Το δημόσιο χρέος έχει μετατραπεί σε ένα από τα μεγαλύτερα οικονομικά ζητήματα του 21ου αιώνα. Παρ' όλα αυτά, οι κυβερνήσεις σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο εξακολουθούν να δυσκολεύονται να εξηγήσουν στους πολίτες τι ακριβώς σημαίνει, γιατί αυξάνεται και ποιες είναι οι πραγματικές συνέπειές του.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι κυρίως πολιτικό και επικοινωνιακό. Οι κυβερνήσεις έχουν αποτύχει να βρουν έναν πειστικό τρόπο να εξηγήσουν στους φορολογουμένους πού πηγαίνουν τα χρήματά τους και γιατί τα συνεχώς αυξανόμενα ελλείμματα δεν μπορούν να συνεχιστούν επ' αόριστον.
Η εποχή του «δανειζόμαστε και βλέπουμε»
Για δεκαετίες, πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες μπορούσαν να δανείζονται με εξαιρετικά χαμηλό κόστος.
Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η πανδημία, οι ενεργειακές κρίσεις και οι γεωπολιτικές αναταράξεις οδήγησαν σε πρωτοφανή δημοσιονομικά πακέτα στήριξης. Το αποτέλεσμα ήταν η εκτόξευση του δημόσιου χρέους σχεδόν παντού.
Σήμερα όμως οι συνθήκες έχουν αλλάξει.
Τα επιτόκια είναι σημαντικά υψηλότερα από ό,τι την προηγούμενη δεκαετία και το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους αυξάνεται ταχύτατα. Σε πολλές χώρες, οι τόκοι απορροφούν ολοένα μεγαλύτερο μέρος των κρατικών προϋπολογισμών, περιορίζοντας τα διαθέσιμα κονδύλια για κοινωνικές δαπάνες, επενδύσεις και αναπτυξιακές πολιτικές.
Γιατί οι πολίτες δεν ανησυχούν;
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα είναι ότι οι περισσότεροι πολίτες δεν αντιλαμβάνονται άμεσα το πρόβλημα.
Σε αντίθεση με τον πληθωρισμό, την ανεργία ή τη φορολογία, το δημόσιο χρέος δεν επηρεάζει άμεσα την καθημερινότητα. Δεν εμφανίζεται σε έναν λογαριασμό, ούτε γίνεται εύκολα αντιληπτό στην τσέπη του φορολογουμένου.
Έτσι, οι πολιτικοί έχουν ισχυρό κίνητρο να υπόσχονται νέες παροχές, επιδοτήσεις και δαπάνες, ενώ η συζήτηση για τη δημοσιονομική πειθαρχία παραμένει πολιτικά δυσάρεστη.
Η εξίσωση είναι απλή:
- Οι παροχές αποφέρουν ψήφους σήμερα.
- Η συσσώρευση χρέους δημιουργεί προβλήματα αύριο.
Και στην πολιτική, το “αύριο” συχνά δεν αποτελεί προτεραιότητα.
Η μεγάλη πρόκληση της γήρανσης
Το δημοσιονομικό πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό λόγω των δημογραφικών εξελίξεων.
Οι δυτικές κοινωνίες γερνούν με ταχείς ρυθμούς.
Αυτό σημαίνει:
- περισσότερες συντάξεις,
- αυξημένες δαπάνες υγείας,
- μεγαλύτερη ανάγκη κοινωνικής φροντίδας,
- μικρότερο εργατικό δυναμικό.
Η σχέση εργαζομένων προς συνταξιούχους επιδεινώνεται σχεδόν παντού, γεγονός που ασκεί πρόσθετες πιέσεις στα δημόσια οικονομικά.
Οι κυβερνήσεις καλούνται να χρηματοδοτήσουν όλο και περισσότερες υποχρεώσεις με ολοένα λιγότερους φορολογουμένους.
Άμυνα, κλίμα και νέες υποχρεώσεις
Σαν να μην έφταναν οι δημογραφικές πιέσεις, οι κυβερνήσεις βρίσκονται αντιμέτωπες με νέες τεράστιες δαπάνες.
Η επιστροφή του γεωπολιτικού ανταγωνισμού μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έχει οδηγήσει σε αυξημένους αμυντικούς προϋπολογισμούς.
Ταυτόχρονα, η ενεργειακή μετάβαση, οι επενδύσεις στις υποδομές, η τεχνητή νοημοσύνη, η ψηφιακή αναβάθμιση του κράτους, απαιτούν κεφάλαια που δύσκολα μπορούν να χρηματοδοτηθούν χωρίς νέο δανεισμό.
Οι ανάγκες πολλαπλασιάζονται την ίδια στιγμή που τα δημοσιονομικά περιθώρια στενεύουν.
Το πολιτικό δίλημμα
Η ουσία του προβλήματος είναι ότι οι περισσότεροι ψηφοφόροι θέλουν ταυτόχρονα:
- περισσότερες δημόσιες υπηρεσίες,
- χαμηλότερους φόρους,
- ισχυρό κοινωνικό κράτος,
- μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες.
Όμως τα τέσσερα αυτά αιτήματα δεν μπορούν να συνυπάρξουν χωρίς σημαντική αύξηση του χρέους.
Κάποια στιγμή, οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να επιλέξουν ανάμεσα σε:
- υψηλότερη φορολογία,
- περιορισμό δαπανών,
- ή συνεχή αύξηση του δανεισμού.
Η τελευταία επιλογή είναι συνήθως η πιο εύκολη πολιτικά, αλλά όχι απαραίτητα η πιο βιώσιμη οικονομικά.
Το μάθημα της Ελλάδας
Η Ελλάδα γνωρίζει καλύτερα από πολλές άλλες χώρες τι μπορεί να συμβεί όταν η συσσώρευση χρέους αγνοείται επί χρόνια.
Η κρίση χρέους της προηγούμενης δεκαετίας απέδειξε ότι οι αγορές μπορεί να ανεχθούν υψηλό δανεισμό για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά όταν χαθεί η εμπιστοσύνη, οι εξελίξεις γίνονται εξαιρετικά βίαιες.
Αυτός είναι και ο λόγος που σήμερα πολλές χώρες παρακολουθούν με ανησυχία την πορεία του χρέους τους, ακόμη και αν δεν βρίσκονται κοντά σε κρίση.
Η ανάγκη για ειλικρίνεια
Οι κυβερνήσεις πρέπει να αναπτύξουν έναν πιο ειλικρινή τρόπο επικοινωνίας με τους πολίτες για τα δημόσια οικονομικά. Αντί να παρουσιάζουν κάθε δαπάνη ως δωρεάν ή κάθε νέο πρόγραμμα ως χωρίς κόστος, χρειάζεται να εξηγούν ξεκάθαρα τα δημοσιονομικά διλήμματα και τις επιλογές που υπάρχουν.
Διότι το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν οι χώρες μπορούν να συνεχίσουν να δανείζονται.
Το ερώτημα είναι αν οι κοινωνίες είναι έτοιμες να αποδεχθούν ότι κάθε ευρώ που δαπανά το κράτος πρέπει τελικά να χρηματοδοτηθεί είτε από φόρους είτε από χρέος.
Και όσο οι πολιτικοί αποφεύγουν αυτή τη συζήτηση, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο κίνδυνος η επόμενη δημοσιονομική κρίση να βρει τις δυτικές δημοκρατίες απροετοίμαστες.
Add comment
Comments