Κάθε φορά που προτείνεται μια λύση βασισμένη στην ελεύθερη αγορά για τομείς όπως η υγεία, η φροντίδα των ηλικιωμένων ή η προστασία του περιβάλλοντος, εμφανίζονται σχεδόν πάντα οι ίδιες αντιρρήσεις: “Οι επιχειρήσεις κοιτάζουν μόνο το κέρδος”, “η αγορά δεν μπορεί να διαχειριστεί τέτοια ζητήματα” ή “οι εταιρείες σκέφτονται μόνο βραχυπρόθεσμα”.
Γιατί όμως αυτές οι απόψεις είναι τόσο διαδεδομένες;
Σύμφωνα με τη θεωρία της “Εξελικτικής Οικονομικής”, η απάντηση δεν βρίσκεται τόσο στην οικονομία όσο στην ανθρώπινη φύση. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος εξελίχθηκε σε έναν κόσμο εντελώς διαφορετικό από τον σημερινό. Για σχεδόν δύο εκατομμύρια χρόνια, οι άνθρωποι ζούσαν ως κυνηγοί - τροφοσυλλέκτες σε μικρές ομάδες δεκάδων ατόμων και όχι σε κοινωνίες εκατομμυρίων πολιτών που συνδέονται μέσω παγκόσμιων αγορών.
Ο εγκέφαλος που σχεδιάστηκε για μικρές φυλές
Για περισσότερες από 70.000 γενιές, οι πρόγονοί μας ζούσαν σε κοινότητες 20 έως 70 ατόμων, ενώ ολόκληρες οι φυλές σπάνια ξεπερνούσαν τα 500 μέλη.
Σε αυτό το περιβάλλον υπήρχε σαφής καταμερισμός εργασίας. Οι άνδρες κυνηγούσαν, οι γυναίκες συνέλεγαν τροφή, φρόντιζαν τα παιδιά και διαχειρίζονταν το νοικοκυριό.
Το ενδιαφέρον είναι ότι υπήρχαν διαφορετικοί κανόνες διανομής των πόρων.
Το κυνήγι μεγάλων ζώων αποτελούσε δραστηριότητα υψηλού ρίσκου. Ένας κυνηγός μπορούσε να επιστρέψει με τεράστια λεία ή με άδεια χέρια. Για τον λόγο αυτό, η λεία μοιραζόταν ισότιμα σε ολόκληρη τη φυλή. Όποιος επιχειρούσε να κρατήσει μεγαλύτερο μερίδιο αντιμετώπιζε κοινωνική απομόνωση ή ακόμη και τιμωρία.
Αντίθετα, οι καρποί και οι τροφές που συγκέντρωναν οι γυναίκες δεν υπόκεινταν στην ίδια λογική. Η παραγωγή τους ήταν πιο προβλέψιμη και δεν υπήρχε η ίδια απαίτηση για καθολική αναδιανομή.
Αυτοί οι κανόνες χαράχτηκαν βαθιά στην ανθρώπινη ψυχολογία.
Από τη φυλή των 500 ανθρώπων στον κόσμο των 8 δισεκατομμυρίων
Οι κοινωνίες των κυνηγών - τροφοσυλλεκτών λειτουργούσαν μέσω δύο βασικών μηχανισμών συντονισμού.
Ο πρώτος ήταν οι άμεσες σχέσεις μεταξύ ανθρώπων που γνωρίζονταν προσωπικά.
Ο δεύτερος ήταν οι οργανωμένες δομές και οι κανόνες που μπορούσαν να εφαρμόζονται σε μεγαλύτερες ομάδες.
Σήμερα όμως οι κοινωνίες αποτελούνται από δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους και ο παγκόσμιος πληθυσμός ξεπερνά τα 8 δισεκατομμύρια.
Σε αυτό το περιβάλλον εμφανίστηκε ένας τρίτος μηχανισμός συντονισμού: η αγορά.
Η αγορά βασίζεται σε τρεις θεμελιώδεις αρχές:
- προστασία της ιδιοκτησίας,
- ελεύθερη ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών,
- σεβασμός των συμβολαίων.
Χάρη σε αυτούς τους κανόνες μπορούμε να συνεργαζόμαστε καθημερινά με ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε, δεν θα συναντήσουμε ποτέ και ενδεχομένως ζουν στην άλλη άκρη του πλανήτη.
Η «Μεγάλη Κοινωνία» του Adam Smith
Ο Σκωτσέζος οικονομολόγος Adam Smith περιέγραψε αυτή τη διαδικασία ως τη δημιουργία μιας “Μεγάλης Κοινωνίας”, ενώ ο Friedrich Hayek μίλησε για μια “διευρυμένη τάξη” που αυτοοργανώνεται χωρίς κεντρικό σχεδιασμό.
Η αγορά λειτουργεί ως ένα σύνθετο προσαρμοστικό σύστημα. Παρόμοια συστήματα συναντώνται στη φύση: στα σμήνη των πουλιών, στα κοπάδια ψαριών ή στις αποικίες μυρμηγκιών.
Δεν υπάρχει “διευθύνων σύμβουλος” των μυρμηγκιών ούτε κάποιο κεντρικό μυαλό που ελέγχει τη φωλιά. Κάθε μυρμήγκι ακολουθεί απλούς κανόνες και από τη συλλογική τους δράση προκύπτει μια πολύπλοκη και αποτελεσματική δομή.
Το ίδιο συμβαίνει και στην οικονομία.
Γιατί το κέρδος μάς ενοχλεί
Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η σύγκρουση μεταξύ της ανθρώπινης βιολογικής κληρονομιάς και της οικονομίας της αγοράς.
Ο εγκέφαλος του κυνηγού - τροφοσυλλέκτη δυσκολεύεται να κατανοήσει πώς μια κοινωνία εκατομμυρίων ανθρώπων μπορεί να λειτουργεί χωρίς κεντρικό έλεγχο.
Ταυτόχρονα, διατηρούμε ένα βαθιά ριζωμένο ένστικτο που μας λέει ότι οι “μεγάλες και απρόβλεπτες ανταμοιβές” πρέπει να μοιράζονται ισότιμα.
Στην οικονομία της αγοράς, όμως, η σχέση μεταξύ προσπάθειας και αποτελέσματος δεν είναι πάντοτε γραμμική.
Κάποιος μπορεί να εργάζεται 80 ώρες την εβδομάδα επί χρόνια και να αποτύχει.
Κάποιος άλλος μπορεί να εργαστεί εξίσου σκληρά και να δημιουργήσει μια επιχείρηση αξίας δισεκατομμυρίων.
Ή ακόμη να πετύχει επειδή βρέθηκε τη σωστή στιγμή στο σωστό μέρος ή εντόπισε μια ευκαιρία που οι άλλοι αγνόησαν.
Σε μια τόσο σύνθετη κοινωνία είναι πρακτικά αδύνατο να μετρηθεί με ακρίβεια η “αξία” ή η “αξιοσύνη” κάθε ατόμου.
Γιατί οι ανισότητες προκαλούν τόσο έντονες αντιδράσεις
Η αγορά παράγει αποτελέσματα που βασίζονται σε έναν συνδυασμό ικανότητας, γνώσεων, καινοτομίας αλλά και τύχης.
Όσοι συμμετέχουν ενεργά στον επιχειρηματικό κόσμο συνήθως κατανοούν καλύτερα αυτή την πραγματικότητα.
Αντίθετα, όσοι βρίσκονται πιο μακριά από τους μηχανισμούς της αγοράς συχνά εστιάζουν κυρίως σε δείκτες ανισότητας, υπερβολικούς μισθούς στελεχών, μπόνους και έκτακτα κέρδη.
Η αντίδραση αυτή, σύμφωνα με την εξελικτική προσέγγιση, θυμίζει μια ομάδα κυνηγών -τροφοσυλλεκτών που παρακολουθεί τη διανομή ενός μεγάλου θηράματος και απαιτεί ίσο μερίδιο για όλους.
Η αγορά ως πολιτισμικό επίτευγμα
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ένα σύστημα που προκύπτει φυσικά από τα ανθρώπινα ένστικτα.
Αντίθετα, αποτελεί ένα πολιτισμικό επίτευγμα που απαιτεί εκπαίδευση, εμπιστοσύνη στους θεσμούς και κατανόηση των κανόνων που διέπουν τις πολύπλοκες κοινωνίες.
Η ευημερία των σύγχρονων κοινωνιών δεν δημιουργήθηκε επειδή οι άνθρωποι ξεπέρασαν τη φύση τους, αλλά επειδή ανέπτυξαν θεσμούς που τους επέτρεψαν να συνεργάζονται πέρα από τα όρια της φυλής, της οικογένειας και της προσωπικής γνωριμίας.
Και ίσως γι’ αυτό η συζήτηση για την αγορά, το κέρδος και τις ανισότητες παραμένει τόσο φορτισμένη: δεν αφορά μόνο την οικονομία, αλλά μια βαθιά σύγκρουση ανάμεσα στα ένστικτα που κληρονομήσαμε από την προϊστορία και στις απαιτήσεις του σύγχρονου κόσμου.
Add comment
Comments