Τα πορτρέτα του Φλαμανδού ζωγράφου μοιάζουν εντυπωσιακά αληθινά, όμως είναι γεμάτα κρυφά μηνύματα.

Από τον Κέλσο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Όσο περισσότερο κοιτάζει κανείς τα δέκα έργα που έχουν σωθεί, με τις αινιγματικές επιγραφές και τον "χρυσό των ανόητων", τόσο περισσότερο ο βαν Άικ τον παρασύρει σε παιχνίδια ψευδαίσθησης. Κι αυτή η γοητευτική εξαπάτηση είναι μέρος της απόλαυσης.
Στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, εκτίθενται δέκα έργα του Φλαμανδού ζωγράφου Γιαν βαν Άικ, που έζησε τον 15ο αιώνα. Με μία εξαίρεση - το πορτρέτο των Αρνολφίνι, μοναδικό από πολλές απόψεις - όλα είναι πορτρέτα περίπου στο μέγεθος ενός φύλλου Α4. Τα πρόσωπα εικονίζονται στραμμένα έτσι ώστε να βλέπουμε περισσότερο την αριστερή πλευρά τους. Αν εξαιρέσουμε τις μορφές ανθρώπων που χρηματοδότησαν ορισμένους από τους θρησκευτικούς πίνακές του, ανάμεσά τους το "Πολύπτυχο της Γάνδης", αυτά είναι τα πορτρέτα του βαν Άικ που έχουν διασωθεί.
Τα πορτρέτα του βαν Άικ μάς τραβούν από τον δικό μας κόσμο στον δικό του. Η ακρίβεια με την οποία αποδίδει τα χαρακτηριστικά των προσώπων προκαλεί ίλιγγο.
Στο πορτρέτο της συζύγου του, της Μαργαρίτας, που συντηρήθηκε πρόσφατα και δανείστηκε από τη Μπριζ, εκείνη μας κοιτάζει σταθερά, με χείλη σφιγμένα και αποφασιστικά. Ανάμεσα στο μάγουλο και το αυτί διακρίνεται μια ατέλεια, μια ελαφριά αλλαγή στο χρώμα του δέρματος· το αριστερό της φρύδι χωρίζεται από μια ουλή.
Το κάλυμμα της κεφαλής της αποτελείται από επτά στρώσεις αφράτης δαντέλας, που θέλεις να αγγίξεις με τα δάχτυλά σου. Πώς άραγε θα ήταν να αντικρίζει κανείς αυτή την εικόνα του εαυτού του, σε μια εποχή που οι καθρέφτες ήταν είδος πολυτελείας - και οι περισσότεροι κυρτοί, όπως εκείνος που κρέμεται περίφημα στο βάθος του πορτρέτου των Αρνολφίνι;
Γνωρίζουμε ότι πρόκειται για τη Μαργαρίτα χάρη σε μια λεπτομερή επιγραφή, γραμμένη από το χέρι του ζωγράφου στο αρχικό πλαίσιο: "Ο σύζυγός μου, Γιαν, με ολοκλήρωσε στις 15 Ιουνίου 1439" και "η ηλικία μου είναι 33 ετών". Μήπως, με κάποιο ζωγραφικό τέχνασμα, μας απευθύνεται η ίδια η Μαργαρίτα; Ή μήπως το "με" αναφέρεται στον πίνακα - μια απλή σύνθεση λαδομπογιάς πάνω σε ξύλο βαλτικής βελανιδιάς; Η επιγραφή τελειώνει με τις λέξεις "όπως μπορώ", το προσωπικό σύνθημα του βαν Άικ: μια φράση που ισορροπεί ανάμεσα στην υπερβολική σεμνότητα και τη μεγάλη αυτοπεποίθηση.
Όλα τα πορτρέτα έχουν κάτι από αυτή την παράξενη, σχεδόν υπερρεαλιστική ποιότητα. Ο πόρος στο ελαφρώς γυαλιστερό, κοκκινωπό δέρμα ενός νέου. Οι ρυτίδες γύρω από τα μάτια και τα ζαρωμένα μάγουλα του ηλικιωμένου λόγιου με τον κόκκινο μανδύα· το αυτί του, με τη μενεξεδί απόχρωση που φέρνει η ηλικία. Η ουλή ανάμεσα στα μάτια του γενειοφόρου Μποντουέν ντε Λανουά, ο οποίος εργαζόταν μαζί με τον βαν Άικ στην αυλή του Φιλίππου του Αγαθού, ηγεμόνα της Βουργουνδίας και των Κάτω Χωρών.
Οι τρίχες στον γούνινο γιακά, μία προς μία, σχεδόν αγγίζουν το δέρμα του λαιμού· οι περίπλοκες γραμμές του αυτιού μοιάζουν αληθινές. Έχεις την αίσθηση πως, αν αυτοί οι άνθρωποι άπλωναν τα δαχτυλίδια τους και σε τραβούσαν μέσα από το πλαίσιο, θα μπορούσες να περπατήσεις μαζί τους στους δρόμους της Γάνδης ή της Μπριζ της δεκαετίας του 1430.
Ίσως το πιο καθηλωτικό πρόσωπο είναι εκείνο του Γιαν ντε Λέου, ο οποίος, όπως και η Μαργαρίτα, κοιτάζει κατάματα τον θεατή. Το πρόσωπό του μοιάζει τόσο σύγχρονο, που δύσκολα αποβάλλεις την εντύπωση πως θα μπορούσε να καθίσει δίπλα σου στην πρωινή διαδρομή προς τη δουλειά.
Όπως και στο πορτρέτο της Μαργαρίτας, το αρχικό πλαίσιο διασώζει την επιγραφή του ζωγράφου: "Ο Γιαν ντε Λέου, που άνοιξε για πρώτη φορά τα μάτια του την ημέρα της Αγίας Ούρσουλας, το 1401. Ο Γιαν βαν Άικ με πλαστογράφησε. Φαίνεται πότε άρχισε, το 1436". Η ακρίβεια είναι εντυπωσιακή - και γίνεται ακόμη πιο απολαυστική επειδή ο συγκεκριμένος Γιαν ντε Λέου εντοπίζεται στα αρχεία της πόλης της Μπριζ. Προερχόταν από οικογένεια χρυσοχόων και την εποχή του πορτρέτου ήταν ο ίδιος επιθεωρητής της συντεχνίας των χρυσοχόων. Όλα μοιάζουν να ταιριάζουν: κρατά ένα χρυσό δαχτυλίδι.
Κι όμως, δεν ταιριάζουν όλα. Όπως και τα υπόλοιπα έργα της έκθεσης, το πορτρέτο παγιδεύει τον θεατή με τη φαινομενική του "αλήθεια". Η πραγματικότητα που μοιάζει καθρεφτισμένη αποδεικνύεται παιχνίδι ψευδαίσθησης και εξαπάτησης.
Η φράση "με πλαστογράφησε" - το ρήμα είναι gheconterfeit - ακούγεται παράξενη, ιδίως όταν απευθύνεται σε έναν άνθρωπο που αξιολογούσε την ποιότητα του χρυσού. Τον 15ο αιώνα, ωστόσο, η λέξη ήταν αμφίσημη. Όπως εξηγεί ο Νίκολας Φλόρι, συνεπιμελητής της έκθεσης, χρησιμοποιούνταν και σε έγγραφα για να περιγράψει μια πιστή απεικόνιση ή ένα αξιόπιστο αντίγραφο ενός πραγματικού αντικειμένου.
Ο βαν Άικ, όμως, δεν είναι καθόλου αξιόπιστος. Οι ζωγραφισμένες λέξεις αποτελούν οφθαλμαπάτη, κάνοντάς μας να πιστεύουμε ότι είναι χαραγμένες σε ορείχαλκο. Το όνομα του άνδρα σημαίνει "λιοντάρι" και εμφανίζεται σαν χαριτωμένο εικονογράφημα, ως μικρό αστείο. Για να περιπλέξει ακόμη περισσότερο το αίνιγμα, ορισμένα γράμματα της επιγραφής μοιάζουν ανάγλυφα. Αν τα αντιμετωπίσει κανείς ως ρωμαϊκούς αριθμούς, σχηματίζουν τις δύο ημερομηνίες που έχουν σημασία για το πορτρέτο: 1401 και 1436.
Με άλλα λόγια, το πορτρέτο, που αρχικά σε παρασύρει με τον ρεαλισμό του, αποκαλύπτεται με μια δεύτερη ματιά ως μια ιδιαίτερα τεχνητή και συνειδητά κατασκευασμένη εικόνα. Η μπογιά προσποιείται ότι είναι μέταλλο για χάρη του χρυσοχόου που απεικονίζει και στήνει γρίφους στον θεατή. Το δαχτυλίδι που κρατά ο ντε Λέου μοιάζει απελπιστικά αληθινό - και ταυτόχρονα απελπιστικά ψεύτικο.
Το πορτρέτο των Αρνολφίνι και το αίνιγμα του «εδώ»
Το πορτρέτο των Αρνολφίνι αποτελεί ακόμη ένα παράδειγμα του πώς η φαινομενική σαφήνεια μετατρέπεται γρήγορα σε απόλυτη αμηχανία. Είναι ένα από τα πιο γνωστά έργα της Εθνικής Πινακοθήκης· για τους Βρετανούς φίλους της τέχνης είναι τόσο οικείο, ώστε εύκολα ξεχνά κανείς πόσο παράξενο είναι.
Για αιώνες, η εικόνα ενός άνδρα που πιάνει το χέρι μιας γυναίκας θεωρούνταν αναπαράσταση πραγματικού γάμου και ήταν γνωστή ως "Ο γάμος των Αρνολφίνι". Τη δεκαετία του 1930, ο ιστορικός τέχνης Έρβιν Πανόφσκι υποστήριξε ότι κάθε αντικείμενο στο πολυάσχολο εσωτερικό - τα πορτοκάλια, τα ξύλινα υποδήματα, ο καθρέφτης, ο σκύλος, το αναμμένο κερί και το κερί που σιγοσβήνει στον εντυπωσιακό πολυέλαιο - είχε συζυγικό συμβολισμό.
Στην πραγματικότητα, κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα αν το έργο απεικονίζει μέλη της εμπορικής οικογένειας Αρνολφίνι. Η ταύτιση βασίστηκε σε απογραφές του 16ου αιώνα, όπου ο πίνακας περιγραφόταν ότι απεικόνιζε κάποιον "Ερνούλ λε φιν" ή "Αρνούλτ Φιν" - ονόματα που θεωρήθηκε ότι αποτελούσαν παραλλαγές του Αρνολφίνι.
Τα τελευταία χρόνια, αρκετοί κριτικοί έχουν υιοθετήσει μια πιο υλιστική ερμηνεία: τα πορτοκάλια, το υπερβολικά φαρδύ πράσινο φόρεμα και τα πολυτελή έπιπλα λειτουργούν κυρίως ως ενδείξεις κοινωνικής θέσης, όχι απαραίτητα ως σύμβολα.
Η επιγραφή του πίνακα λέει: "Ο Γιαν βαν Άικ ήταν εδώ, 1434". Ακούγεται και πάλι σαφής, όμως πού ακριβώς βρίσκεται αυτό το "εδώ"; Σημαίνει ότι ο ζωγράφος υπήρξε μάρτυρας κάποιου πραγματικού γεγονότος που απεικόνισε; Ότι ζωγράφισε τον εαυτό του ως μία από τις αχνές μορφές που διακρίνονται στον κυρτό καθρέφτη; Ή μήπως η κεντρική μορφή είναι αυτοπροσωπογραφία - ο χλωμός άνδρας με το μεγάλο καπέλο και τα ανοιχτά ρουθούνια, που εμφανίζεται και σε ένα δεύτερο πορτρέτο της έκθεσης;
Η επιγραφή μοιάζει να σπάει τον τέταρτο τοίχο: αιωρείται πάνω στην ίδια την επιφάνεια της εικόνας. Μήπως, λοιπόν, το "εδώ" είναι το μεταφυσικό "εδώ" της φαντασίας του καλλιτέχνη;
Υπάρχει μία βέβαιη αυτοπροσωπογραφία του βαν Άικ και, όπως θα περίμενε κανείς, κρύβει και αυτή ένα τέχνασμα. Δεν βρίσκεται στην έκθεση, αλλά σε ένα θρησκευτικό έργο του Groeningemuseum της Μπριζ, την "Παναγία με το Βρέφος και τον κανονικό Γιόρις βαν ντερ Πάλε". Ο βαν Άικ έκρυψε μια μικροσκοπική εικόνα του εαυτού του στον μεταλλικό θυρεό του Αγίου Γεωργίου.
Τον αναγνωρίζουμε από το πινέλο του, που διακρίνεται μέσα στην αντανάκλαση. Ο ηλικιωμένος κανονικός έχει βγάλει τα γυαλιά του, ίσως για να δει καλύτερα το υπερφυσικό όραμα της Παναγίας και του Βρέφους.
Η έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης ξεκινά με ένα έργο της δικής της συλλογής, το οποίο συχνά θεωρείται αυτοπροσωπογραφία. Οι ρεαλιστικές λεπτομέρειες είναι μαγευτικές και οικείες: τα κόκκινα μάτια, γεμάτα αγγεία, οι λεπτές γραμμές γύρω τους, τα αξύριστα μάγουλα και το ζωηρά αποδοσμένο κόκκινο καπέλο.
Στο αρχικό πλαίσιο είναι γραμμένο: "Ο Γιαν βαν Άικ με δημιούργησε στις 21 Οκτωβρίου 1433", μαζί με το σύνθημά του, "Όπως μπορώ". Η θέση της επιγραφής, εκεί όπου συχνά βρίσκεται το όνομα του εικονιζόμενου, ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για τον ίδιο τον ζωγράφο. Εδώ, τα γράμματα μοιάζουν βαθιά χαραγμένα στην επιφάνεια, υποβάλλοντας παιχνιδιάρικα την ιδέα ότι το πλαίσιο είναι από συμπαγές χρυσάφι και όχι επιχρυσωμένο.
Όσο σκύβεις πιο κοντά και παρατηρείς τις ρυτίδες, τις κηλίδες και την ανθρώπινη σάρκα στους πίνακες του βαν Άικ, τόσο περισσότερο πέφτεις στα τεχνάσματά του. Η εναλλαγή ανάμεσα στο να παρασύρεσαι από την ψευδαίσθηση και στο να αντιλαμβάνεσαι ότι σε εξαπατούν είναι μέρος της απόλαυσης.
Όσο περισσότερο κοιτάζεις, τόσο περισσότερο νιώθεις ότι συνομιλείς με τον ζωγράφο - και ότι εκείνος κρατά για τον εαυτό του το τελευταίο γέλιο.

Add comment
Comments