Για περισσότερα από τρία χρόνια πολέμου, η Ρωσία στηρίχθηκε σε ένα στρατηγικό πλεονέκτημα που φαινόταν σχεδόν αδιαμφισβήτητο: την ενεργειακή της ισχύ. Το πετρέλαιο και τα παράγωγά του δεν αποτελούσαν μόνο την κυριότερη πηγή εσόδων του Κρεμλίνου, αλλά και το “καύσιμο” που κινούσε τη ρωσική πολεμική μηχανή, από τα άρματα μάχης και τα τεθωρακισμένα μέχρι την αεροπορία και τις αλυσίδες ανεφοδιασμού.
Σήμερα, όμως, η εικόνα αυτή αρχίζει να αλλάζει.
Η Ουκρανία έχει ανοίξει ένα νέο μέτωπο, πολύ μακριά από τις χαρακώσεις του Ντονμπάς και τις μάχες πεζικού. Πρόκειται για έναν πόλεμο εναντίον της ίδιας της ενεργειακής υποδομής της Ρωσίας, με βασικό όπλο τα drones μεγάλου βεληνεκούς.
Αντί να προσπαθεί να καταστρέψει περισσότερα άρματα ή να ανακτήσει κάθε χαμένο χιλιόμετρο εδάφους, το Κίεβο επιχειρεί να αυξήσει δραματικά το οικονομικό και επιχειρησιακό κόστος της ρωσικής εισβολής, πλήττοντας τα διυλιστήρια, τις δεξαμενές αποθήκευσης και τα κέντρα διανομής καυσίμων.
Από τις εξαγωγές πετρελαίου στις ουρές στα πρατήρια
Η στρατηγική αυτή αρχίζει πλέον να παράγει μετρήσιμα αποτελέσματα.
Σύμφωνα με αναλύσεις διεθνών μέσων και της αγοράς ενέργειας, ένα σημαντικό μέρος της ρωσικής διυλιστικής ικανότητας έχει τεθεί προσωρινά εκτός λειτουργίας μετά από συνεχείς ουκρανικές επιθέσεις. Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στα έσοδα από τις εξαγωγές. Αγγίζουν πλέον την καθημερινότητα των ίδιων των Ρώσων πολιτών.
Σε πολλές περιφέρειες έχουν εμφανιστεί ελλείψεις βενζίνης και πετρελαίου κίνησης, επιβάλλονται περιορισμοί στις πωλήσεις καυσίμων και καταγράφονται μεγάλες ουρές στα πρατήρια. Το πρόβλημα είναι τόσο εκτεταμένο ώστε ακόμη και το Κρεμλίνο αναγκάστηκε να αναγνωρίσει δημόσια ότι οι ουκρανικές επιθέσεις επηρεάζουν τον εφοδιασμό της χώρας.
Για μια χώρα που συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου παγκοσμίως, η εικόνα οδηγών που περιμένουν ώρες για να γεμίσουν το ρεζερβουάρ τους έχει ισχυρό συμβολισμό.
Δεν πρόκειται μόνο για οικονομική πίεση. Πρόκειται και για πολιτικό πλήγμα.
Γιατί τα διυλιστήρια είναι σημαντικότερα από τα κοιτάσματα
Συχνά γίνεται το λάθος να αντιμετωπίζεται το πετρέλαιο ως μία ενιαία έννοια.
Στην πραγματικότητα, όμως, άλλο πράγμα είναι η εξόρυξη αργού πετρελαίου και άλλο η παραγωγή καυσίμων.
Ένα άρμα μάχης δεν κινείται με αργό πετρέλαιο. Ένα μαχητικό αεροσκάφος δεν πετά με πετρέλαιο που μόλις βγήκε από το υπέδαφος. Απαιτούνται διυλιστήρια υψηλής τεχνολογίας που μετατρέπουν το αργό πετρέλαιο σε βενζίνη, ντίζελ, καύσιμα αεροσκαφών και λιπαντικά.
Ακριβώς αυτά τα σημεία έχει επιλέξει να πλήξει η Ουκρανία.
Η καταστροφή ενός διυλιστηρίου δεν σημαίνει απλώς μείωση παραγωγής για λίγες ημέρες. Συχνά απαιτούνται εβδομάδες ή και μήνες για την αποκατάσταση εξειδικευμένων μονάδων, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για εγκαταστάσεις που λειτουργούν συνεχώς επί 24 ώρες το εικοσιτετράωρο.
Έτσι, ακόμη κι αν η Ρωσία εξακολουθεί να αντλεί εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, η δυνατότητά της να τα μετατρέψει γρήγορα σε καύσιμα περιορίζεται αισθητά.
Η νέα λογική του πολέμου
Η ουκρανική στρατηγική αποκαλύπτει και μια βαθύτερη αλλαγή στον τρόπο διεξαγωγής των σύγχρονων συγκρούσεων. Στο παρελθόν, οι στρατοί επιδίωκαν κυρίως να καταστρέψουν τις εχθρικές μονάδες στο πεδίο της μάχης. Σήμερα, ολοένα και περισσότερο, επιδιώκουν να καταστρέψουν την οικονομική υποδομή που επιτρέπει στον αντίπαλο να συνεχίσει να πολεμά.
Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να εξουδετερωθεί ένα άρμα. Είναι να μην υπάρχει καύσιμο για να κινηθεί το επόμενο.
Δεν είναι μόνο να χαθεί ένα αεροσκάφος. Είναι να περιοριστεί η δυνατότητα ολόκληρης της αεροπορίας να επιχειρεί καθημερινά.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να πετύχει η Ουκρανία: να μετατρέψει κάθε λίτρο καυσίμου σε στρατηγικό πόρο, αυξάνοντας το κόστος κάθε ρωσικής στρατιωτικής επιχείρησης.
Η λογική αυτή θυμίζει περισσότερο οικονομικό πόλεμο παρά παραδοσιακή στρατιωτική αντιπαράθεση. Αντί να μετριέται μόνο ο αριθμός των κατεστραμμένων οχημάτων, μετριέται πλέον η δυνατότητα μιας οικονομίας να συντηρεί έναν παρατεταμένο πόλεμο.
Γιατί η Ρωσία δυσκολεύεται να προστατεύσει τα διυλιστήριά της
Η πιο εντυπωσιακή διάσταση της ουκρανικής στρατηγικής δεν είναι ότι πλήττει ρωσικά διυλιστήρια. Είναι ότι συνεχίζει να τα πλήττει ξανά και ξανά.
Σε κάθε πόλεμο, η άμυνα έχει ένα θεμελιώδες μειονέκτημα: πρέπει να προστατεύει τα πάντα. Ο επιτιθέμενος χρειάζεται να βρει μόνο ένα κενό.
Αυτό ακριβώς εκμεταλλεύεται το Κίεβο.
Με σχετικά φθηνά drones μεγάλου βεληνεκούς, η Ουκρανία υποχρεώνει τη Ρωσία να διαθέτει τεράστιους πόρους για την προστασία εκατοντάδων εγκαταστάσεων - διυλιστηρίων, αποθηκών καυσίμων, αγωγών, σταθμών άντλησης, ηλεκτρικών υποσταθμών και στρατιωτικών βάσεων - που εκτείνονται σε μια χώρα έντεκα ζωνών ώρας.
Η εξίσωση είναι εξαιρετικά δυσμενής για τη Μόσχα.
Ένα drone που κοστίζει μερικές δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ μπορεί να προκαλέσει ζημιές δεκάδων ή ακόμη και εκατοντάδων εκατομμυρίων σε κρίσιμες ενεργειακές εγκαταστάσεις. Ακόμη και όταν αναχαιτίζεται το μεγαλύτερο μέρος μιας επίθεσης, αρκεί ένα μόνο μη επανδρωμένο αεροσκάφος να διαπεράσει την αεράμυνα για να διακοπεί η λειτουργία ενός διυλιστηρίου για εβδομάδες.
Ο πόλεμος της φθοράς
Το ζητούμενο για την Ουκρανία δεν είναι να καταστρέψει οριστικά κάθε ενεργειακή εγκατάσταση της Ρωσίας. Αυτό θα ήταν σχεδόν αδύνατο. Στόχος είναι να δημιουργήσει έναν μόνιμο κύκλο αβεβαιότητας. Μόλις ένα διυλιστήριο επισκευαστεί, γίνεται ξανά πιθανός στόχος.
Μόλις αποκατασταθεί η παραγωγή, ακολουθεί νέα επίθεση.
Έτσι, η Μόσχα δεν αναγκάζεται μόνο να πληρώνει για επισκευές. Υποχρεώνεται να διατηρεί χιλιάδες στρατιώτες, αντιαεροπορικά συστήματα, ραντάρ και προσωπικό ασφαλείας μακριά από το μέτωπο, προκειμένου να προστατεύσει κρίσιμες ενεργειακές εγκαταστάσεις στο εσωτερικό της χώρας.
Πρόκειται για έναν κλασικό πόλεμο φθοράς, όπου η συνεχής πίεση είναι συχνά σημαντικότερη από ένα εντυπωσιακό μεμονωμένο πλήγμα.
Όταν η ενέργεια γίνεται στρατηγικό όπλο
Η Ρωσία χρησιμοποιούσε επί δεκαετίες την ενέργεια ως εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής. Οι εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου χρηματοδοτούσαν τον κρατικό προϋπολογισμό, ενίσχυαν τα συναλλαγματικά αποθέματα και παρείχαν στη Μόσχα σημαντική διαπραγματευτική ισχύ απέναντι στην Ευρώπη.
Σήμερα, όμως, η ίδια αυτή ενεργειακή υποδομή μετατρέπεται σε ευάλωτο σημείο.
Όσο μεγαλύτερη είναι η εξάρτηση μιας οικονομίας από μια συγκεκριμένη υποδομή, τόσο μεγαλύτερο γίνεται και το κόστος όταν αυτή διαταράσσεται. Οι ουκρανικές επιθέσεις δεν στοχεύουν μόνο τα έσοδα από τις εξαγωγές.
Επηρεάζουν και τον εσωτερικό ανεφοδιασμό.
Σε αρκετές ρωσικές περιφέρειες έχουν επιβληθεί περιορισμοί στις πωλήσεις καυσίμων, ενώ ακόμη και περιοχές που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ασφαλείς εμφανίζουν ουρές στα πρατήρια και αυξημένες τιμές. Ο ίδιος ο Βλαντίμιρ Πούτιν παραδέχθηκε δημόσια ότι υπάρχει “ορισμένη έλλειψη” καυσίμων, αποδίδοντάς την στις ουκρανικές επιθέσεις, παρότι επιχείρησε να υποβαθμίσει την έκταση του προβλήματος.
Διαβάστε ακόμα: Η Ουκρανία χτυπά τη Ρωσία όπου και όποτε θέλει
Η οικονομία του πολέμου
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στις στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Κάθε διυλιστήριο που τίθεται εκτός λειτουργίας σημαίνει μικρότερη παραγωγή βενζίνης, ντίζελ και καυσίμων αεροσκαφών. Αυτό μεταφράζεται σε:
- αυξημένο κόστος μεταφορών,
- μεγαλύτερες πιέσεις στις εφοδιαστικές αλυσίδες,
- υψηλότερες τιμές για τις επιχειρήσεις,
- επιβάρυνση του κρατικού προϋπολογισμού μέσω επισκευών και εισαγωγών καυσίμων.
Το παράδοξο είναι προφανές.
Μία από τις μεγαλύτερες πετρελαιοπαραγωγούς χώρες του κόσμου αναγκάζεται πλέον να αναζητά συμπληρωματικές εισαγωγές καυσίμων για να καλύψει εσωτερικές ανάγκες, καθώς η δυνατότητα διύλισης έχει δεχθεί σημαντικό πλήγμα.
Το πραγματικό μήνυμα των επιθέσεων
Ίσως, όμως, η σημαντικότερη συνέπεια δεν είναι ούτε οι φλόγες στα διυλιστήρια ούτε οι ουρές στα πρατήρια. Είναι η αλλαγή στην ψυχολογία.
Για πρώτη φορά μετά την έναρξη της εισβολής, μεγάλα τμήματα της ρωσικής κοινωνίας βλέπουν ότι ο πόλεμος δεν περιορίζεται πλέον στα σύνορα ή στις κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας.
Οι επιθέσεις φτάνουν βαθιά στο ρωσικό έδαφος, επηρεάζουν την καθημερινότητα των πολιτών και δημιουργούν την αίσθηση ότι καμία κρίσιμη υποδομή δεν μπορεί να θεωρείται απολύτως ασφαλής. Σε έναν παρατεταμένο πόλεμο, αυτή η αίσθηση ευαλωτότητας μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με τις ίδιες τις υλικές ζημιές.
Μπορεί η «μάχη της βενζίνης» να αλλάξει την πορεία του πολέμου;
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν οι ουκρανικές επιθέσεις στα ρωσικά διυλιστήρια μπορούν πράγματι να αλλάξουν την πορεία του πολέμου ή αν πρόκειται απλώς για έναν ακόμη γύρο φθοράς σε μια σύγκρουση που έχει ήδη αποδειχθεί εξαιρετικά ανθεκτική στον χρόνο.
Η απάντηση βρίσκεται κάπου στη μέση.
Η Ουκρανία δεν μπορεί, μόνο με drones, να “γονατίσει” άμεσα τη Ρωσία. Μπορεί όμως να κάνει κάτι στρατηγικά πολύτιμο: να αυξήσει το κόστος κάθε ημέρας πολέμου, να περιορίσει την ευελιξία της Μόσχας και να μετατρέψει ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της Ρωσίας - την ενεργειακή της υποδομή - σε μόνιμη πηγή ευπάθειας.
Οι πρόσφατες επιθέσεις έχουν πλήξει σημαντικό μέρος της ρωσικής διυλιστικής ικανότητας, προκαλώντας ελλείψεις καυσίμων, αυξήσεις τιμών και ουρές σε πρατήρια σε πολλές περιοχές της χώρας, σύμφωνα με διεθνή πρακτορεία και ευρωπαϊκά μέσα.
Η Ρωσία μπορεί να προσαρμοστεί, αλλά όχι χωρίς κόστος
Η Μόσχα δεν είναι ανίσχυρη.
Μπορεί να μετακινήσει αντιαεροπορικά συστήματα γύρω από κρίσιμες εγκαταστάσεις. Μπορεί να αυξήσει την ηλεκτρονική παρεμβολή. Μπορεί να αλλάξει τις ροές μεταφοράς καυσίμων. Μπορεί να εισάγει προϊόντα πετρελαίου από φιλικές χώρες ή να διοχετεύσει μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής στην εσωτερική αγορά.
Όμως κάθε μία από αυτές τις επιλογές έχει κόστος.
Αν η Ρωσία μετακινεί αντιαεροπορικά μακριά από το μέτωπο για να προστατεύσει διυλιστήρια, αποδυναμώνει άλλες ζώνες. Αν αυξάνει τις εισαγωγές καυσίμων, παραδέχεται ότι μια πετρελαιοπαραγωγός υπερδύναμη δεν μπορεί να καλύψει απρόσκοπτα τις ίδιες της τις ανάγκες. Αν αλλάζει τις εφοδιαστικές διαδρομές, επιβαρύνει τις μεταφορές και δημιουργεί νέα σημεία συμφόρησης.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η Ρωσία εξακολουθεί να πολεμά, αλλά πολεμά με μεγαλύτερη τριβή.
Και σε έναν παρατεταμένο πόλεμο, η τριβή είναι συχνά πιο επικίνδυνη από την εντυπωσιακή ήττα.
Το πεδίο μάχης μεταφέρεται στα logistics
Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει δείξει ότι η σύγχρονη σύγκρουση δεν κρίνεται μόνο από το ποιος έχει περισσότερα άρματα, πυροβόλα ή στρατιώτες.
Κρίνεται από το ποιος μπορεί να τα τροφοδοτεί συνεχώς.
Τα drones έχουν δώσει στο Κίεβο τη δυνατότητα να πλήττει γραμμές ανεφοδιασμού, καύσιμα, αποθήκες, μεταφορές και κρίσιμες υποδομές πολύ πίσω από την πρώτη γραμμή. Η λογική αυτή δεν περιορίζεται στα διυλιστήρια. Αφορά ολόκληρη την αλυσίδα που επιτρέπει στον ρωσικό στρατό να κινείται, να ανεφοδιάζεται και να επιχειρεί.
Η στρατηγική σημασία είναι προφανής: αν δεν μπορείς πάντα να σταματήσεις τον αντίπαλο στο πεδίο, μπορείς να τον κάνεις πιο αργό, πιο ακριβό και πιο δύσκαμπτο.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί η Ουκρανία. Δεν προσπαθεί μόνο να νικήσει τη Ρωσία σε μια μάχη.
Προσπαθεί να διαβρώσει την ικανότητά της να συνεχίζει τον πόλεμο με τους ίδιους όρους.
Η ψυχολογική διάσταση
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη: η εικόνα.
Για χρόνια, το Κρεμλίνο παρουσίαζε τον πόλεμο ως κάτι μακρινό για τον μέσο Ρώσο πολίτη. Οι απώλειες στο μέτωπο μπορούσαν να ελεγχθούν επικοινωνιακά. Οι οικονομικές κυρώσεις μπορούσαν να παρουσιαστούν ως δυτική εχθρότητα. Η καθημερινότητα, τουλάχιστον στα μεγάλα αστικά κέντρα, έπρεπε να συνεχίζεται με μια επίφαση κανονικότητας.
Οι ουρές στα πρατήρια διαλύουν αυτή την επίφαση.
Όταν ο πολίτης βλέπει ελλείψεις καυσίμων, όταν οι τιμές αυξάνονται, όταν εμφανίζονται περιορισμοί στην πώληση βενζίνης ή ντίζελ, τότε ο πόλεμος παύει να είναι τηλεοπτική αφήγηση και γίνεται προσωπικό κόστος. Σε αρκετές περιοχές, η κρίση έχει φτάσει ακόμη και σε μορφές δελτίου ή περιορισμένης πρόσβασης στα καύσιμα, σύμφωνα με δημοσιεύματα για την Κριμαία και άλλες ρωσικές περιφέρειες.
Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως πολιτική αποσταθεροποίηση.
Σημαίνει όμως ότι το Κρεμλίνο χάνει ένα μέρος της άνεσης με την οποία μετέφερε το κόστος του πολέμου κυρίως στους στρατιώτες, στις οικογένειές τους και στον κρατικό προϋπολογισμό.
Το πρότυπο των πολέμων του μέλλοντος
Η “μάχη της βενζίνης” ίσως αποδειχθεί σημαντική όχι μόνο για τον πόλεμο Ρωσίας - Ουκρανίας, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο θα διεξάγονται οι συγκρούσεις των επόμενων δεκαετιών.
Φθηνά ή σχετικά φθηνά drones, μαζική παραγωγή, τεχνητή νοημοσύνη, δορυφορική επικοινωνία, ηλεκτρονικός πόλεμος και ακριβής στοχοποίηση δημιουργούν μια νέα στρατιωτική πραγματικότητα: το βάθος της επικράτειας δεν είναι πια ασφαλές απλώς επειδή βρίσκεται εκατοντάδες χιλιόμετρα από το μέτωπο.
Οι υποδομές που κάποτε θεωρούνταν “πίσω ζώνη” γίνονται πρώτη γραμμή.
Διυλιστήρια, λιμάνια, γέφυρες, σιδηροδρομικοί κόμβοι, αποθήκες καυσίμων, εργοστάσια πυρομαχικών και ενεργειακά κέντρα μετατρέπονται σε στόχους υψηλής αξίας.
Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της ουκρανικής στρατηγικής: σε έναν πόλεμο βιομηχανικής κλίμακας, η νίκη δεν κρίνεται μόνο από την κατάληψη εδάφους. Κρίνεται από την ικανότητα μιας χώρας να κρατά ζωντανή την οικονομική, ενεργειακή και παραγωγική της μηχανή.
Γιατί το Κίεβο επιμένει
Η Ουκρανία γνωρίζει ότι δεν διαθέτει το ίδιο ανθρώπινο βάθος, την ίδια βιομηχανική βάση ή τα ίδια αποθέματα με τη Ρωσία. Γι’ αυτό αναζητά ασύμμετρα πλεονεκτήματα.
Τα πλήγματα στα διυλιστήρια είναι ακριβώς αυτό: μια προσπάθεια να μετατραπεί η τεχνολογική ευελιξία σε στρατηγικό αποτέλεσμα. Κάθε επιτυχής επίθεση στέλνει τρία μηνύματα.
Πρώτον, στη Μόσχα: ο πόλεμος έχει κόστος και στο εσωτερικό.
Δεύτερον, στους συμμάχους της Ουκρανίας: η στρατιωτική βοήθεια μπορεί να παράγει μετρήσιμα αποτελέσματα.
Τρίτον, στη διεθνή κοινότητα: η Ρωσία δεν είναι άτρωτη, ακόμη και στους τομείς όπου θεωρούσε ότι έχει συγκριτικό πλεονέκτημα.
Και αυτό ίσως εξηγεί γιατί το Κρεμλίνο απαντά με εντατικοποίηση των επιθέσεων σε ουκρανικές πόλεις και ενεργειακές υποδομές. Η Μόσχα επιχειρεί να δείξει ότι μπορεί να ανταποδώσει το κόστος, όμως η ίδια η ανάγκη ανταπόδοσης δείχνει ότι τα ουκρανικά πλήγματα έχουν αρχίσει να αγγίζουν ευαίσθητα σημεία.
Το συμπέρασμα
Η Ουκρανία δεν έχει κερδίσει τον πόλεμο.
Αλλά στον ”πόλεμο της βενζίνης” έχει πετύχει κάτι που λίγοι θεωρούσαν πιθανό: να μετατρέψει τη ρωσική ενεργειακή υπεροχή σε στρατηγική αδυναμία.
Η Ρωσία εξακολουθεί να διαθέτει τεράστιους πόρους. Εξακολουθεί να εξάγει πετρέλαιο. Εξακολουθεί να έχει στρατιωτικό βάθος και δυνατότητα προσαρμογής.
Όμως πλέον δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι οι κρίσιμες υποδομές της θα λειτουργούν απρόσκοπτα, ότι ο εσωτερικός ανεφοδιασμός θα μένει ανεπηρέαστος ή ότι ο πόλεμος θα παραμένει μακριά από την καθημερινότητα των πολιτών της.
Και αυτή είναι η ουσία της ουκρανικής στρατηγικής. Όχι μια θεαματική νίκη μέσα σε μία νύχτα. Αλλά μια σταθερή, επαναλαμβανόμενη φθορά που μετατρέπει κάθε διυλιστήριο, κάθε αποθήκη καυσίμων και κάθε γραμμή ανεφοδιασμού σε μέρος του πεδίου μάχης.
Σε έναν πόλεμο που κρίνεται όλο και περισσότερο από την αντοχή των οικονομιών, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος έχει περισσότερα καύσιμα.
Είναι ποιος μπορεί να τα κρατήσει διαθέσιμα, φθηνά και ασφαλή για αρκετό καιρό ώστε να συνεχίσει να πολεμά.
Add comment
Comments