Η δημογραφική κατάρρευση παύει να είναι μια αφηρημένη συζήτηση για το 2050. Στη Βρετανία κλείνουν ήδη σχολεία επειδή δεν υπάρχουν αρκετά παιδιά. Πίσω όμως από τις άδειες αίθουσες κρύβεται ένα πολύ μεγαλύτερο οικονομικό πρόβλημα: ποιος θα εργάζεται, ποιος θα πληρώνει φόρους και εισφορές και ποιος θα χρηματοδοτεί τις συντάξεις και την υγεία μιας κοινωνίας που γερνά; Για την Ελλάδα, το ερώτημα είναι ακόμη πιο πιεστικό.
Από τον Greg Noone | Unherd
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Ίκαρος | Greece2Day
Υπάρχει ένας παράξενος τρόπος με τον οποίο αρχίζουν οι μεγάλες δημογραφικές αλλαγές. Δεν ακούγεται κάποιος συναγερμός. Δεν καταρρέουν οι αγορές. Δεν υπάρχει έκτακτο Eurogroup. Απλώς ένα σχολείο κλείνει. Στο μικρό Smannell του Hampshire της Αγγλίας, το παλιό δημοτικό σχολείο είχε απομείνει με μόλις 24 μαθητές. Οι τοπικές αρχές αποφάσισαν ότι δεν μπορούσε πλέον να συνεχίσει. Δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό.
Σύμφωνα με στοιχεία που συγκέντρωσε το UnHerd, 40 κρατικά δημοτικά σχολεία στη Βρετανία έκλεισαν μέσα σε δύο χρόνια, καθώς ο αριθμός των παιδιών υποχωρεί. Στη Σκωτία, το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο εμφανές. Οι γεννήσεις έπεσαν το 2025 στις 45.067, νέο ιστορικό χαμηλό για τρίτη συνεχόμενη χρονιά, ενώ προβολές του Institute for Fiscal Studies δείχνουν πιθανή μείωση του αριθμού των μαθητών δημοτικού κατά περίπου 15% έως το 2035. Θα μπορούσε κανείς να το θεωρήσει πρόβλημα της εκπαιδευτικής πολιτικής. Δεν είναι.
Είναι η πρώτη ορατή συνέπεια μιας πολύ μεγαλύτερης οικονομικής μεταβολής.
Η δημογραφία λειτουργεί με καθυστέρηση
Η μεγάλη ιδιαιτερότητα του δημογραφικού είναι ότι γνωρίζουμε μεγάλο μέρος του μέλλοντος δεκαετίες πριν φτάσει. Τα παιδιά που δεν γεννήθηκαν το 2026 δεν θα εμφανιστούν ξαφνικά στην αγορά εργασίας το 2046. Δεν υπάρχει οικονομική πολιτική που να μπορεί τότε να τα δημιουργήσει αναδρομικά.
Και γι' αυτό η δημογραφική αλυσίδα είναι σχεδόν αμείλικτη:
Το σχολείο που κλείνει σήμερα είναι, κατά μία έννοια, η αγορά εργασίας που θα συρρικνωθεί αύριο.
Το 2,1 που άλλαξε τον κόσμο
Για να διατηρείται μακροχρόνια ένας πληθυσμός χωρίς μετανάστευση απαιτείται δείκτης γονιμότητας περίπου 2,1 παιδιά ανά γυναίκα. Η Βρετανία βρίσκεται πολύ χαμηλότερα. Το UnHerd χρησιμοποιεί δείκτη 1,39, και η υποχώρηση είναι αρκετά μεγάλη ώστε οι μακροχρόνιες προβολές να έχουν αλλάξει δραματικά. Το φαινόμενο όμως δεν είναι βρετανικό. Αφορά μεγάλο μέρος της Ευρώπης και της Ανατολικής Ασίας.
- Ιταλία.
- Γερμανία.
- Ισπανία.
- Ελλάδα.
- Ιαπωνία.
- Νότια Κορέα.
Ακόμη και χώρες που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν δημογραφικά ανθεκτικότερες βλέπουν τη γονιμότητα να υποχωρεί. Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες οικονομικές ανατροπές του 21ου αιώνα. Επί δύο αιώνες το βασικό ερώτημα ήταν: "Πώς θα θρέψουμε έναν συνεχώς αυξανόμενο παγκόσμιο πληθυσμό;" Σε πολλές πλούσιες οικονομίες το ερώτημα αντιστρέφεται: "Πώς θα λειτουργήσουμε μια οικονομία όταν κάθε νέα γενιά είναι μικρότερη από την προηγούμενη;"
Το ασφαλιστικό είναι ουσιαστικά μια πυραμίδα γενεών
Τα περισσότερα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα δεν λειτουργούν όπως ένας προσωπικός επενδυτικός λογαριασμός. Οι σημερινοί εργαζόμενοι χρηματοδοτούν, σε σημαντικό βαθμό, τους σημερινούς συνταξιούχους. Αυτό λειτουργεί σχετικά εύκολα όταν υπάρχουν πολλοί εργαζόμενοι και λίγοι ηλικιωμένοι. Φανταστείτε: 5 εργαζόμενοι → 1 συνταξιούχος και στη συνέχεια: 3 εργαζόμενοι → 1 συνταξιούχος και τελικά: 2 εργαζόμενοι → 1 συνταξιούχος. Η σύνταξη δεν εξαφανίζεται. Κάποιος πρέπει να την πληρώσει. Άρα υπάρχουν μόνο μερικές βασικές επιλογές:
- υψηλότερες εισφορές,
- υψηλότεροι φόροι,
- χαμηλότερες συντάξεις,
- μεγαλύτερο όριο ηλικίας,
- περισσότερη μετανάστευση,
- υψηλότερη παραγωγικότητα,
- ή μεγαλύτερη κρατική χρηματοδότηση - δηλαδή, εάν δεν υπάρχουν επαρκή έσοδα, περισσότερο χρέος.
Και συνήθως η πραγματικότητα καταλήγει σε κάποιον συνδυασμό όλων αυτών.
Η Βρετανία μάς δείχνει το δημοσιονομικό μέλλον
Το Office for Budget Responsibility έχει ήδη προσπαθήσει να υπολογίσει πού μπορεί να οδηγήσει αυτή η διαδικασία. Και οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί. Στις μακροχρόνιες προβολές του, με αμετάβλητη πολιτική, το βρετανικό δημόσιο χρέος θα μπορούσε να φθάσει περίπου στο: 275% του ΑΕΠ έως τη δεκαετία του 2070. Κύριος παράγοντας είναι η αύξηση των δημόσιων δαπανών που συνδέεται με τη γήρανση του πληθυσμού.
Και σε δυσμενέστερο σενάριο, στο οποίο προστίθενται επαναλαμβανόμενα οικονομικά shocks, το χρέος θα μπορούσε να πλησιάσει το 325% του ΑΕΠ. Αυτό δεν αποτελεί πρόβλεψη ότι η Βρετανία θα έχει πράγματι χρέος 275%. Είναι κάτι πιο χρήσιμο: μια προσομοίωση του τι συμβαίνει εάν οι σημερινές πολιτικές συναντήσουν τη δημογραφία του αύριο.
Γιατί η γήρανση αυξάνει τις δαπάνες δύο φορές
Το δημοσιονομικό πρόβλημα έχει δύο πλευρές.
1. Περισσότερες δαπάνες
Όσο αυξάνεται ο ηλικιωμένος πληθυσμός αυξάνονται οι ανάγκες για:
- συντάξεις,
- υγειονομική περίθαλψη,
- μακροχρόνια φροντίδα,
- κοινωνικές υπηρεσίες.
2. Μικρότερη βάση χρηματοδότησης
Την ίδια στιγμή μειώνεται αναλογικά ο πληθυσμός εργασιακής ηλικίας που:
- εργάζεται,
- παράγει,
- πληρώνει φόρο εισοδήματος,
- καταβάλλει ασφαλιστικές εισφορές,
- καταναλώνει,
- και χρηματοδοτεί το κράτος.
Άρα έχουμε: δαπάνες ↑ + φορολογική βάση ↓
Και αυτός είναι πολύ δυσκολότερος συνδυασμός από μια απλή αύξηση κοινωνικών δαπανών.
Και μετά υπάρχει η ανάπτυξη
Η δημογραφία δεν επηρεάζει μόνο τον κρατικό προϋπολογισμό. Επηρεάζει το ίδιο το ΑΕΠ. Σε πολύ απλουστευμένη μορφή:
ΑΕΠ = αριθμός εργαζομένων × παραγωγή ανά εργαζόμενο. Εάν οι εργαζόμενοι μειώνονται, υπάρχει μόνο ένας τρόπος να διατηρηθεί ισχυρή οικονομική ανάπτυξη: να αυξάνεται γρηγορότερα η παραγωγικότητα. Και εδώ AI, αυτοματοποίηση και ρομποτική αποκτούν μια εντελώς διαφορετική διάσταση. Μέχρι σήμερα συζητάμε κυρίως: "Θα πάρει η τεχνητή νοημοσύνη τις δουλειές μας;" Σε μια γηράσκουσα κοινωνία το ερώτημα μπορεί να γίνει: "Θα έχουμε αρκετούς ανθρώπους για να κάνουν τις δουλειές που πρέπει να γίνουν;"
Η Ιαπωνία βρίσκεται ήδη μπροστά σε αυτό το πρόβλημα. Η αυτοματοποίηση της φροντίδας ηλικιωμένων, των logistics, της βιομηχανίας και των υπηρεσιών μπορεί να αποδειχθεί όχι απλώς μέσο μείωσης του κόστους αλλά δημογραφική αναγκαιότητα.
Και τώρα ας έρθουμε στην Ελλάδα
Εδώ το θέμα αποκτά άλλη βαρύτητα.
Στο βασικό δημογραφικό σενάριο του 2024 Ageing Report, η Ελλάδα ξεκινά με fertility rate μόλις 1,41 το 2022. Και ακόμη και το σχετικά αισιόδοξο baseline της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υποθέτει ότι αυτό θα αυξηθεί μόνο σε:
- 2030 → 1,44
- 2040 → 1,47
- 2050 → 1,50
- 2060 → 1,52
- 2070 → 1,55.
Παρατηρήστε το κρίσιμο σημείο. Ακόμη και το 1,55 του 2070 παραμένει πολύ χαμηλότερα από το επίπεδο αναπλήρωσης των γενεών. Δηλαδή το βασικό ευρωπαϊκό σενάριο δεν υποθέτει ότι το ελληνικό δημογραφικό πρόβλημα λύνεται. Υποθέτει απλώς ότι γίνεται λιγότερο έντονο.
Ελλάδα 2050: η χώρα που θα πρέπει να παράγει περισσότερα με λιγότερους
Εδώ βρίσκεται κατά τη γνώμη μας η πραγματική οικονομική συζήτηση. Η Ελλάδα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το δημογραφικό μόνο ως "οικογενειακή πολιτική". Είναι ταυτόχρονα:
- πολιτική ανάπτυξης,
- πολιτική εργασίας,
- ασφαλιστική πολιτική,
- μεταναστευτική πολιτική,
- πολιτική παραγωγικότητας και τελικά
- πολιτική δημόσιου χρέους.
Το Ageing Report προβλέπει παράλληλα μεγάλη αύξηση της μακροζωίας. Για έναν Έλληνα άνδρα ηλικίας 65 ετών, το προσδόκιμο υπολειπόμενης ζωής στο βασικό σενάριο αυξάνεται από 18,7 χρόνια το 2022 σε 22 χρόνια το 2050 και 23,9 χρόνια το 2070. Για μια γυναίκα 65 ετών αυξάνεται από 21,7 σε 24,8 και τελικά 26,7 χρόνια αντίστοιχα. Αυτό είναι εξαιρετικά θετικό ως ανθρώπινη εξέλιξη.
Δημοσιονομικά όμως σημαίνει ότι το σύστημα πρέπει να χρηματοδοτεί περισσότερα χρόνια σύνταξης, περίθαλψης και φροντίδας.
Η μεγάλη ελληνική εξίσωση
Το πρόβλημα μπορεί να αποτυπωθεί απλά:
Αυτός είναι ο λόγος που η δημογραφία είναι οικονομικό θέμα πρώτης γραμμής.
Γιατί το «κάντε περισσότερα παιδιά» δεν είναι οικονομική πολιτική
Οι κυβερνήσεις έχουν δοκιμάσει σχεδόν τα πάντα.
- Επιδόματα.
- Φοροαπαλλαγές.
- Δωρεάν παιδικούς σταθμούς.
- Άδειες μητρότητας και πατρότητας.
- Επιδοτούμενη στέγαση.
- Ακόμη και πολύ γενναιόδωρες οικογενειακές πολιτικές δεν έχουν καταφέρει παντού να επαναφέρουν τη γονιμότητα στο 2,1.
Το UnHerd επισημαίνει το παράδειγμα της Νορβηγίας: ένα κράτος με υψηλά εισοδήματα και σημαντικές κοινωνικές υποδομές εξακολουθεί να αντιμετωπίζει χαμηλή γονιμότητα. Άρα το πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Σχετίζεται με το κόστος κατοικίας, την ηλικία δημιουργίας οικογένειας, την ασφάλεια εργασίας, την εκπαίδευση, τις αλλαγές στις σχέσεις και κυρίως με μια βαθύτερη πολιτισμική μεταβολή γύρω από την οικογένεια και τη γονεϊκότητα.
Μπορεί να μας σώσει η μετανάστευση;
Μπορεί να βοηθήσει. Δεν αποτελεί όμως από μόνη της μόνιμη λύση. Η οικονομικά χρήσιμη μετανάστευση μπορεί:
- να αυξήσει τον πληθυσμό εργασιακής ηλικίας,
- να καλύψει ελλείψεις προσωπικού,
- να αυξήσει τις ασφαλιστικές εισφορές,
- και να στηρίξει την ανάπτυξη.
Αλλά χρειάζεται να είναι σε κλίμακα και σύνθεση που να μπορεί να ενσωματώσει η οικονομία. Και μακροπρόθεσμα οι μετανάστες επίσης γερνούν. Επιπλέον, όσο η υπογεννητικότητα εξαπλώνεται σε περισσότερες χώρες, τόσο μεγαλύτερος θα γίνεται ο διεθνής ανταγωνισμός για νέους και εξειδικευμένους εργαζομένους. Η μετανάστευση του μέλλοντος μπορεί επομένως να μοιάζει λιγότερο με διαχείριση πλεονάζοντος εργατικού δυναμικού και περισσότερο με παγκόσμιο bidding war για ανθρώπινο κεφάλαιο.
Η άλλη λύση: να παράγει κάθε εργαζόμενος περισσότερο
Εδώ επιστρέφουμε σε ένα θέμα που έχουμε εξετάσει επανειλημμένα στο Greece2Day: παραγωγικότητα. Εάν μια χώρα έχει 4,3 εκατ. εργαζομένους και στο μέλλον έχει λιγότερους, η μόνη βιώσιμη λύση για υψηλότερο βιοτικό επίπεδο είναι κάθε εργαζόμενος να παράγει πολύ μεγαλύτερη οικονομική αξία. Άρα η δημογραφική πολιτική δεν είναι μόνο επίδομα τέκνων.
Είναι επίσης:
- επενδύσεις,
- κεφάλαιο ανά εργαζόμενο,
- AI,
- ρομποτική,
- εκπαίδευση,
- μεγαλύτερες επιχειρήσεις,
- ψηφιοποίηση,
- μεγαλύτερη συμμετοχή γυναικών στην αγορά εργασίας,
- επιστροφή Ελλήνων του εξωτερικού,
- και μεγαλύτερη απασχόληση των υγιών μεγαλύτερων ηλικιών.
Το σχολείο που κλείνει είναι μόνο η αρχή
Η εικόνα ενός άδειου δημοτικού σχολείου μπορεί να φαίνεται μελαγχολική. Οικονομικά όμως είναι κάτι πολύ περισσότερο. Είναι πρόδρομος δείκτης. Τα άδεια θρανία του 2026 είναι οι εργαζόμενοι που δεν θα υπάρχουν το 2045.
- Οι ασφαλιστικές εισφορές που δεν θα καταβληθούν.
- Οι επιχειρήσεις που θα δυσκολεύονται να βρουν προσωπικό.
- Οι φορολογούμενοι που δεν θα χρηματοδοτούν τις δημόσιες υπηρεσίες.
- Και ενδεχομένως η ανάπτυξη που δεν θα πραγματοποιηθεί.
Το μεγάλο παράδοξο του 21ου αιώνα
Ο Thomas Malthus φοβόταν έναν κόσμο στον οποίο οι άνθρωποι θα γίνονταν περισσότεροι από ό,τι μπορούσε να αντέξει η οικονομία. Δύο αιώνες αργότερα, οι πλουσιότερες κοινωνίες αντιμετωπίζουν σχεδόν το αντίστροφο ερώτημα: Τι συμβαίνει όταν η οικονομία που δημιουργήσαμε χρειάζεται περισσότερους νέους ανθρώπους από όσους η κοινωνία επιλέγει να δημιουργήσει; Κανείς δεν γνωρίζει ακόμη την πλήρη απάντηση.
- Μπορεί η AI και η ρομποτική να επιτρέψουν σε πολύ μικρότερους πληθυσμούς να παράγουν πολύ περισσότερο.
- Μπορεί οι κοινωνίες να εργαστούν περισσότερο.
- Μπορεί η μετανάστευση να εξομαλύνει τη μετάβαση.
- Μπορεί ακόμη και η γονιμότητα κάποια στιγμή να ανακάμψει.
Υπάρχει όμως κάτι που γνωρίζουμε ήδη. Η δημογραφία κινείται αργά, αλλά όταν οι συνέπειές της γίνουν ορατές είναι πολύ δύσκολο να αντιστραφούν γρήγορα. Στη Βρετανία η αλλαγή αρχίζει να φαίνεται στις κλειδωμένες πόρτες μικρών δημοτικών σχολείων. Στην Ελλάδα τα τελευταία στοιχεία γεννήσεων δημοσιεύονται πλέον από την ΕΛΣΤΑΤ ακόμη και σε τριμηνιαία βάση, ακριβώς επειδή η εξέλιξη του μεγέθους έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία. Το πραγματικό ερώτημα επομένως δεν είναι πόσα σχολεία θα χρειαστούμε σε είκοσι χρόνια.
Είναι πολύ μεγαλύτερο: Πόσοι άνθρωποι θα υπάρχουν για να εργαστούν, να παράγουν, να καινοτομήσουν και να χρηματοδοτήσουν το κοινωνικό κράτος που θεωρούμε σήμερα δεδομένο;
Και για χώρες όπως η Ελλάδα, ίσως αυτή να είναι μία από τις σημαντικότερες εξισώσεις πολιτικής οικονομίας των επόμενων τριάντα ετών.
Add comment
Comments