Ουκρανία: Ο Φεντόροφ ζητά εκλογές εν μέσω πολέμου – Η μεγαλύτερη εσωτερική πρόκληση για τον Ζελένσκι από το 2022

Τώρα, για πρώτη φορά μετά τη ρωσική εισβολή του Φεβρουαρίου του 2022, βρίσκεται αντιμέτωπος και με μια σοβαρή πολιτική πρόκληση από το εσωτερικό της Ουκρανίας. Και αυτή προέρχεται από έναν άνθρωπο που μέχρι πριν από λίγες εβδομάδες βρισκόταν στην ίδια του την κυβέρνηση.

Ο πρώην υπουργός Άμυνας Μιχάιλο Φεντόροφ, μία από τις δημοφιλέστερες πολιτικές προσωπικότητες της χώρας και ο άνθρωπος που συνδέθηκε όσο λίγοι με τον τεχνολογικό μετασχηματισμό του ουκρανικού πολέμου, ζήτησε ανοιχτά να βρεθεί τρόπος ώστε η Ουκρανία να οδηγηθεί σε εκλογές ακόμη και πριν τελειώσει ο πόλεμος.

Πρόκειται για μια κίνηση χωρίς προηγούμενο από πολιτικό αυτού του μεγέθους μετά το 2022. Και, πιθανότατα, για την αρχή μιας νέας πολιτικής εποχής στο Κίεβο.

«Δεν μπορεί ο Πούτιν να αποφασίζει πότε θα ψηφίζουν οι Ουκρανοί»

Στο βιντεοσκοπημένο μήνυμά του το βράδυ της Τρίτης, ο Φεντόροφ έθεσε το ζήτημα με έναν τρόπο που δύσκολα μπορεί να αγνοήσει η ουκρανική προεδρία.

Η βασική του θέση είναι ότι η Ρωσία δεν μπορεί, μέσω της συνέχισης του πολέμου, να αποκτήσει ουσιαστικά δικαίωμα βέτο στη δημοκρατική λειτουργία της Ουκρανίας.

"Δεν πρέπει να αφήσουμε τον Πούτιν να αποφασίζει πότε οι Ουκρανοί μπορούν να επιλέξουν την κυβέρνησή τους", υποστήριξε.

Παράλληλα, άφησε σαφείς αιχμές για τον τρόπο άσκησης της εξουσίας. Οι πολίτες, είπε, δεν μπορούν να ζουν επ’ αόριστον χωρίς να καταλαβαίνουν γιατί λαμβάνονται ορισμένες αποφάσεις.

Και πρόσθεσε μια φράση που συνοψίζει τη νέα πολιτική του τοποθέτηση: "Οι άνθρωποι δεν απαιτούν από το κράτος να μην κάνει ποτέ λάθη. Έχουν όμως δικαίωμα στην αλήθεια".

Η παρέμβαση δεν περιείχε ευθεία ανακοίνωση υποψηφιότητας. Ήταν όμως σαφώς κάτι περισσότερο από μια συζήτηση περί θεσμών.

Για πολλούς στο Κίεβο, ήταν η πρώτη πράξη δημιουργίας ενός νέου πολιτικού πόλου απέναντι στον Ζελένσκι.

Από άνθρωπος του Ζελένσκι σε πιθανό αντίπαλό του

Η ειρωνεία είναι ότι ο Φεντόροφ δεν προέρχεται από την παραδοσιακή αντιπολίτευση. Το αντίθετο.

Υπήρξε ένας από τους ανθρώπους που συνδέθηκαν με την άνοδο του ίδιου του Ζελένσκι στην εξουσία το 2019.

Νέος, τεχνοκρατικός, εξαιρετικά εξοικειωμένος με την τεχνολογία και μακριά από την εικόνα της παλιάς ουκρανικής πολιτικής τάξης, ταίριαζε απόλυτα στο αφήγημα της πολιτικής ανανέωσης που είχε φέρει τον πρώην ηθοποιό στην προεδρία.

Ως υπουργός Ψηφιακού Μετασχηματισμού έγινε διεθνώς γνωστός για την προσπάθεια ψηφιοποίησης του ουκρανικού κράτους. Μετά τη ρωσική εισβολή, η τεχνολογική του προσέγγιση απέκτησε στρατιωτική διάσταση.

Drones, ψηφιακές εφαρμογές, νέες τεχνολογίες και ταχύτερη ενσωμάτωση της καινοτομίας στο πεδίο της μάχης έγιναν βασικά στοιχεία της δημόσιας εικόνας του.

Αργότερα πέρασε στο υπουργείο Άμυνας. Και εκεί η δημοτικότητά του αυξήθηκε ακόμη περισσότερο.

Η απόλυση που εξελίχθηκε σε πολιτική κρίση

Η απόφαση του Ζελένσκι να τον απομακρύνει από το υπουργείο Άμυνας στις 15 Ιουλίου αποδείχθηκε πολύ πιο επικίνδυνη πολιτικά από όσο ίσως υπολόγιζε η προεδρία.

Ο Φεντόροφ βρισκόταν μόλις έξι μήνες στη θέση. Η απομάκρυνσή του έγινε στο πλαίσιο ενός ευρύτερου κυβερνητικού ανασχηματισμού, αλλά δεν δόθηκε εξήγηση που να ικανοποιεί μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης.

Και τότε συνέβη κάτι εξαιρετικά ασυνήθιστο για μια χώρα που βρίσκεται σε πόλεμο. Οι Ουκρανοί βγήκαν στους δρόμους.

Διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στο Κίεβο και σε άλλες πόλεις, με πολίτες να ζητούν την επιστροφή του Φεντόροφ στο υπουργείο Άμυνας. Συνθήματα όπως "φέρτε πίσω τον Φεντόροφ" ακούστηκαν έξω από κυβερνητικά κτίρια.

Για ημέρες οι κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν. Και η υπόθεση μιας υπουργικής αντικατάστασης μετατράπηκε σταδιακά σε συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο κυβερνά ο Ζελένσκι.

Γιατί απομακρύνθηκε;

Η πλήρης απάντηση δεν έχει δοθεί δημοσίως.

Οι πληροφορίες που έχουν δημοσιευθεί στην Ουκρανία και σε διεθνή μέσα δείχνουν όμως ότι ο Φεντόροφ είχε αναπτύξει έντονες διαφωνίες με τμήματα της στρατιωτικής ηγεσίας.

Η τεχνοκρατική και περισσότερο αποκεντρωμένη αντίληψή του για τον πόλεμο συγκρουόταν με πιο παραδοσιακές αντιλήψεις μέσα στις ένοπλες δυνάμεις.

Ιδιαίτερα σημαντικές ήταν οι τριβές του με τον τότε αρχηγό των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων, Ολεξάντρ Σίρσκι. Ο Φεντόροφ πίεζε για ταχύτερη υιοθέτηση drones, νέων συστημάτων διοίκησης και διαφορετικών διαδικασιών προμηθειών.

Ταυτόχρονα, όμως, αποκτούσε κάτι που είναι πάντοτε πολιτικά ευαίσθητο: δική του δημοτικότητα.

Η απόλυσή του όχι μόνο δεν την εξαφάνισε, αλλά φαίνεται ότι την ενίσχυσε.

Η πρώτη μεγάλη εσωτερική αμφισβήτηση

Αυτό είναι που καθιστά τη σημερινή εξέλιξη τόσο σημαντική. Ο Ζελένσκι έχει δεχθεί κριτική πολλές φορές από το 2022.

• Από κόμματα της αντιπολίτευσης.
• Από δημοσιογράφους.
• Από οργανώσεις κατά της διαφθοράς.
• Από στρατιωτικούς.
• Από πρώην συνεργάτες.

Κανείς όμως από τους επικριτές του δεν είχε μέχρι τώρα τον συνδυασμό που διαθέτει ο Φεντόροφ:

• κυβερνητική εμπειρία,
• αναγνωρισιμότητα,
• σχέση με την πολεμική προσπάθεια,
• τεχνοκρατικό προφίλ,
• αποδοχή στη Δύση,
• και κυρίως την εικόνα ενός πολιτικού που ανήκει στη γενιά που ήρθε στην εξουσία μαζί με τον Ζελένσκι.

Δεν είναι εκπρόσωπος του παλιού καθεστώτος.Είναι προϊόν της ίδιας πολιτικής αλλαγής που δημιούργησε τον σημερινό πρόεδρο.

Μπορούν όμως πραγματικά να γίνουν εκλογές;

Εδώ βρίσκεται το τεράστιο θεσμικό πρόβλημα.

Η Ουκρανία βρίσκεται σε στρατιωτικό νόμο από τη ρωσική εισβολή του Φεβρουαρίου του 2022. Υπό τις σημερινές συνθήκες δεν προβλέπεται διεξαγωγή εθνικών εκλογών.

Οι προεδρικές εκλογές που κανονικά θα είχαν πραγματοποιηθεί το 2024 δεν έγιναν.

Η πενταετής θητεία του Ζελένσκι έφτασε στο προβλεπόμενο τέλος της τον Μάιο εκείνου του έτους, αλλά ο πρόεδρος παρέμεινε στη θέση του στο πλαίσιο της συνταγματικής και νομικής συνέχειας εν καιρώ πολέμου.

Το Κίεβο και οι δυτικοί σύμμαχοί του έχουν απορρίψει επανειλημμένα τον ρωσικό ισχυρισμό ότι ο Ζελένσκι είναι για τον λόγο αυτό "παράνομος" πρόεδρος.

Ο Φεντόροφ, όμως, αλλάζει τώρα το πλαίσιο της συζήτησης. Δεν υιοθετεί τη ρωσική επιχειρηματολογία. Λέει ουσιαστικά το αντίθετο: η δημοκρατία δεν πρέπει να ανασταλεί επ’ αόριστον επειδή η Ρωσία συνεχίζει τον πόλεμο.

Πώς ψηφίζει ένας στρατός που πολεμά;

Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι το πρόβλημα είναι τεράστιο. Πώς οργανώνεις εκλογές όταν εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες υπηρετούν στις ένοπλες δυνάμεις;

• Πώς ψηφίζουν οι στρατιώτες στα χαρακώματα;
• Πώς οργανώνεται η διαδικασία σε περιοχές που βομβαρδίζονται;
• Τι γίνεται με τους κατοίκους των περιοχών κοντά στο μέτωπο;
• Τι γίνεται με τα εκατομμύρια των Ουκρανών που έχουν φύγει στο εξωτερικό;
• Και πώς διασφαλίζεται η συμμετοχή των εσωτερικά εκτοπισμένων πολιτών;

Ο Φεντόροφ χαρακτήρισε τη διαδικασία "σύνθετη". Αλλά πρόσθεσε ότι το σύνθετο δεν σημαίνει αδύνατο.

Και τι γίνεται όταν πέφτουν πύραυλοι στο Κίεβο;

Υπάρχει βέβαια και το ζήτημα της ασφάλειας. Η Ρωσία εξακολουθεί να βομβαρδίζει το Κίεβο και άλλες ουκρανικές πόλεις με πυραύλους και drones.

Οι ρωσικές δυνάμεις συνεχίζουν να πιέζουν στα ανατολικά και νότια μέτωπα. Και η προοπτική νέων επιχειρήσεων ενόψει του χειμώνα παραμένει πραγματική.

Σε μια συνηθισμένη δημοκρατία, οι εκλογές προϋποθέτουν συγκεντρώσεις, εκλογικά τμήματα, μετακινήσεις πολιτών, προεκλογικές εκδηλώσεις και δημόσια παρουσία των υποψηφίων.

Στην Ουκρανία όλα αυτά θα μπορούσαν να αποτελέσουν στόχους. Ένα εκλογικό τμήμα με εκατοντάδες πολίτες θα ήταν δυνητικά ευάλωτο σε ρωσικό πλήγμα.

Η δημοκρατική διαδικασία πρέπει επομένως να συμφιλιωθεί με μια πραγματικότητα στην οποία ένας συναγερμός αεροπορικής επιδρομής μπορεί να διακόψει την ψηφοφορία.

Ο κίνδυνος της ρωσικής παρέμβασης

Υπάρχει και ένα ακόμη παράδοξο.

Οι εκλογές που θα πραγματοποιούνταν για να αποδείξουν ότι ο Πούτιν δεν μπορεί να αναστείλει την ουκρανική δημοκρατία θα αποτελούσαν ταυτόχρονα μια τεράστια ευκαιρία για τη Ρωσία να επιχειρήσει να επηρεάσει την ουκρανική δημοκρατία.

Η Μόσχα διαθέτει μακρά εμπειρία σε επιχειρήσεις παραπληροφόρησης και πολιτικής επιρροής.

Σε μια ουκρανική προεκλογική περίοδο θα είχε ισχυρό κίνητρο να ενισχύσει κοινωνικές διαιρέσεις, να διαδώσει ψευδείς πληροφορίες, να πλήξει την εμπιστοσύνη στη διαδικασία και να παρουσιάσει το αποτέλεσμα ως νοθευμένο εάν δεν την εξυπηρετούσε.

Οι κυβερνοεπιθέσεις θα αποτελούσαν επίσης προφανή κίνδυνο. Με άλλα λόγια, η Ουκρανία θα έπρεπε να διεξαγάγει δύο μάχες ταυτόχρονα: μία στρατιωτική στο μέτωπο και μία πολιτική και πληροφοριακή στο εσωτερικό.

Ο Τραμπ έχει ήδη πιέσει για εκλογές

Το θέμα δεν είναι μόνο ουκρανικό.

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει ασκήσει πίεση για την επιστροφή της χώρας σε εκλογική διαδικασία. Ο Ζελένσκι έχει μέχρι σήμερα αντιτείνει ότι πραγματικές και ασφαλείς εκλογές δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν όσο συνεχίζεται ο πόλεμος.

Τον Φεβρουάριο είχε μάλιστα δηλώσει ότι θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν εκλογές εφόσον υπάρξει κατάπαυση του πυρός και οι απαραίτητες εγγυήσεις ασφαλείας.

Ο Πούτιν, ωστόσο, δεν σταμάτησε τον πόλεμο.

Η παρέμβαση Φεντόροφ δημιουργεί επομένως ένα νέο πρόβλημα για τον Ουκρανό πρόεδρο. Μέχρι τώρα μπορούσε να παρουσιάζει την πίεση για εκλογές κυρίως ως εξωτερικό αίτημα. Τώρα το αίτημα προέρχεται από το εσωτερικό της ίδιας της ουκρανικής πολιτικής σκηνής.

Το άλλο μεγάλο πρόβλημα του Ζελένσκι: η διαφθορά

Η πολιτική κρίση γίνεται ακόμη πιο δύσκολη επειδή συμπίπτει με νέες υποθέσεις διαφθοράς. Οι ουκρανικές υπηρεσίες κατά της διαφθοράς ερευνούν υποθέσεις που αγγίζουν υψηλόβαθμα στελέχη κοντά στην προεδρία.

Την Τετάρτη ο Ζελένσκι απομάκρυνε ακόμη ένα ανώτατο στέλεχος, ενώ έρευνα για ξέπλυμα εκατομμυρίων δολαρίων έχει αγγίξει αξιωματούχους του προεδρικού περιβάλλοντος.

Ο ίδιος ο Ζελένσκι δεν κατηγορείται για συμμετοχή στις συγκεκριμένες υποθέσεις.

Πολιτικά όμως το πρόβλημα είναι σοβαρό. Διότι η καταπολέμηση της διαφθοράς αποτελεί ταυτόχρονα:

• εσωτερικό αίτημα της ουκρανικής κοινωνίας,
• προϋπόθεση για βαθύτερη ευρωπαϊκή ενσωμάτωση,
• και βασικό κριτήριο για τη συνέχιση της εμπιστοσύνης των δυτικών εταίρων.

Η απομόνωση του προέδρου

Ταυτόχρονα, ο κύκλος ανθρώπων γύρω από τον Ζελένσκι έχει αλλάξει σημαντικά. Συνεργάτες που κάποτε αποτελούσαν βασικούς πυλώνες της εξουσίας του έχουν αποχωρήσει ή βρεθεί αντιμέτωποι με έρευνες.

Οι συνεχείς κυβερνητικές αλλαγές και οι συγκρούσεις με σημαντικές προσωπικότητες έχουν ενισχύσει την κριτική ότι η προεδρία συγκεντρώνει υπερβολικά πολλές αποφάσεις γύρω από έναν περιορισμένο κύκλο προσώπων.

Αυτή ακριβώς την αίσθηση επιχειρεί να εκμεταλλευτεί πολιτικά ο Φεντόροφ όταν μιλά για έλλειψη διαφάνειας και για πολίτες που δεν γνωρίζουν γιατί λαμβάνονται συγκεκριμένες αποφάσεις.

Η Ευρώπη εξακολουθεί να στηρίζει τον Ζελένσκι

Ο Ζελένσκι, πάντως, εξακολουθεί να διαθέτει ένα εξαιρετικά ισχυρό πολιτικό χαρτί: Την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας.

Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρείται για μεγάλο μέρος της ουκρανικής κοινωνίας θεμελιώδες στοιχείο του μεταπολεμικού μέλλοντος. Και ο Ζελένσκι μπορεί να υποστηρίξει ότι επί των ημερών του η προοπτική αυτή πέρασε από τη θεωρία σε πραγματική πολιτική διαδικασία.

Παρά τις ενστάσεις για τη διαφθορά και τη λειτουργία των θεσμών, οι βασικές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εξακολουθούν να τον αντιμετωπίζουν ως τον νόμιμο ηγέτη της χώρας και ως βασικό συνομιλητή της Δύσης.

Σε μια πιθανή προεκλογική εκστρατεία, η ευρωπαϊκή πορεία θα αποτελούσε πιθανότατα κεντρικό στοιχείο της επιχειρηματολογίας του.

Θα είναι όμως ο Ζελένσκι υποψήφιος;

Αυτό είναι ένα ερώτημα που συχνά παραβλέπεται.

Δεν είναι δεδομένο ότι ο σημερινός πρόεδρος θα επιδιώξει νέα θητεία όταν τελικά πραγματοποιηθούν εκλογές. Ο Ζελένσκι του 2026 είναι ένας εντελώς διαφορετικός πολιτικός από τον Ζελένσκι του 2019.

• Έχει κυβερνήσει μια χώρα σε έναν από τους μεγαλύτερους ευρωπαϊκούς πολέμους μετά το 1945.
• Έχει γίνει παγκόσμιο πολιτικό πρόσωπο.
• Έχει περάσει χρόνια υπό τεράστια προσωπική πίεση και απειλή.
• Και γνωρίζει ότι μια νέα προεκλογική μάχη δεν θα διεξαχθεί με τους όρους του 2019.

Τότε ήταν ο υποψήφιος της αλλαγής. Σήμερα είναι ο άνθρωπος που πρέπει να υπερασπιστεί επτά χρόνια εξουσίας.

Και ο Φεντόροφ;

Ούτε εκείνος έχει ανακοινώσει ότι θα είναι υποψήφιος. Αλλά η παρέμβασή του αλλάζει αναπόφευκτα την πολιτική του θέση.

Από πρώην υπουργός γίνεται πιθανός πόλος εξουσίας.

Και οι πρώτες δημοσκοπικές ενδείξεις που έχουν δημοσιευθεί είναι αρκετές ώστε να εξηγούν γιατί η προεδρία δεν μπορεί να αντιμετωπίσει την υπόθεση ως μια απλή προσωπική διαφωνία.

Ο Φεντόροφ εμφανίζεται ήδη ανταγωνιστικός σε υποθετικά εκλογικά σενάρια.

Δεν είναι ο μόνος.

Ο πρώην αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων και νυν πρεσβευτής της Ουκρανίας στη Βρετανία, Βαλέρι Ζαλούζνι, εξακολουθεί επίσης να θεωρείται μία από τις προσωπικότητες με τη μεγαλύτερη εκλογική δυναμική.

Έτσι, για πρώτη φορά μετά το 2022, αρχίζει να διαμορφώνεται νοητά μια μεταπολεμική - ή ακόμη και πολεμική - πολιτική σκηνή.

Η Ουκρανία μπαίνει ξανά στην πολιτική

Ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο στοιχείο ολόκληρης της υπόθεσης. Μετά τη ρωσική εισβολή, η συνηθισμένη πολιτική ζωή της χώρας πάγωσε.

• Οι κομματικές αντιπαραθέσεις υποχώρησαν.
• Οι εκλογές αναβλήθηκαν.
• Η εθνική επιβίωση έγινε η απόλυτη προτεραιότητα.
• Ο Ζελένσκι μετατράπηκε από πολιτικό ηγέτη σε σύμβολο της ουκρανικής αντίστασης.
• Τέσσερα και πλέον χρόνια αργότερα, αυτή η περίοδος απόλυτης πολιτικής συσπείρωσης δείχνει να φτάνει στα όριά της.

Η κοινωνία εξακολουθεί να πολεμά τη Ρωσία. Αλλά αρχίζει ταυτόχρονα να θέτει ξανά ερωτήματα για το ποιος κυβερνά, πώς κυβερνά και με ποια δημοκρατική νομιμοποίηση.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι Ουκρανοί θέλουν εκλογές αύριο. Σημαίνει όμως ότι η πολιτική επιστρέφει.

Το δίλημμα που δεν έχει εύκολη απάντηση

Ο Φεντόροφ θέτει τελικά ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα που μπορεί να αντιμετωπίσει μια δημοκρατία: Πόσο μπορεί να αναστείλει τη φυσιολογική δημοκρατική λειτουργία της προκειμένου να επιβιώσει σε έναν πόλεμο;

Αν πραγματοποιήσει εκλογές, δημιουργεί τεράστιους κινδύνους ασφάλειας, θεσμικής αποσταθεροποίησης και ρωσικής παρέμβασης.

Αν δεν πραγματοποιήσει, επιτρέπει στον πόλεμο που ξεκίνησε ο Πούτιν να παρατείνει επ’ αόριστον μια πολιτική κατάσταση χωρίς εκλογική ανανέωση.

Και όσο περισσότερο διαρκεί ο πόλεμος, τόσο δυσκολότερο γίνεται το δίλημμα.

Αυτό είναι που κάνει την παρέμβαση Φεντόροφ πολύ σημαντικότερη από μια προσωπική σύγκρουση δύο πολιτικών. Για πρώτη φορά μετά τη ρωσική εισβολή, η μεγάλη συζήτηση στην Ουκρανία δεν αφορά μόνο το πώς θα επιβιώσει απέναντι στη Ρωσία.

Αφορά και κάτι εξίσου θεμελιώδες: πώς θα παραμείνει δημοκρατία όσο πολεμά για να παραμείνει ανεξάρτητη.