Για δεκαετίες η κυρίαρχη αντίληψη ήταν ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον πλανήτη ήταν η υπερπληθυσμιακή έκρηξη.
Κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμοί και οικονομολόγοι προετοιμάζονταν για έναν κόσμο με ολοένα περισσότερους ανθρώπους, αυξανόμενη κατανάλωση και συνεχώς μεγαλύτερες ανάγκες σε τρόφιμα, ενέργεια και φυσικούς πόρους.
Σήμερα όμως το αφήγημα αλλάζει με εντυπωσιακή ταχύτητα.
Όλο και περισσότεροι δημογράφοι εκτιμούν ότι το πραγματικό πρόβλημα του 21ου αιώνα δεν θα είναι η υπερπληθυσμιακή ανάπτυξη, αλλά η σταδιακή συρρίκνωση του παγκόσμιου πληθυσμού.
Και μάλιστα, αρκετοί θεωρούν ότι ακόμη και οι επίσημες προβλέψεις των διεθνών οργανισμών ενδέχεται να αποδειχθούν υπερβολικά αισιόδοξες.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την Ευρώπη ή την Ιαπωνία. Η πτώση των γεννήσεων έχει πλέον μετατραπεί σε παγκόσμιο φαινόμενο, επηρεάζοντας οικονομίες με εντελώς διαφορετικά πολιτισμικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά.
Η κατάρρευση των γεννήσεων εξαπλώνεται παντού
Το βασικό μέγεθος που παρακολουθούν οι δημογράφοι είναι ο δείκτης γονιμότητας, δηλαδή ο μέσος αριθμός παιδιών που αποκτά κάθε γυναίκα κατά τη διάρκεια της ζωής της.
Για να διατηρείται σταθερός ένας πληθυσμός απαιτείται περίπου 2,1 παιδιά ανά γυναίκα.
Σήμερα όμως η εικόνα είναι εντυπωσιακά διαφορετική.
Σχεδόν όλες οι ανεπτυγμένες οικονομίες βρίσκονται σημαντικά κάτω από αυτό το επίπεδο, ενώ ολοένα περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες ακολουθούν την ίδια πορεία.
Αυτό που ανησυχεί τους ειδικούς δεν είναι μόνο η μείωση των γεννήσεων, αλλά η ταχύτητα με την οποία συμβαίνει.
Χώρες που πριν από μία ή δύο γενιές χαρακτηρίζονταν από υψηλή γεννητικότητα παρουσιάζουν πλέον ιστορικά χαμηλά ποσοστά γεννήσεων.
Οι προβλέψεις αλλάζουν διαρκώς προς το χειρότερο
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία των τελευταίων ετών είναι ότι σχεδόν κάθε νέα δημογραφική πρόβλεψη αναθεωρεί προς τα κάτω την προηγούμενη.
Οι εκτιμήσεις που πριν από μία δεκαετία θεωρούνταν απαισιόδοξες, σήμερα μοιάζουν αισιόδοξες.
Οι δημογράφοι διαπιστώνουν ότι η πτώση της γονιμότητας δεν σταθεροποιείται, όπως πολλοί περίμεναν, αλλά συνεχίζεται ακόμη και σε χώρες που έχουν εφαρμόσει γενναιόδωρα οικογενειακά επιδόματα, φορολογικά κίνητρα και πολιτικές στήριξης των νέων γονέων.
Αυτό σημαίνει ότι ίσως υπάρχουν βαθύτερες κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που δεν μπορούν εύκολα να αντιστραφούν μέσω κρατικών παρεμβάσεων.
Διαβάστε ακόμα: me-first: Το Δημογραφικό είναι πολιτισμικό ζήτημα
Γιατί οι νέοι κάνουν λιγότερα παιδιά
Οι αιτίες είναι πολλές και αλληλοσυνδέονται.
Η οικονομική αβεβαιότητα, το αυξημένο κόστος στέγασης, η δυσκολία εξεύρεσης σταθερής εργασίας, η παράταση των σπουδών, η καθυστέρηση δημιουργίας οικογένειας και η αλλαγή στις προσωπικές προτεραιότητες οδηγούν ολοένα περισσότερους ανθρώπους είτε να αποκτούν λιγότερα παιδιά είτε να μην αποκτούν καθόλου.
Παράλληλα, οι γυναίκες έχουν πλέον πολύ μεγαλύτερη πρόσβαση στην εκπαίδευση και στην αγορά εργασίας, γεγονός που αποτελεί τεράστια κοινωνική πρόοδο, αλλά μεταβάλλει και τον χρόνο δημιουργίας οικογένειας.
Η αστικοποίηση παίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Η ανατροφή παιδιών σε μεγάλες πόλεις είναι πολύ ακριβότερη σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες, ενώ η έλλειψη διαθέσιμης κατοικίας λειτουργεί αποτρεπτικά για πολλά νέα ζευγάρια.
Οι οικονομικές συνέπειες είναι τεράστιες
Η γήρανση του πληθυσμού δεν αποτελεί μόνο κοινωνικό ζήτημα.
Επηρεάζει άμεσα την ανάπτυξη, την παραγωγικότητα και τα δημόσια οικονομικά.
Όσο μειώνεται ο αριθμός των εργαζομένων και αυξάνονται οι συνταξιούχοι, τόσο μεγαλύτερη πίεση δέχονται τα ασφαλιστικά συστήματα.
Οι κυβερνήσεις καλούνται να χρηματοδοτήσουν περισσότερες συντάξεις και υπηρεσίες υγείας, ενώ ταυτόχρονα μειώνεται η δεξαμενή των φορολογουμένων.
Το αποτέλεσμα είναι υψηλότερες δημοσιονομικές πιέσεις, μεγαλύτερα δημόσια ελλείμματα και αυξανόμενη ανάγκη μεταρρυθμίσεων.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να καλύψει το κενό;
Ορισμένοι οικονομολόγοι εκτιμούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική θα μπορούσαν να αντισταθμίσουν μέρος της έλλειψης εργατικού δυναμικού.
Η αυτοματοποίηση υπόσχεται υψηλότερη παραγωγικότητα με λιγότερους εργαζομένους, ιδιαίτερα στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες.
Ωστόσο, ακόμη και οι πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις αναγνωρίζουν ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει πλήρως τον ανθρώπινο παράγοντα, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η υγεία, η φροντίδα ηλικιωμένων και η εκπαίδευση.
Η μετανάστευση δεν αποτελεί πανάκεια
Πολλές χώρες προσπαθούν να αντιμετωπίσουν τη δημογραφική γήρανση μέσω της μετανάστευσης.
Η λύση αυτή μπορεί να μετριάσει προσωρινά τις ελλείψεις εργαζομένων, όμως δεν λύνει το πρόβλημα σε παγκόσμιο επίπεδο.
Καθώς η υπογεννητικότητα εξαπλώνεται σχεδόν παντού, ακόμη και οι χώρες που σήμερα διαθέτουν νεανικούς πληθυσμούς αναμένεται να αντιμετωπίσουν αντίστοιχες προκλήσεις τις επόμενες δεκαετίες.
Με απλά λόγια, ο κόσμος δεν θα μπορεί επ’ αόριστον να "δανείζεται" νέους εργαζόμενους από άλλες περιοχές του πλανήτη.
Η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του προβλήματος
Για την Ελλάδα, το δημογραφικό αποτελεί ήδη μία από τις μεγαλύτερες μακροπρόθεσμες απειλές.
Ο πληθυσμός γερνά με ταχύτατους ρυθμούς, οι γεννήσεις παραμένουν αισθητά λιγότερες από τους θανάτους και η πολυετής οικονομική κρίση επιτάχυνε τη μετανάστευση χιλιάδων νέων υψηλής κατάρτισης.
Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές στην αγορά εργασίας, στην περιφέρεια, στην εκπαίδευση αλλά και στη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος.
Μια νέα εποχή για την παγκόσμια οικονομία
Εάν οι πιο απαισιόδοξες δημογραφικές προβλέψεις επαληθευτούν, ολόκληρο το οικονομικό μοντέλο των τελευταίων δύο αιώνων θα χρειαστεί να προσαρμοστεί.
Οι περισσότερες οικονομικές θεωρίες βασίζονται στην παραδοχή ότι ο πληθυσμός αυξάνεται διαρκώς, δημιουργώντας περισσότερους εργαζομένους, περισσότερους καταναλωτές και μεγαλύτερες αγορές.
Σε έναν κόσμο με σταθερό ή μειούμενο πληθυσμό, οι επιχειρήσεις, τα ασφαλιστικά συστήματα, οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες θα κληθούν να λειτουργήσουν με εντελώς διαφορετικές παραδοχές.
Η πρόκληση δεν θα είναι πλέον πώς θα διαχειριστούμε την υπερβολική αύξηση του πληθυσμού, αλλά πώς θα διατηρήσουμε την οικονομική ανάπτυξη, την καινοτομία και το κοινωνικό κράτος σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι θα γίνονται ολοένα λιγότεροι.
Το δημογραφικό, που για χρόνια αντιμετωπιζόταν ως ένα μακρινό πρόβλημα του μέλλοντος, εξελίσσεται πλέον σε μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της παγκόσμιας οικονομίας.
Και όσο οι γεννήσεις συνεχίζουν να υποχωρούν, τόσο περισσότερο ενισχύεται η πεποίθηση πολλών ειδικών ότι οι προβλέψεις για τον πληθυσμό ίσως χρειαστεί να αναθεωρηθούν ξανά – αυτή τη φορά προς ακόμη χαμηλότερα επίπεδα.
Add comment
Comments