μια απόφαση, η συνείδηση κατασκευάζει μια ιστορία που μας κάνει να πιστεύουμε ότι εμείς την πήραμε.

Με σημερινούς όρους θα λέγαμε ότι ο εγκέφαλος πρώτα αποφασίζει και μετά ο νους επινοεί την εξήγηση.

Είναι εντυπωσιακό ότι αυτή η ιδέα διατυπώνεται δεκαετίες πριν από τη σύγχρονη γνωστική ψυχολογία και τις νευροεπιστήμες, οι οποίες έδειξαν πως ορισμένες νευρικές διεργασίες προηγούνται της συνειδητής αίσθησης της απόφασης.

Το «κυρίαρχο κίνητρο»

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο σημαντική έννοια ολόκληρου του έργου. Ο Τουέιν υποστηρίζει ότι κάθε στιγμή ο άνθρωπος έχει μπροστά του πολλά κίνητρα.

Τελικά όμως ενεργεί σύμφωνα με εκείνο που του προσφέρει τη μεγαλύτερη εσωτερική ικανοποίηση ή τον απαλλάσσει από τη μεγαλύτερη ψυχική δυσφορία.

Δεν μπορεί να κάνει διαφορετικά. Είναι σαν μία ζυγαριά. Η βαρύτερη πλευρά κερδίζει πάντα. Η επιλογή δεν είναι ελεύθερη. Είναι αναπόφευκτη.

Ο ψυχολογικός εγωισμός

Από αυτή την ιδέα γεννιέται το πιο διάσημο και αμφιλεγόμενο συμπέρασμα του βιβλίου. Ο Τουέιν ισχυρίζεται ότι όλες οι ανθρώπινες πράξεις είναι εγωιστικές.

Η διατύπωση αυτή σοκάρει, αλλά χρειάζεται προσοχή.

• Δεν λέει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι κακοί.
• Δεν λέει ότι όλοι σκέφτονται μόνο τα χρήματα.
• Δεν λέει ότι κανείς δεν αγαπά πραγματικά.

Λέει κάτι πολύ βαθύτερο.

Κάθε πράξη γίνεται επειδή, τελικά, ικανοποιεί μια εσωτερική ανάγκη του ίδιου του δρώντος.

Ακόμη και η πιο ηρωική αυτοθυσία προσφέρει στον άνθρωπο μια βαθύτερη ψυχική ανταμοιβή από την εναλλακτική της αδράνειας.

Έτσι, για τον Τουέιν, ακόμη και η ανιδιοτέλεια έχει ως τελικό σημείο αναφοράς τον ίδιο τον εαυτό.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα:

1. Ένας άνθρωπος βλέπει ένα παιδί να πνίγεται.
2. Χωρίς δεύτερη σκέψη πέφτει στο νερό.

Οι περισσότεροι θα έλεγαν: "Έδρασε ανιδιοτελώς".

Ο Τουέιν θα απαντούσε: "Όχι".

Έδρασε επειδή η συνείδησή του δεν θα άντεχε να μείνει αδρανής. Η εσωτερική του ανάγκη να βοηθήσει ήταν ισχυρότερη από τον φόβο του θανάτου.

Δεν επέλεξε ανάμεσα στον αλτρουισμό και στον εγωισμό. Επέλεξε την επιλογή που του προκαλούσε τη μικρότερη εσωτερική οδύνη.

Γιατί αυτή η θέση είναι τόσο ανατρεπτική;

Αν ο Τουέιν έχει δίκιο, τότε καταρρέουν πολλά από τα θεμέλια της παραδοσιακής ηθικής. Ο έπαινος και η μομφή, η έννοια της προσωπικής ευθύνης και η ιδέα ότι ο άνθρωπος "θα μπορούσε να είχε πράξει αλλιώς" τίθενται υπό αμφισβήτηση.

Δεν πρόκειται απλώς για μια ψυχολογική θεωρία· είναι μια πρόκληση προς ολόκληρη την ηθική φιλοσοφία.

Συνείδηση, ντετερμινισμός και η κατασκευή του ηθικού ανθρώπου

Ο Τουέιν δεν περιορίζεται στην άρνηση της ελεύθερης βούλησης. Επιτίθεται στην ίδια την έννοια της συνείδησης ως αυτόνομης ηθικής δύναμης. Η συνείδηση, υποστηρίζει, δεν είναι μια καθολική και αμετάβλητη φωνή του καλού. Δεν είναι ένα θεϊκό ίχνος μέσα στον άνθρωπο. Δεν είναι ένας αλάνθαστος εσωτερικός δικαστής. Είναι προϊόν διαμόρφωσης.

Είναι αποτέλεσμα εκπαίδευσης, κοινωνικής πίεσης, παραδόσεων, φόβου και συνηθειών.

Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν γεννιέται με ένα ολοκληρωμένο ηθικό σύστημα. Μαθαίνει τι πρέπει να θεωρεί σωστό και τι λάθος.

Η συνείδηση ως κατασκευή

Ο Τουέιν βλέπει τη συνείδηση ως έναν μηχανισμό που εκπαιδεύεται.

Αν ένας άνθρωπος μεγαλώσει σε μια κοινωνία όπου μια συγκεκριμένη συμπεριφορά θεωρείται έντιμη, θα αισθάνεται υπερηφάνεια όταν την ακολουθεί.

Αν μεγαλώσει σε μια κοινωνία όπου η ίδια συμπεριφορά θεωρείται ντροπιαστική, θα αισθάνεται ενοχή.

Η συνείδηση, επομένως, δεν μας αποκαλύπτει αναγκαστικά το αντικειμενικό καλό. Μας πληροφορεί κυρίως για το τι έχουμε μάθει να εγκρίνουμε ή να αποδοκιμάζουμε.

Αυτό εξηγεί γιατί διαφορετικές κοινωνίες διαθέτουν διαφορετικούς ηθικούς κώδικες.

Πράξεις που κάποτε θεωρούνταν φυσικές ή έντιμες, σήμερα μπορεί να θεωρούνται αποτρόπαιες. Αντίστροφα, συμπεριφορές που παλαιότερα καταδικάζονταν, σήμερα μπορεί να αντιμετωπίζονται ως αυτονόητες εκφράσεις ελευθερίας.

Η συνείδηση αλλάζει επειδή αλλάζει η εκπαίδευση της συνείδησης.

Η ιστορικότητα της ηθικής

Ο Τουέιν παρατηρεί ότι η ηθική συνείδηση δεν παραμένει σταθερή μέσα στην ιστορία. Ο άνθρωπος του Μεσαίωνα, ο άνθρωπος της αρχαιότητας και ο σύγχρονος άνθρωπος δεν διαθέτουν τις ίδιες αυτονόητες ηθικές πεποιθήσεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εποχή έχει δίκιο. Σημαίνει όμως ότι η εσωτερική βεβαιότητα δεν αποτελεί απόδειξη αλήθειας.

Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι απόλυτα βέβαιος ότι πράττει το σωστό και παρ’ όλα αυτά να υπηρετεί μια βαθιά άδικη τάξη πραγμάτων.

• Οι υπερασπιστές της δουλείας μπορούσαν να έχουν ήσυχη συνείδηση.
• Οι θρησκευτικοί διώκτες μπορούσαν να πιστεύουν ότι υπηρετούν τον Θεό.
• Οι στρατιώτες μιας άδικης εκστρατείας μπορούσαν να αισθάνονται ότι εκπληρώνουν το καθήκον τους.

Η συνείδηση, επομένως, δεν προστατεύει αυτόματα τον άνθρωπο από το κακό. Μπορεί να γίνει το όργανο μέσω του οποίου το κακό αποκτά ηθική νομιμοποίηση.

Η επικίνδυνη φράση «έκανα το καθήκον μου»

Η φράση "έκανα το καθήκον μου" ακούγεται συνήθως ως ηθική δικαίωση. Για τον Τουέιν, όμως, μπορεί να αποτελεί μια από τις πιο επικίνδυνες φράσεις.

Το καθήκον δεν είναι πάντοτε προϊόν ανεξάρτητης ηθικής σκέψης. Συχνά είναι το όνομα που δίνουμε σε εντολές, παραδόσεις και κοινωνικούς ρόλους που έχουμε εσωτερικεύσει.

Ο άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι ενεργεί από αρχή, ενώ στην πραγματικότητα υπακούει σε μια εκπαίδευση που δεν έχει ποτέ εξετάσει.

Έτσι, ο Τουέιν μάς καλεί να διακρίνουμε ανάμεσα σε δύο μορφές συνείδησης:

• τη συνείδηση που απλώς επαναλαμβάνει όσα έμαθε,
• και τη συνείδηση που εξετάζει κριτικά όσα έμαθε.

Η δεύτερη είναι σπανιότερη και δυσκολότερη.

Απαιτεί σύγκρουση με την κοινή γνώμη, με την οικογένεια, με την παράδοση και συχνά με την ίδια την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

Η κοινή γνώμη ως πραγματικός ηθικός κυρίαρχος

Ένα από τα βαθύτερα σημεία του έργου είναι η έμφαση που δίνει ο Τουέιν στην ανάγκη κοινωνικής αποδοχής.

Ο άνθρωπος δεν φοβάται μόνο την τιμωρία.

• Φοβάται να γελοιοποιηθεί.
• Φοβάται να απομονωθεί.
• Φοβάται να θεωρηθεί προδότης, αδύναμος, παράξενος ή κατώτερος.

Η κοινή γνώμη ασκεί τεράστια δύναμη, επειδή ο άνθρωπος έχει ανάγκη να ανήκει.

Πολλές φορές δεν υιοθετεί μια άποψη επειδή την εξέτασε και την έκρινε αληθινή. Την υιοθετεί επειδή η ομάδα του την θεωρεί αυτονόητη. Στη συνέχεια, η άποψη αυτή γίνεται μέρος της ταυτότητάς του.

Αν κάποιος την αμφισβητήσει, δεν αισθάνεται ότι αμφισβητείται απλώς μια ιδέα. Αισθάνεται ότι απειλείται ο ίδιος.

Εδώ ο Τουέιν προσεγγίζει μία από τις βαθύτερες αλήθειες της πολιτικής και κοινωνικής ψυχολογίας:

Οι άνθρωποι δεν υπερασπίζονται μόνο συμφέροντα. Υπερασπίζονται ταυτότητες.

Η ηθική ως κοινωνική μηχανική

Αν η συνείδηση εκπαιδεύεται, τότε η κοινωνία δεν διαχειρίζεται απλώς ήδη διαμορφωμένους ανθρώπους. Τους κατασκευάζει.

Η οικογένεια, το σχολείο, η θρησκεία, το κράτος, τα μέσα ενημέρωσης και οι κοινωνικές ομάδες συμμετέχουν στην παραγωγή χαρακτήρων.

Διδάσκουν στον άνθρωπο:

• τι να θαυμάζει,
• τι να φοβάται,
• τι να επιθυμεί,
• για τι να ντρέπεται,
• ποιον να θεωρεί εχθρό,
• ποια θυσία να αποκαλεί ηρωική,
• ποια βία να θεωρεί νόμιμη.

Η κοινωνία είναι, κατά μία έννοια, ένα εργαστήριο ηθικής διαμόρφωσης.

Αυτό καθιστά τη θεωρία του Τουέιν βαθιά πολιτική.

Αν οι άνθρωποι διαμορφώνονται από το περιβάλλον, τότε οι θεσμοί έχουν ευθύνη για το είδος των ανθρώπων που παράγουν. Μια κοινωνία που επιβραβεύει την απληστία δεν μπορεί να εκπλήσσεται όταν η απληστία κυριαρχεί.

Μια κοινωνία που μετατρέπει την επιτυχία σε μοναδικό μέτρο αξίας δεν μπορεί να απορεί όταν οι άνθρωποι θυσιάζουν τα πάντα για την αναγνώριση.

Μια κοινωνία που διδάσκει τον φόβο του διαφορετικού δημιουργεί ανθρώπους έτοιμους να μισήσουν.

Ο ντετερμινισμός του Τουέιν

Η θεωρία του Τουέιν ανήκει στην οικογένεια του ντετερμινισμού. Ντετερμινισμός σημαίνει ότι κάθε γεγονός προκύπτει από προηγούμενες αιτίες.

Η ανθρώπινη πράξη δεν αποτελεί εξαίρεση.

Μια απόφαση προκύπτει από:

• τον χαρακτήρα,
• τις επιθυμίες,
• τις πεποιθήσεις,
• την ψυχική κατάσταση,
• τις εξωτερικές συνθήκες,
• τις προηγούμενες εμπειρίες.

Αν όλα αυτά ήταν ακριβώς τα ίδια, ο Τουέιν θα έλεγε ότι και η απόφαση θα ήταν η ίδια. Ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε να είχε πράξει διαφορετικά.

Η φράση "θα μπορούσα να είχα κάνει αλλιώς" αποτελεί, σύμφωνα με αυτή την άποψη, μια εκ των υστέρων ψευδαίσθηση.

Μπορούμε να φανταστούμε μια διαφορετική πράξη. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούσαμε πραγματικά να την επιλέξουμε υπό τις ίδιες ακριβώς συνθήκες.

«Μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις, αλλά δεν επιλέγεις τι θέλεις»

Η πιο ισχυρή μορφή του ντετερμινιστικού επιχειρήματος βρίσκεται στη διάκριση ανάμεσα στην πράξη και στην επιθυμία.

Ο άνθρωπος μπορεί συχνά να κάνει αυτό που θέλει. Αλλά από πού προέρχεται αυτό που θέλει; Δεν επιλέγει τις πρώτες του επιθυμίες. Δεν επιλέγει τι του προκαλεί φόβο. Δεν επιλέγει αρχικά ποιον αγαπά, τι θαυμάζει ή τι απεχθάνεται.

Οι επιθυμίες εμφανίζονται μέσα του ως αποτέλεσμα του χαρακτήρα και της εμπειρίας του. Μπορεί ασφαλώς να προσπαθήσει να αλλάξει μια επιθυμία.

Αλλά ακόμη και η επιθυμία να αλλάξει πρέπει να έχει κάποια αιτία.

Ένας άνθρωπος κόβει μια βλαβερή συνήθεια επειδή κάτι τον ώθησε να το θελήσει:

• ένας φόβος,
• μια απώλεια,
• μια συμβουλή,
• μια ασθένεια,
• η αγάπη προς κάποιον,
• η ανάγκη αυτοσεβασμού.

Πίσω από κάθε αλλαγή βρίσκεται ένα νέο κίνητρο.

Το πρόβλημα της αυτοδημιουργίας

Η απόλυτη ηθική ευθύνη προϋποθέτει ότι ο άνθρωπος είναι, σε κάποιον βαθμό, δημιουργός του χαρακτήρα του. Ο Τουέιν θεωρεί αυτή την ιδέα αδύνατη. Για να δημιουργήσω τον χαρακτήρα μου, πρέπει να επιλέξω τι είδους άνθρωπος θα γίνω.

Αλλά η επιλογή αυτή θα πρέπει να γίνει από έναν ήδη υπάρχοντα χαρακτήρα. Για παράδειγμα, για να αποφασίσω ότι θέλω να γίνω γενναιότερος, πρέπει ήδη να διαθέτω κάποια επιθυμία για θάρρος.

Για να αποφασίσω ότι θέλω να γίνω δικαιότερος, πρέπει ήδη να εκτιμώ τη δικαιοσύνη.

Δεν μπορώ να δημιουργήσω τον εαυτό μου από το μηδέν. Πάντοτε ξεκινώ από κάτι που δεν επέλεξα. Αυτό είναι το κεντρικό πρόβλημα της αυτοδημιουργίας.

Ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει. Αλλά δεν είναι ο απόλυτος δημιουργός ούτε της αρχικής του κατάστασης ούτε των δυνάμεων που τον ωθούν στην αλλαγή.

Η συγγένεια με τον Σοπενχάουερ

Η φιλοσοφία του Τουέιν παρουσιάζει έντονη συγγένεια με τον Άρθουρ Σοπενχάουερ.

Ο Σοπενχάουερ υποστήριζε ότι ο άνθρωπος μπορεί να κάνει αυτό που θέλει, αλλά δεν μπορεί να θέλει ό,τι θέλει. Η βούληση δεν επιλέγεται ελεύθερα. Εκδηλώνεται ως μια βαθύτερη δύναμη μέσα στον άνθρωπο.

Η λογική δεν είναι πάντοτε ο κυρίαρχος του χαρακτήρα. Συχνά λειτουργεί ως υπηρέτης της βούλησης, βρίσκοντας επιχειρήματα για επιθυμίες που έχουν ήδη σχηματιστεί.

Ο Τουέιν κινείται σε παρόμοια κατεύθυνση.

Ο άνθρωπος πιστεύει ότι η λογική του αποφασίζει. Στην πραγματικότητα, η λογική συχνά δικαιολογεί αυτό που το ισχυρότερο κίνητρο έχει ήδη επιβάλει.

Αυτό εξηγεί γιατί δύο εξίσου ευφυείς άνθρωποι μπορούν να χρησιμοποιούν περίπλοκα επιχειρήματα για να υπερασπιστούν εντελώς αντίθετες θέσεις.

Η λογική τους δεν λειτουργεί σε κενό. Υπηρετεί διαφορετικές επιθυμίες, ταυτότητες και συμφέροντα.

Η συγγένεια με τον Σπινόζα

Υπάρχει επίσης μια βαθιά συγγένεια με τον Μπαρούχ Σπινόζα.

Ο Σπινόζα υποστήριζε ότι οι άνθρωποι θεωρούν τον εαυτό τους ελεύθερο επειδή γνωρίζουν τις επιθυμίες τους, αλλά αγνοούν τις αιτίες που τις προκαλούν.

Ο άνθρωπος λέει: "Το επέλεξα επειδή το ήθελα".

Αλλά δεν ρωτά: "Γιατί το ήθελα;"

Η συνείδηση βλέπει το τελευταίο στάδιο της αλυσίδας. Δεν βλέπει ολόκληρη την αλυσίδα αιτιών που προηγήθηκαν.

Αυτό δημιουργεί την αίσθηση της ελευθερίας.

Για τον Σπινόζα, ελευθερία δεν σημαίνει απουσία αιτιών.

Σημαίνει κατανόηση των αιτιών.

Όσο περισσότερο κατανοούμε τι μας κινεί, τόσο λιγότερο παρασυρόμαστε τυφλά από πάθη που δεν γνωρίζουμε. Αυτή η ιδέα μπορεί να λειτουργήσει ως διόρθωση στον απαισιόδοξο μηχανισμό του Τουέιν.

Ακόμη και αν ο άνθρωπος είναι αιτιακά προσδιορισμένος, η αυτογνωσία μπορεί να αυξήσει την πρακτική του ελευθερία.

Δεν καταργεί την αιτιότητα. Την καθιστά συνειδητή.

Η συγγένεια και η διαφορά με τον Νίτσε

Ο Τουέιν και ο Νίτσε συναντώνται στην καχυποψία απέναντι στα δηλωμένα ηθικά κίνητρα.

Και οι δύο αμφισβητούν την ιδέα ότι ο άνθρωπος γνωρίζει πάντοτε γιατί πράττει.

Πίσω από υψηλές ηθικές διακηρύξεις μπορεί να κρύβονται:

• μνησικακία,
• φόβος,
• φιλοδοξία,
• ανάγκη κυριαρχίας,
• επιθυμία αναγνώρισης,
• αδυναμία.

Ο Νίτσε αναζητά τη γενεαλογία των αξιών. Ρωτά ποια ψυχολογική δύναμη δημιούργησε μια συγκεκριμένη ηθική αρχή.

Ο Τουέιν κάνει κάτι παρόμοιο όταν εξετάζει ποια εσωτερική ικανοποίηση κρύβεται πίσω από μια φαινομενικά ανιδιοτελή πράξη.

Υπάρχει όμως και μεγάλη διαφορά.

Ο Νίτσε δεν βλέπει τον άνθρωπο απλώς ως παθητική μηχανή. Δίνει μεγαλύτερη έμφαση στη δημιουργία αξιών, στην αυτοϋπέρβαση και στη δυνατότητα ενός ισχυρού χαρακτήρα να αναδιοργανώσει τις δυνάμεις του.

Ο Τουέιν είναι περισσότερο ισοπεδωτικός. Ο Νίτσε αναζητά τη δυνατότητα μεταμόρφωσης.

Ο Τουέιν επιμένει κυρίως στα όρια της αυτονομίας.

Ο Χομπς και το προσωπικό συμφέρον

Η θεωρία του Τουέιν θυμίζει επίσης τον Τόμας Χομπς.

Ο Χομπς αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως ον επιθυμιών και αποστροφών. Ο άνθρωπος κινείται προς ό,τι του φαίνεται καλό και απομακρύνεται από ό,τι του προκαλεί φόβο ή πόνο.

Ακόμη και η κοινωνική τάξη δεν στηρίζεται κατ’ ανάγκη στην έμφυτη καλοσύνη. Στηρίζεται στη σύγκλιση συμφερόντων και στον φόβο των συνεπειών.

Ο Τουέιν, όμως, πηγαίνει ακόμη βαθύτερα.

Για εκείνον, το προσωπικό συμφέρον δεν είναι μόνο υλικό ή πολιτικό. Περιλαμβάνει την ανάγκη για εσωτερική ειρήνη, αυτοεκτίμηση και ηθική ικανοποίηση.

Έτσι, ακόμη και η αρετή εντάσσεται στη λογική του προσωπικού κινήτρου.

Η μεγάλη φιλοσοφική αντίρρηση

Το ισχυρότερο επιχείρημα εναντίον του Τουέιν είναι ότι συγχέει την ύπαρξη κινήτρου με τον εγωισμό. Κάθε εκούσια πράξη έχει ασφαλώς ένα κίνητρο. Αλλά δεν ακολουθεί ότι κάθε κίνητρο αποβλέπει στην προσωπική ευημερία του δρώντος.

Ας πάρουμε ξανά το παράδειγμα ενός ανθρώπου που σώζει ένα παιδί.

Ο Τουέιν λέει:

"Το έκανε για να ικανοποιήσει τη συνείδησή του".

Αλλά μπορούμε να απαντήσουμε:

"Η συνείδησή του ικανοποιήθηκε επειδή πραγματικά ήθελε να σωθεί το παιδί".

Η προσωπική ικανοποίηση μπορεί να είναι αποτέλεσμα της φροντίδας για τον άλλον, όχι ο κρυφός σκοπός της. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη.

Το γεγονός ότι μια επιθυμία βρίσκεται μέσα μου δεν σημαίνει ότι το αντικείμενό της είμαι εγώ. Μπορώ να θέλω ειλικρινά το καλό ενός άλλου ανθρώπου.

Η επιθυμία είναι δική μου. Το συμφέρον που υπηρετεί, όμως, μπορεί να είναι δικό του.

Η θεωρία που εξηγεί τα πάντα

Μια δεύτερη σοβαρή αντίρρηση είναι ότι η θεωρία του Τουέιν φαίνεται να μην μπορεί να διαψευστεί. Αν κάποιος κρατήσει τα χρήματά του, ενεργεί εγωιστικά.

Αν τα χαρίσει, πάλι ενεργεί εγωιστικά επειδή θέλει να νιώσει καλά.

Αν θέσει σε κίνδυνο τη ζωή του, πάλι επιλέγει τη βαθύτερη εσωτερική ικανοποίηση. Αν θυσιαστεί χωρίς κανείς να το μάθει, πάλι ικανοποιεί τη συνείδησή του.

Όποια συμπεριφορά και αν παρατηρήσουμε, η θεωρία μπορεί να την ερμηνεύσει ως εγωιστική.

Αλλά μια θεωρία που είναι συμβατή με κάθε πιθανό αποτέλεσμα κινδυνεύει να μην εξηγεί πραγματικά κανένα. Για να είναι ουσιαστική, θα έπρεπε να μας δείχνει τι θα θεωρούσε απόδειξη πραγματικής ανιδιοτέλειας.

Ο Τουέιν δεν αφήνει τέτοια δυνατότητα.

Όλες οι ικανοποιήσεις δεν είναι ίδιες

Ακόμη και αν δεχθούμε ότι ο άνθρωπος αναζητά πάντοτε κάποια μορφή εσωτερικής ικανοποίησης, παραμένει μια τεράστια ηθική διαφορά ανάμεσα στα είδη της ικανοποίησης.

• Ένας άνθρωπος ικανοποιείται όταν εξουσιάζει.
• Ένας άλλος όταν βοηθά.
• Ένας όταν εκδικείται.
• Ένας όταν συγχωρεί.
• Ένας όταν ταπεινώνει.
• Ένας όταν αποκαθιστά μια αδικία.

Το ότι όλοι ικανοποιούν μια εσωτερική ανάγκη δεν σημαίνει ότι οι χαρακτήρες τους είναι ηθικά ισοδύναμοι. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο:

"Υπάρχει προσωπική ικανοποίηση;"

Είναι επίσης:

"Από τι αντλεί ικανοποίηση αυτός ο άνθρωπος;"

Η ποιότητα του χαρακτήρα φαίνεται ακριβώς στο είδος των πραγμάτων που μπορούν να τον ικανοποιήσουν. Ένας ενάρετος άνθρωπος μπορεί πράγματι να αισθάνεται καλά όταν πράττει το καλό.

Αυτό δεν μειώνει αναγκαστικά την αρετή του. Μπορεί να αποτελεί απόδειξη ότι το καλό έχει γίνει δεύτερη φύση του.

Ο κίνδυνος του ηθικού μηδενισμού

Αν όλες οι πράξεις είναι εξίσου εγωιστικές, υπάρχει ο κίνδυνος να καταλήξουμε ότι δεν υπάρχει πραγματική διαφορά ανάμεσα στην αρετή και στην κακία.

Ο Τουέιν δεν υποστηρίζει ρητά κάτι τέτοιο. Ωστόσο, η γλώσσα του μπορεί να οδηγήσει προς αυτή την κατεύθυνση.

Αν ο ήρωας και ο προδότης απλώς ακολουθούν το ισχυρότερο κίνητρό τους, γιατί να θαυμάζουμε τον πρώτο και να καταδικάζουμε τον δεύτερο;

Η απάντηση είναι ότι η αιτιακή εξήγηση δεν καταργεί την ηθική αξιολόγηση. Μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί ένας άνθρωπος έγινε βίαιος χωρίς να θεωρούμε τη βία του αποδεκτή.

Μπορούμε να κατανοήσουμε τις αιτίες μιας πράξης και ταυτόχρονα να κρίνουμε τις συνέπειές της. Η εξήγηση και η δικαιολόγηση δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Αυτό είναι ένα σημείο που το έργο αφήνει συχνά ασαφές.

Τι συμβαίνει με την ευθύνη;

Αν ο άνθρωπος δεν μπορούσε να πράξει διαφορετικά, φαίνεται άδικο να τιμωρείται. Αλλά ο Τουέιν δεν χρειάζεται να καταλήξει στην κατάργηση κάθε ευθύνης.

Μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα στην εκδικητική και στη λειτουργική ευθύνη. Η εκδικητική αντίληψη λέει:

"Πρέπει να υποφέρεις επειδή άξιζες απολύτως την κακή σου πράξη".

Η λειτουργική αντίληψη λέει:

"Πρέπει να υπάρξουν συνέπειες για να προστατευθεί η κοινωνία, να αποτραπεί η επανάληψη και να αλλάξει η συμπεριφορά".

Σε έναν ντετερμινιστικό κόσμο, η τιμωρία μπορεί να λειτουργεί ως νέα αιτία. Μπορεί να επηρεάζει μελλοντικές επιλογές.

Δεν χρειάζεται όμως να στηρίζεται στο μίσος ή στην ιδέα ότι ο δράστης δημιούργησε μόνος του όλη την ηθική του φύση.

Η θεωρία του Τουέιν μπορεί έτσι να οδηγήσει σε μια δικαιοσύνη λιγότερο εκδικητική και περισσότερο προσανατολισμένη:

• στην πρόληψη,
• στην προστασία,
• στη θεραπεία,
• στην επανένταξη,
• στην αποκατάσταση.

Η αυτογνωσία ως σχετική απελευθέρωση

Το πιο γόνιμο σημείο της θεωρίας βρίσκεται ίσως σε κάτι που ο ίδιος ο Τουέιν δεν αναπτύσσει πλήρως.

Αν γνωρίσουμε τα κίνητρα και τις επιρροές μας, μπορούμε να αποκτήσουμε μεγαλύτερο έλεγχο πάνω τους. Δεν γινόμαστε μεταφυσικά ελεύθεροι. Δεν βγαίνουμε έξω από την αλυσίδα των αιτιών.

Αλλά εισάγουμε στην αλυσίδα μια νέα αιτία: την κατανόηση.

• Ένας άνθρωπος που αναγνωρίζει ότι διψά υπερβολικά για κοινωνική επιδοκιμασία μπορεί να αρχίσει να αντιστέκεται σε αυτήν.
• Ένας άνθρωπος που καταλαβαίνει ότι ο θυμός του κρύβει πληγωμένη ματαιοδοξία μπορεί να αναθεωρήσει τη στάση του.
• Ένας άνθρωπος που συνειδητοποιεί ότι οι πολιτικές του απόψεις είναι σε μεγάλο βαθμό προϊόν της ομάδας του μπορεί να τις εξετάσει πιο αυστηρά.

Η αυτογνωσία δεν ακυρώνει τη μηχανή.

Αλλά αλλάζει τον τρόπο λειτουργίας της.

Η βαθύτερη ειρωνεία του βιβλίου

Υπάρχει μια εντυπωσιακή αντίφαση στον πυρήνα του έργου. Ο Τουέιν γράφει ένα βιβλίο για να μας πείσει ότι ο άνθρωπος δεν δημιουργεί μόνος του τις ιδέες και τις πράξεις του.

Αλλά γιατί γράφει;

Γράφει επειδή πιστεύει ότι τα επιχειρήματά του μπορούν να επηρεάσουν τον αναγνώστη.

Το βιβλίο φιλοδοξεί να γίνει μια νέα εξωτερική δύναμη.

• Να εισέλθει στον ανθρώπινο μηχανισμό.
• Να αλλάξει τη σκέψη.
• Να περιορίσει τη ματαιοδοξία.
• Να προκαλέσει αμφιβολία.

Αυτό δείχνει ότι ο ντετερμινισμός δεν οδηγεί αναγκαστικά στην αδράνεια.

Αντιθέτως, αν οι άνθρωποι διαμορφώνονται από επιρροές, τότε έχει τεράστια σημασία ποιες επιρροές δημιουργούμε.

Η παιδεία, η τέχνη, η φιλοσοφία και οι θεσμοί έχουν δύναμη ακριβώς επειδή ο άνθρωπος μπορεί να επηρεαστεί.

Η σημερινή διάσταση: ταυτότητα και ψηφιακή επιδοκιμασία

Η ανάλυση αυτή γίνεται ακόμη πιο επίκαιρη στην ψηφιακή εποχή.

Τα κοινωνικά δίκτυα μετατρέπουν την επιδοκιμασία σε άμεσο και μετρήσιμο σήμα:

• likes,
• κοινοποιήσεις,
• σχόλια,
• ακολούθους,
• ορατότητα.

Η ανθρώπινη ανάγκη για αποδοχή γίνεται τμήμα ενός τεχνολογικού μηχανισμού. Ο χρήστης μαθαίνει ποια άποψη ανταμείβεται από την ομάδα του. Μαθαίνει ποιος θυμός γίνεται δημοφιλής.

Μαθαίνει ποια φράση προκαλεί αναγνώριση.

Σταδιακά, οι πλατφόρμες δεν αντανακλούν απλώς τις προτιμήσεις του. Τις εκπαιδεύουν.

Από την οπτική του Τουέιν, ο ψηφιακός άνθρωπος είναι μια μηχανή που δέχεται αδιάκοπα ερεθίσματα, επιβραβεύσεις και τιμωρίες.

Η συμπεριφορά του διαμορφώνεται από έναν μηχανισμό κοινωνικής έγκρισης με πρωτοφανή ταχύτητα.

Η πολιτική πόλωση ως σύγκρουση ταυτοτήτων

Ο Τουέιν μάς βοηθά επίσης να κατανοήσουμε γιατί η πολιτική διαφωνία γίνεται συχνά τόσο έντονη.

Οι άνθρωποι δεν υπερασπίζονται απλώς απόψεις. Υπερασπίζονται την εικόνα του εαυτού τους. Όταν μια πολιτική θέση έχει γίνει μέρος της ταυτότητας, η κριτική της βιώνεται ως προσωπική επίθεση.

Ο άνθρωπος τότε δεν αναζητά την αλήθεια. Αναζητά επιχειρήματα που θα του επιτρέψουν να διατηρήσει την εσωτερική και κοινωνική του ισορροπία.

Η λογική λειτουργεί ως δικηγόρος του ήδη διαμορφωμένου κινήτρου. Δεν εξετάζει ουδέτερα τα στοιχεία. Επιλέγει όσα προστατεύουν την ομάδα και τον εαυτό.

Η ευθύνη των μέσων ενημέρωσης

Αν η κοινή γνώμη διαμορφώνει χαρακτήρες, τότε τα μέσα ενημέρωσης δεν μεταδίδουν απλώς πληροφορίες.

Διαμορφώνουν συναισθηματικές και ηθικές αντιδράσεις.

Καθορίζουν:

• ποιο γεγονός θεωρείται σημαντικό,
• ποιος εμφανίζεται ως θύμα,
• ποιος ως εχθρός,
• ποια συμπεριφορά επιβραβεύεται,
• ποιος φόβος ενισχύεται,
• ποια αγανάκτηση καλλιεργείται.

Από αυτή την άποψη, η ενημέρωση είναι μορφή ηθικής εκπαίδευσης. Δεν επηρεάζει μόνο το τι γνωρίζουμε. Επηρεάζει το τι αισθανόμαστε και το τι θεωρούμε φυσιολογικό.

Ο Τουέιν θα ήταν ιδιαίτερα καχύποπτος απέναντι σε κάθε σύστημα ενημέρωσης που παρουσιάζει τον εαυτό του ως ουδέτερο ενώ στην πραγματικότητα καλλιεργεί συγκεκριμένα κίνητρα.

Η ατομική προσπάθεια εξακολουθεί να έχει νόημα;

Ένα συνηθισμένο επιχείρημα εναντίον του ντετερμινισμού είναι ότι οδηγεί στην παραίτηση. Αν όλα έχουν αιτίες, γιατί να προσπαθήσω;

Η ερώτηση όμως περιέχει μια παρανόηση. Η προσπάθεια είναι και αυτή αιτία.

Το γεγονός ότι η επιτυχία ή η αποτυχία έχει αιτιακή εξήγηση δεν σημαίνει ότι η προσπάθεια είναι άχρηστη. Αντίθετα, η προσπάθεια μπορεί να είναι ακριβώς ο μηχανισμός μέσω του οποίου παράγεται η αλλαγή.

• Ο άνθρωπος που μελετά αλλάζει τις γνώσεις του.
• Ο άνθρωπος που ασκείται αλλάζει τις συνήθειές του.
• Ο άνθρωπος που εκτίθεται σε νέα επιχειρήματα αλλάζει τις κρίσεις του.
• Ο άνθρωπος που αναζητά βοήθεια μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά.

Ο ντετερμινισμός δεν λέει ότι τίποτε δεν αλλάζει. Λέει ότι η αλλαγή χρειάζεται αιτίες.

Η θέληση ως κάτι που καλλιεργείται

Ακόμη και αν ο άνθρωπος δεν επιλέγει ελεύθερα την αρχική του θέληση, μπορεί να συμμετέχει στη διαμόρφωση των μελλοντικών του κινήτρων.

Μπορεί να επιλέξει, με βάση τις ήδη υπάρχουσες επιθυμίες του:

• ποια βιβλία θα διαβάσει,
• με ποιους ανθρώπους θα συναναστραφεί,
• ποιες συνήθειες θα ενισχύσει,
• από ποια περιβάλλοντα θα απομακρυνθεί,
• ποια πρότυπα θα ακολουθήσει.

Βέβαια, ακόμη και αυτές οι επιλογές έχουν αιτίες. Ωστόσο, λειτουργούν ως γέφυρες προς έναν διαφορετικό μελλοντικό χαρακτήρα.

Ο άνθρωπος δεν δημιουργεί τον εαυτό του από το μηδέν. Μπορεί όμως να συμμετέχει στην αναδιαμόρφωσή του.

Ο δεύτερος εαυτός που παρατηρεί

Η αυτογνωσία δημιουργεί την εντύπωση ενός δεύτερου εαυτού. Υπάρχει ο εαυτός που θυμώνει. Και υπάρχει ο εαυτός που παρατηρεί τον θυμό.

Υπάρχει ο εαυτός που ζηλεύει. Και υπάρχει ο εαυτός που εξετάζει τη ζήλια.

Υπάρχει ο εαυτός που αναζητά επιδοκιμασία. Και υπάρχει ο εαυτός που αναγνωρίζει αυτή την ανάγκη.

Ο παρατηρητής δεν βρίσκεται έξω από τη μηχανή. Είναι και αυτός μέρος της.

Όμως η ύπαρξή του αλλάζει τη λειτουργία ολόκληρου του συστήματος. Η αυτοπαρατήρηση μπορεί να επιβραδύνει την παρόρμηση.

Μπορεί να εισαγάγει νέα δεδομένα. Μπορεί να επιτρέψει μια διαφορετική αντίδραση.

Αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό είδος ελευθερίας που μπορούμε να διαθέτουμε.

Η ταπεινότητα ως ηθικό αποτέλεσμα

Αν πάρουμε στα σοβαρά τον Τουέιν, η πρώτη αρετή που προκύπτει είναι η ταπεινότητα.

Ο επιτυχημένος άνθρωπος πρέπει να αναγνωρίζει ότι δεν δημιούργησε:

• τις φυσικές του ικανότητες,
• την οικογένεια στην οποία γεννήθηκε,
• τις ευκαιρίες που του δόθηκαν,
• την εποχή που του επέτρεψε να αναπτυχθεί,
• τους ανθρώπους που τον βοήθησαν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η προσπάθειά του δεν είχε αξία. Σημαίνει ότι η προσπάθεια δεν ήταν ο μοναδικός παράγοντας.

Η επιτυχία είναι σχεδόν πάντοτε αποτέλεσμα χαρακτήρα, συνθηκών, ευκαιριών και τύχης.

Η αναγνώριση αυτή μειώνει την αλαζονεία. Κάνει τον άνθρωπο λιγότερο πρόθυμο να αποδώσει την αποτυχία των άλλων σε απλή τεμπελιά ή ηθική κατωτερότητα.

Η ανάγκη για καλύτερα περιβάλλοντα

Η τρίτη συνέπεια είναι πολιτική και κοινωνική.

Αν ο χαρακτήρας διαμορφώνεται, τότε η κοινωνία πρέπει να επενδύει στα περιβάλλοντα που διαμορφώνουν ανθρώπους.

Αυτό σημαίνει:

• καλύτερη παιδεία,
• σταθερές οικογένειες,
• πρόληψη της βίας,
• έγκαιρη ψυχολογική υποστήριξη,
• θεσμούς που ανταμείβουν τη συνεργασία,
• περιορισμό της ατιμωρησίας,
• καλλιέργεια κριτικής σκέψης.

Ο Τουέιν, αν και απαισιόδοξος για την ανθρώπινη φύση, προσφέρει έμμεσα ένα ισχυρό επιχείρημα υπέρ της κοινωνικής μεταρρύθμισης.

Αν ο άνθρωπος ήταν απόλυτα ανεξάρτητος από το περιβάλλον, η αλλαγή των θεσμών θα είχε μικρότερη σημασία.

Ακριβώς επειδή επηρεάζεται, οι θεσμοί μπορούν να τον βελτιώσουν ή να τον διαφθείρουν.

Είναι ο άνθρωπος καταδικασμένος στον εγωισμό;

Το έργο φαίνεται να απαντά καταφατικά. Αλλά όλα εξαρτώνται από το πώς ορίζουμε τον εγωισμό.

Αν εγωισμός σημαίνει ότι κάθε πράξη περνά μέσα από μια επιθυμία του δρώντος, τότε πράγματι δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από αυτόν.

Αν όμως εγωισμός σημαίνει αδιαφορία για τους άλλους και αποκλειστική επιδίωξη προσωπικού οφέλους, τότε η θεωρία του Τουέιν δεν αποδεικνύει ότι όλοι είμαστε εγωιστές.

Αποδεικνύει μόνο ότι δεν μπορούμε να πράξουμε χωρίς κίνητρο.

Το πραγματικό ηθικό ζήτημα είναι το περιεχόμενο του κινήτρου.

Μπορεί ο άνθρωπος να έχει εκπαιδευτεί ώστε να επιθυμεί:

• τη δικαιοσύνη,
• τη φροντίδα,
• την αλήθεια,
• την ελευθερία,
• την ευημερία των άλλων.

Αν αυτά γίνουν εσωτερικές του ανάγκες, τότε το καλό δεν πράττεται παρά την ανθρώπινη φύση. Πράττεται μέσω μιας καλλιεργημένης ανθρώπινης φύσης.

Το βαθύτερο πολιτικό συμπέρασμα

Η πολιτική δεν πρέπει να στηρίζεται μόνο σε εντολές και απαγορεύσεις. Πρέπει να διαμορφώνει κίνητρα.

Ένας νόμος που απαγορεύει μια πράξη αλλά επιτρέπει να ανταμείβεται έμμεσα δεν θα είναι αποτελεσματικός.

Ένα σύστημα που υμνεί τη διαφθορά μέσω της επιτυχίας, ενώ τυπικά την καταδικάζει, θα συνεχίσει να την παράγει.

Η κοινωνία διαπαιδαγωγεί όχι μόνο με όσα λέει αλλά και με όσα επιβραβεύει.

Αν επιβραβεύει τον κυνισμό, θα παράγει κυνικούς.

Αν επιβραβεύει την ευθύνη, θα αυξήσει την πιθανότητα υπεύθυνων συμπεριφορών.

Αν επιβραβεύει τη δημαγωγία, θα γεμίσει δημαγωγούς.

Η θεωρία του Τουέιν μάς οδηγεί έτσι από την ατομική ηθική στη μηχανική των θεσμών.

Θεός, κακό, πεσιμισμός και η τελική φιλοσοφική αποτίμηση

Το "Τι είναι ο άνθρωπος;" δεν είναι μόνο ένα βιβλίο για την ελεύθερη βούληση, τον εγωισμό και τη λειτουργία της συνείδησης.

Στο βάθος του είναι ένα έργο για την απογοήτευση.

Ο Μαρκ Τουέιν δεν αμφισβητεί απλώς την εικόνα του ανθρώπου ως ελεύθερου και ηθικά αυτόνομου όντος. Αμφισβητεί και την ευρύτερη κοσμοθεωρία μέσα στην οποία αυτή η εικόνα είχε επί αιώνες τοποθετηθεί.

Αν ο άνθρωπος είναι δημιούργημα της κληρονομικότητας και του περιβάλλοντος, αν δεν επιλέγει πραγματικά τον χαρακτήρα του, αν η συνείδησή του εκπαιδεύεται και αν κάθε πράξη ακολουθεί το ισχυρότερο κίνητρο, τότε ανακύπτει ένα αναπόφευκτο ερώτημα:

Ποιος φέρει τελικά την ευθύνη για το κακό;

• Ο ίδιος ο άνθρωπος;
• Η κοινωνία;
• Η φύση;

Ή, εφόσον δεχθούμε έναν δημιουργό Θεό, ο δημιουργός του ανθρώπινου μηχανισμού; Αυτό είναι το σημείο στο οποίο το έργο αποκτά μια βαθιά θεολογική και σχεδόν τραγική διάσταση.

Ο άνθρωπος ως δημιούργημα που κατηγορείται για την κατασκευή του

Η παραδοσιακή χριστιανική ηθική αποδίδει στον άνθρωπο ελεύθερη βούληση. Ο άνθρωπος μπορεί να επιλέξει ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Η αρετή του αξίζει επιβράβευση. Η αμαρτία του αξίζει τιμωρία.

Η ευθύνη προϋποθέτει ότι, σε μια κρίσιμη στιγμή, θα μπορούσε να είχε πράξει διαφορετικά.

Ο Τουέιν υπονομεύει ακριβώς αυτή την προϋπόθεση.

Αν ο άνθρωπος ενεργεί σύμφωνα με τον χαρακτήρα, τα κίνητρα και τις επιρροές που τον διαμόρφωσαν, τότε η απόλυτη ηθική καταδίκη γίνεται προβληματική.

Ο άνθρωπος δεν επέλεξε:

• τις έμφυτες ορμές του,
• τη διανοητική του ικανότητα,
• τον βαθμό ευαισθησίας του,
• την οικογένεια στην οποία μεγάλωσε,
• τις αξίες που του δίδαξαν,
• τα τραύματα που υπέστη,
• τις περιστάσεις στις οποίες βρέθηκε.

Εάν όλα αυτά καθορίζουν το είδος των αποφάσεων που μπορεί να λάβει, τότε η τιμωρία του ως πλήρως αυτοδημιούργητου ηθικού ενόχου φαίνεται άδικη.

Η μηχανή κατηγορείται για τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάστηκε.

Το θεολογικό πρόβλημα της ευθύνης

Η θεωρία του Τουέιν οδηγεί σε ένα κλασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας της θρησκείας.

Εάν ο Θεός είναι:

• παντογνώστης,
• παντοδύναμος,
• δημιουργός του ανθρώπου,
• και γνώστης όλων των μελλοντικών πράξεων,

τότε με ποια έννοια ο άνθρωπος είναι ο μοναδικός υπεύθυνος για τη συμπεριφορά του;

Αν ο δημιουργός γνωρίζει ακριβώς τι είδους άνθρωπο δημιουργεί, σε ποιο περιβάλλον θα τον τοποθετήσει και ποιες πράξεις θα προκύψουν, τότε η απόλυτη μεταφορά της ευθύνης στο δημιούργημα είναι δύσκολο να εξηγηθεί.

Ο Τουέιν δεν παρουσιάζει το ζήτημα με τη μορφή συστηματικής θεολογίας. Η καχυποψία του, όμως, είναι σαφής.

Ο άνθρωπος εμφανίζεται σαν πλάσμα που διαθέτει περιορισμένες ικανότητες, ισχυρές ορμές και ελλιπή γνώση, αλλά κρίνεται σαν να ήταν απόλυτα ανεξάρτητος δημιουργός του εαυτού του.

Η αντίφαση είναι βαθιά.

Από τη μία πλευρά, η θρησκευτική κοσμοθεωρία λέει ότι ο άνθρωπος είναι δημιούργημα. Από την άλλη, τον αντιμετωπίζει συχνά σαν να είχε δημιουργήσει μόνος του τις βασικές προϋποθέσεις του χαρακτήρα του.

Η πρόνοια και η πραγματικότητα του πόνου

Η πίστη στη θεία πρόνοια υποστηρίζει ότι ο κόσμος βρίσκεται, τελικά, υπό τη φροντίδα ή την καθοδήγηση μιας αγαθής ανώτερης δύναμης.

Ο Τουέιν δυσκολεύεται να συμφιλιώσει αυτή την ιδέα με την πραγματικότητα του ανθρώπινου και ζωικού πόνου. Ο κόσμος που παρατηρεί δεν φαίνεται οργανωμένος πρωτίστως για την ευτυχία, την ηθική πρόοδο ή τη δικαιοσύνη.

Περιλαμβάνει:

• ασθένεια,
• φυσικές καταστροφές,
• παιδικό θάνατο,
• φτώχεια,
• βία,
• πολέμους,
• δουλεία,
• εκμετάλλευση,
• τυχαία και άνιση κατανομή του πόνου.

Η παραδοσιακή απάντηση είναι ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντιληφθεί το συνολικό σχέδιο. Αυτό που φαίνεται παράλογο από την περιορισμένη ανθρώπινη οπτική μπορεί να έχει θέση σε μια ανώτερη αρμονία.

Ο Τουέιν αντιμετωπίζει τέτοιες απαντήσεις με βαθιά δυσπιστία. Βλέπει σε αυτές τον κίνδυνο να μετατρέπεται κάθε πραγματική φρίκη σε αφηρημένο μέρος ενός αόρατου καλού σχεδίου.

Αν κάθε πόνος μπορεί να δικαιολογηθεί με επίκληση ενός άγνωστου σκοπού, τότε καμία εμπειρία δεν μπορεί να θέσει σε αμφισβήτηση την ιδέα της πρόνοιας.

Η πίστη γίνεται μη διαψεύσιμη με τρόπο ανάλογο προς τον ψυχολογικό εγωισμό του ίδιου του Τουέιν.

Το πρόβλημα του κακού

Το πρόβλημα του κακού μπορεί να διατυπωθεί απλά:

Αν υπάρχει ένας παντοδύναμος και απόλυτα αγαθός Θεός, γιατί υπάρχει τόσος πόνος που δεν φαίνεται να υπηρετεί κανέναν προφανή ηθικό σκοπό;

Μια συνηθισμένη απάντηση είναι η ελεύθερη βούληση. Το ηθικό κακό υπάρχει επειδή ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο την ελευθερία να επιλέγει.

Χωρίς ελευθερία δεν θα υπήρχε πραγματική αγάπη, αρετή ή ηθική αξία. Όμως το "Τι είναι ο άνθρωπος;" επιτίθεται ακριβώς σε αυτή την υπεράσπιση.

Αν η ελεύθερη βούληση είναι ψευδαίσθηση, τότε δεν μπορεί να δικαιολογήσει το κακό. Αν ο άνθρωπος είναι αποτέλεσμα χαρακτήρα και περιστάσεων, τότε ο δημιουργός ή η φύση που παρήγαγε αυτά τα στοιχεία δεν μπορεί να αποσυρθεί πλήρως από την εξήγηση.

Επιπλέον, η ελεύθερη βούληση δεν εξηγεί το φυσικό κακό:

• τις ασθένειες,
• τους σεισμούς,
• τις επιδημίες,
• τον πόνο των ζώων,
• τις καταστροφές που δεν προκύπτουν από ανθρώπινη επιλογή.

Ο κόσμος φαίνεται να περιλαμβάνει πόνο ανεξάρτητα από την ηθική απόφαση του ανθρώπου. Αυτό ενισχύει τον πεσιμισμό του Τουέιν.

Ο Θεός ως ηθικό πρόβλημα

Σε ορισμένα από τα ύστερα κείμενα και τις γενικότερες θρησκευτικές του σκέψεις, ο Τουέιν δεν περιορίζεται στο ερώτημα αν υπάρχει Θεός.

Θέτει ένα ακόμη πιο προκλητικό ερώτημα:

Εάν υπάρχει, τι είδους ηθικός χαρακτήρας αποκαλύπτεται μέσα από τον κόσμο;

Η παραδοσιακή θεολογία ξεκινά από την αγαθότητα του Θεού και προσπαθεί να εξηγήσει την ύπαρξη του κακού. Ο Τουέιν συχνά αντιστρέφει τη διαδικασία.

Ξεκινά από τον κόσμο όπως είναι και ρωτά αν αυτός ο κόσμος προσφέρει επαρκή βάση για να συμπεράνουμε την τέλεια αγαθότητα του δημιουργού του.

Αν ένας ανθρώπινος πατέρας μπορούσε να αποτρέψει τον πόνο του παιδιού του χωρίς κανένα κόστος και δεν το έκανε, θα τον κρίναμε αυστηρά.

Γιατί, λοιπόν, όταν το ίδιο πρόβλημα μεταφέρεται στη θεολογία, χρησιμοποιούμε εντελώς διαφορετικά ηθικά μέτρα;

Η ερώτηση είναι σκληρή, αλλά φιλοσοφικά αναπόφευκτη. Ο Τουέιν αρνείται να επιτρέψει στη θρησκεία να εξαιρείται από τις ίδιες ηθικές αρχές που εφαρμόζει στους ανθρώπους.

Η σάτιρα ως θεολογική κριτική

Ο Τουέιν δεν είναι ακαδημαϊκός θεολόγος. Το βασικό του όπλο δεν είναι η συστηματική μεταφυσική. Είναι η ειρωνεία.

Η σάτιρά του λειτουργεί αποκαλύπτοντας την απόσταση ανάμεσα σε όσα οι άνθρωποι δηλώνουν και σε όσα πράττουν. Οι άνθρωποι μιλούν για χριστιανική αγάπη, ενώ υποστηρίζουν πολέμους.

Μιλούν για την ιερότητα του ανθρώπου, ενώ αποδέχονται τη δουλεία ή την εκμετάλλευση.

Μιλούν για θεία δικαιοσύνη, ενώ αποδίδουν την επιτυχία τους στην εύνοια του Θεού και τη δυστυχία των άλλων στις αμαρτίες τους.

Η θρησκευτική γλώσσα μπορεί έτσι να μετατραπεί σε εργαλείο αυτοδικαίωσης. Ο άνθρωπος δεν χρησιμοποιεί πάντοτε τη θρησκεία για να υπερβεί τον εγωισμό του.

Μπορεί να τη χρησιμοποιεί για να τον εξαγνίσει συμβολικά.

Οι προσωπικές ή συλλογικές του επιθυμίες αποκτούν θεϊκή έγκριση.

• Ο πόλεμος γίνεται ιερή αποστολή.
• Η εξουσία γίνεται θεόσταλτη.
• Η κοινωνική ιεραρχία γίνεται φυσική ή θεϊκή τάξη.
• Η ιδιοτέλεια παρουσιάζεται ως καθήκον.

Η θρησκεία ως προϊόν περιβάλλοντος

Η θεωρία του Τουέιν για τη διαμόρφωση της συνείδησης εφαρμόζεται αναπόφευκτα και στη θρησκευτική πίστη.

Οι περισσότεροι άνθρωποι, παρατηρεί έμμεσα, υιοθετούν τη θρησκεία του τόπου και της οικογένειας στην οποία γεννήθηκαν.

Ένας άνθρωπος που γεννιέται σε μια συγκεκριμένη χώρα θεωρεί φυσική και αυτονόητη μια πίστη την οποία ένας άλλος πολιτισμός θεωρεί εσφαλμένη.

Αυτό δημιουργεί ένα πρόβλημα για τη βεβαιότητα. Αν η πίστη μας εξαρτάται τόσο έντονα από το περιβάλλον, τότε η εσωτερική αίσθηση βεβαιότητας δεν αρκεί ως απόδειξη αλήθειας.

Ο πιστός μπορεί να αισθάνεται ότι αναγνώρισε ελεύθερα την αλήθεια.

Ο Τουέιν θα τον ρωτούσε:

• Ποια πίστη θα είχες αν είχες γεννηθεί αλλού;
• Ποια από τα θρησκευτικά σου αισθήματα προέρχονται από προσωπική έρευνα;
• Ποια από την ανάγκη να ανήκεις;
• Ποια από τον φόβο;
• Ποια από την οικογενειακή συνήθεια;
• Ποια από την κοινωνική επιδοκιμασία;

Η ερώτηση αυτή δεν αποδεικνύει ότι η θρησκευτική πίστη είναι ψευδής. Αποδεικνύει ότι η ψυχολογική της προέλευση χρειάζεται κριτική εξέταση.

Η θρησκευτική συνείδηση και ο φόβος

Η θρησκεία μπορεί να συνδέεται με την ελπίδα, την αγάπη, την κοινότητα και την ηθική αυτοϋπέρβαση.

Μπορεί όμως να συνδέεται και με τον φόβο:

• φόβο της τιμωρίας,
• φόβο του θανάτου,
• φόβο της αβεβαιότητας,
• φόβο της κοινωνικής απόρριψης,
• φόβο της αιώνιας καταδίκης.

Από την οπτική του Τουέιν, ο φόβος είναι ένα ισχυρό εξωτερικό και εσωτερικό κίνητρο. Ο άνθρωπος μπορεί να θεωρεί την πίστη του ελεύθερη, ενώ αυτή έχει διαμορφωθεί μέσα σε ένα σύστημα ανταμοιβής και απειλής.

Η υπόσχεση του παραδείσου και η απειλή της κόλασης μοιάζουν με την απόλυτη επέκταση του μηχανισμού επιβράβευσης και τιμωρίας.

Αυτό δημιουργεί ένα ακόμη πρόβλημα για την ηθική αξία. Αν ένας άνθρωπος πράττει το καλό κυρίως επειδή φοβάται τη θεϊκή τιμωρία, είναι πραγματικά ενάρετος;

Ή απλώς συνετός ως προς το αιώνιο προσωπικό του συμφέρον; Ο Τουέιν θα μπορούσε εδώ να στρέψει τη θεωρία του ψυχολογικού εγωισμού εναντίον της θρησκευτικής ηθικής.

Η πράξη που γίνεται για τη σωτηρία της ψυχής μπορεί να είναι η πιο μακροπρόθεσμη μορφή προσωπικού συμφέροντος.

Το παράδοξο της θρησκευτικής αρετής

Η θρησκευτική ηθική συχνά εξυμνεί την αυταπάρνηση.

Ο άνθρωπος καλείται να θυσιάσει το άμεσο συμφέρον του, να βοηθήσει τον φτωχό, να συγχωρήσει τον εχθρό και να υπηρετήσει τον άλλον.

Αυτές οι αξίες μπορούν να λειτουργήσουν ως πραγματική αντίσταση στην απληστία και στη βία.

Ωστόσο, εάν συνδέονται με την προσδοκία αιώνιας ανταμοιβής, το κίνητρο γίνεται πιο σύνθετο. Ο άνθρωπος θυσιάζει ένα περιορισμένο επίγειο όφελος για ένα απείρως μεγαλύτερο μεταφυσικό όφελος.

Ο Τουέιν θα αμφισβητούσε αν αυτή είναι καθαρή ανιδιοτέλεια. Από την άλλη πλευρά, η ίδια ένσταση μπορεί να γίνει υπερβολικά εύκολη.

Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει εσωτερικεύσει τόσο βαθιά μια θρησκευτική ηθική, ώστε να βοηθά χωρίς να υπολογίζει ανταμοιβές.

Η πίστη μπορεί να έχει μεταμορφώσει τον χαρακτήρα του και όχι απλώς να του έχει προσφέρει ένα σύστημα συναλλαγής. Το κρίσιμο ζήτημα, όπως και σε ολόκληρο το έργο, είναι να μη συγχέουμε το κίνητρο με τη συνειδητή εξήγηση του κινήτρου.