Η πιο επικίνδυνη κληρονομιά του Μάο δεν περιορίζεται στα δεκάδες εκατομμύρια θύματα. Είναι η πολιτική κουλτούρα που άφησε πίσω του - μια κουλτούρα σύγκρουσης, φόβου, απόλυτης αφοσίωσης και περιφρόνησης των θεσμών.
Από τον Jianli Yang | National Review
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Αληκτώ | Greece2Day
Ο Μάο Τσετούνγκ - ο οποίος πέθανε σαν σήμερα πριν από 50 χρόνια - αφιέρωσε περίπου 28 χρόνια στην πραγματοποίηση μιας επανάστασης και σχεδόν 27 χρόνια στη διακυβέρνηση της χώρας που δημιούργησε η επανάστασή του.
Ωστόσο, ο ίδιος φανταζόταν ότι η επιρροή του θα είχε ακόμη μεγαλύτερη διάρκεια. Σε ένα ποίημα της νεότητάς του είχε γράψει: "Με τη βεβαιότητα ότι η ζωή μου θα διαρκούσε 200 χρόνια". Δεν έζησε 200 χρόνια. Η επιρροή του, όμως, στην Κίνα - και ίσως πολύ πέρα από αυτήν - ενδέχεται πράγματι να αποδειχθεί τόσο μακρόβια.
Μια κληρονομιά γραμμένη με αίμα
Η πιο προφανής πλευρά της κληρονομιάς του Μάο είναι γραμμένη με αίμα και ανθρώπινο πόνο.
Οι πολιτικές εκστρατείες, οι εκτελέσεις, οι διώξεις των "ταξικών εχθρών", το Αντιδεξιό Κίνημα, το Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός, ο λιμός και η Πολιτιστική Επανάσταση κατέστρεψαν δεκάδες εκατομμύρια ζωές. Εκατοντάδες εκατομμύρια ακόμη άνθρωποι βίωσαν την πείνα, την ταπείνωση, τον φόβο, την αρπαγή της περιουσίας τους και την πολιτική εξαθλίωση.
Η βαθύτερη ζημιά που προκάλεσε ο Μάο στην Κίνα, όμως, είναι δυσκολότερο να υπολογιστεί. Δηλητηρίασε την πολιτική της κουλτούρα. Δεν δίδαξε απλώς σε γενιές Κινέζων τι έπρεπε να πιστεύουν. Ακόμη πιο καθοριστικά, τους δίδαξε ποιο είδος ανθρώπου επικρατεί.
Το μάθημα ήταν απλό: η ζωή είναι αγώνας. Ο αντίπαλός σου δεν έχει απλώς άδικο· είναι εχθρός. Οι κανόνες είναι χρήσιμοι όταν σε εξυπηρετούν και αναλώσιμοι όταν δεν σε βολεύουν. Η σκληρότητα είναι δύναμη. Το έλεος προς τον αντίπαλο είναι αδυναμία. Η αφοσίωση έχει μεγαλύτερη σημασία από την ικανότητα. Η αδιάκοπη επανάληψη μπορεί να κατασκευάσει την "αλήθεια". Η οργανωμένη οργή μπορεί να σαρώσει τους θεσμούς.
Και, τελικά, η νίκη δικαιώνει τα πάντα. Ο Μάο υπήρξε αριστοτέχνης στην εφαρμογή αυτής της φιλοσοφίας.
Ο πολιτικός αντίπαλος μετατρέπεται σε «εχθρό»
Ο Μάο είχε κατανοήσει ότι η πολιτική δεν ασκείται μόνο μέσω των θεσμών, αλλά και μέσω της χειραγώγησης του φόβου, της μνησικακίας, της ταπείνωσης και της αφοσίωσης. Ξανά και ξανά, άνθρωποι που τον είχαν βοηθήσει να νικήσει τους χθεσινούς εχθρούς μετατρέπονταν οι ίδιοι στους εχθρούς της επόμενης ημέρας. Σύμμαχοι γίνονταν "δεξιοί". Βετεράνοι της επανάστασης βαφτίζονταν "οπαδοί του καπιταλιστικού δρόμου". Διανοούμενοι που είχαν προσκληθεί να μιλήσουν χαρακτηρίζονταν αντεπαναστάτες.
Οι κατηγορίες άλλαζαν. Ο θεμελιώδης κανόνας παρέμενε ο ίδιος: ο Μάο αποφάσιζε ποιος ανήκε στον "λαό" και ποιος μετατρεπόταν σε "εχθρό". Ο Μάο έγραψε την περίφημη φράση ότι "η επανάσταση δεν είναι επίσημο δείπνο", όπως και ότι "η πολιτική εξουσία πηγάζει από την κάννη ενός όπλου".
Στο πολιτικό του λεξιλόγιο, η έννοια douzheng - ο αγώνας ή η πάλη - απέκτησε πολύ ευρύτερο περιεχόμενο από εκείνο μιας περιστασιακής αναγκαιότητας. Η διαρκής σύγκρουση μετατράπηκε σε τρόπο κατανόησης της ίδιας της πολιτικής. Η ιδεολογία είχε σημασία, αλλά στα χέρια του Μάο μπορούσε να προσαρμόζεται με εκπληκτική ευκολία. Το μοναδικό στοιχείο που παρέμενε σταθερό ήταν η εξουσία.
Η χθεσινή ορθοδοξία μπορούσε να γίνει η σημερινή παρέκκλιση. Το τελικό κριτήριο δεν ήταν η συνέπεια προς το δόγμα, αλλά η συμμόρφωση με τις εκάστοτε πολιτικές ανάγκες του Μάο.
Οι ωραιότερες λέξεις για τις πιο αποτρόπαιες πράξεις
Ο Μάο διέθετε πάντοτε τις ευγενέστερες λέξεις για να περιγράψει τις πιο αποτρόπαιες πράξεις. Τα πάντα γίνονταν "για τον λαό". Εχθροί εξοντώνονταν, περιουσίες κατάσχονταν και οικογένειες διαλύονταν - όλα στο όνομα του λαού. Εφόσον ο Μάο ενσάρκωνε τον λαό, οι αντίπαλοί του ήταν αντίπαλοι του λαού. Εφόσον μόνο εκείνος μπορούσε να σώσει τη χώρα, κάθε αντίσταση εναντίον του μετατρεπόταν σε προδοσία.
Η πολιτική έγινε ένας ηθικός πόλεμος μεταξύ πατριωτών και εχθρών. Εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι λιμοκτονούσαν, ενώ οι καταστροφικές πολιτικές εξακολουθούσαν να υπερασπίζονται στο όνομα του λαού.
Πολιτιστική Επανάσταση: Όταν το χάος ενίσχυε τον Μάο
Η Πολιτιστική Επανάσταση αποτέλεσε την καθαρότερη έκφραση αυτής της λογικής.
Ο Μάο προέτρεψε τους πολίτες να "βομβαρδίσουν τα επιτελεία", έστρεψε τους νέους εναντίον των δασκάλων και των γονέων τους και μετέτρεψε την πολιτική καταγγελία σε μορφή κοινωνικής συμμετοχής. Η ιδιοφυΐα - και ταυτόχρονα η φρίκη - του συστήματος βρισκόταν στο γεγονός ότι ο Μάο μπορούσε να παρουσιάζεται συγχρόνως ως η υπέρτατη εξουσία και ως ο ηγέτης της εξέγερσης εναντίον της εξουσίας. Ήταν ταυτόχρονα το κατεστημένο και ο επαναστάτης που το πολεμούσε.
Γι’ αυτό το χάος τον ενίσχυε αντί να τον αποδυναμώνει. Οι θεσμοί έγιναν ύποπτοι και η προσωπική αφοσίωση απόλυτη προτεραιότητα. Η εξειδίκευση βαφτίστηκε ελιτισμός. Η μετριοπάθεια έγινε δειλία. Ο συμβιβασμός μετατράπηκε σε προδοσία. Η πολιτική έγινε θέατρο - και αυτό το θέατρο απαιτούσε ολοένα πιο δραματικές επιδείξεις αφοσίωσης. Η Πολιτιστική Επανάσταση κάποτε τελείωσε. Η πολιτική ψυχολογία που καλλιέργησε, όμως, δεν εξαφανίστηκε. Η διάβρωση της πολιτικής κουλτούρας από τον Μάο δεν περιορίστηκε στα στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος. Διαπέρασε ολόκληρη την κοινωνία.
Οι παραδοσιακές ηθικές αξίες, οι οικογενειακές υποχρεώσεις και ακόμη και οι στοιχειώδεις κανόνες αξιοπρέπειας μπορούσαν να καταγγελθούν ως κατάλοιπα της παλαιάς κοινωνίας. Τα παιδιά ενθαρρύνονταν να καταδίδουν τους γονείς τους, οι μαθητές να επιτίθενται στους δασκάλους τους και οι συνάδελφοι να καταγγέλλουν ο ένας τον άλλον.
Η καχυποψία έγινε σύνεση. Η αδίστακτη συμπεριφορά μπορούσε να παρουσιάζεται ως επαναστατική αρετή.
Από την επαναστατική σκοπιμότητα στο προσωπικό κέρδος
Η ζημιά επιβίωσε ακόμη και μετά την εγκατάλειψη του μαοϊσμού ως οικονομικού συστήματος. Όταν η Κίνα στράφηκε αργότερα προς τις αγορές, μια παλιά πολιτική συνήθεια βρήκε νέο πεδίο εφαρμογής: η αρχή ότι κανένα μέσο δεν ήταν υπερβολικά ανέντιμο, εφόσον υπηρετούσε την επανάσταση, μεταλλάχθηκε στην αρχή ότι κανένα μέσο δεν ήταν υπερβολικά ανέντιμο, εφόσον υπηρετούσε το κέρδος ή την προσωπική ανέλιξη.
Οι οικονομίες της αγοράς δεν δημιούργησαν τον μαοϊσμό και ο μαοϊσμός από μόνος του δεν μπορεί να εξηγήσει τη μεταγενέστερη διαφθορά της Κίνας. Η ηθική του κληρονομιά, όμως, είχε σημασία. Μια κοινωνία που διδάχθηκε επανειλημμένα ότι οι κανόνες, η αλήθεια και οι ανθρώπινες σχέσεις μπορούν να θυσιαστούν για έναν "ανώτερο σκοπό" ήταν ελάχιστα προετοιμασμένη να οικοδομήσει μια κουλτούρα εντιμότητας.
Αυτό βοηθά να εξηγηθεί μια ζοφερή αντίληψη που εξακολουθεί να ακούγεται συχνά στην Κίνα: ότι η αξιοπρέπεια είναι αφέλεια, η εντιμότητα μειονέκτημα, η συμπόνια αδυναμία και ότι τελικά επιτυγχάνουν μόνο οι αδίστακτοι και οι ασυνείδητοι. Ο Μάο δεν επινόησε αυτά τα ελαττώματα. Το επίτευγμά του ήταν ότι απέδειξε, σε τεράστια κλίμακα, πως μπορούσαν να μετατραπούν σε φιλοσοφία της επιτυχίας.
Η Κίνα δεν αναμετρήθηκε ποτέ πραγματικά με τον μαοϊσμό
Μια χώρα μπορεί να ανακάμψει από μια λανθασμένη οικονομική πολιτική ταχύτερα απ’ ό,τι από ένα τέτοιο ηθικό τραύμα. Ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ προσπάθησε να απομακρύνει την Κίνα από τη διαρκή επανάσταση. Η οικονομική ανάπτυξη αντικατέστησε την ταξική πάλη, η τεχνογνωσία αποκαταστάθηκε και ο πραγματισμός απέκτησε ξανά νομιμοποίηση.
Η Κίνα, όμως, δεν ολοκλήρωσε ποτέ το δυσκολότερο έργο: μια ουσιαστική ηθική αναμέτρηση με τον μαοϊσμό. Το πορτρέτο του Μάο παρέμεινε στην πλατεία Τιενανμέν. Η ταριχευμένη σορός του εξακολούθησε να βρίσκεται στο συμβολικό κέντρο της πρωτεύουσας. Το Κομμουνιστικό Κόμμα συνέχισε να αντλεί τη νομιμοποίησή του από την επανάσταση της οποίας εκείνος ηγήθηκε. Αυτή η ανολοκλήρωτη αναμέτρηση εξηγεί εν μέρει γιατί ο Μάο επέστρεψε τόσο εύκολα στην κινεζική πολιτική.
Σι Τζινπίνγκ: Η επιστροφή της πολιτικής λογικής του Μάο
Ο Σι Τζινπίνγκ δεν είναι Μάο Τσετούνγκ και η σημερινή Κίνα δεν είναι η Κίνα της Πολιτιστικής Επανάστασης. Ο Σι εκτιμά την τάξη, ενώ ο Μάο ορισμένες φορές καλλιεργούσε σκόπιμα την αναταραχή. Παράλληλα, η σύγχρονη Κίνα διαθέτει μια εξελιγμένη οικονομία και μια γραφειοκρατία που θα ήταν αδιανόητες την εποχή του Μάο.
Υπάρχει, ωστόσο, μια εντυπωσιακή ειρωνεία στην αποκατάσταση της πολιτικής αυθεντίας του Μάο από τον Σι. Ελάχιστοι Κινέζοι ηγέτες της γενιάς του είχαν περισσότερους προσωπικούς λόγους να μισούν τον Μάο. Ο πατέρας του, Σι Τζονγκσούν, ανώτερο στέλεχος της επανάστασης, εκκαθαρίστηκε το 1962 και πέρασε μεγάλο μέρος των επόμενων 16 ετών υπό κράτηση και σε καθεστώς πολιτικής απαξίωσης.
Οι διώξεις έπληξαν ολόκληρη την οικογένεια, ενώ ο νεότερος Σι στάλθηκε τελικά στην ύπαιθρο κατά τη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης. Θα περίμενε κανείς ότι μια τέτοια οικογενειακή ιστορία θα δημιουργούσε έναν ηγέτη αποφασισμένο να απομακρύνει το Κόμμα από τον Μάο. Συνέβη το αντίθετο. Σε σύγκριση με τους άμεσους προκατόχους του, ο Σι επανέφερε πληρέστερα τον Μάο στο επίκεντρο της κομματικής νομιμοποίησης. Επέμεινε στη συνέχεια μεταξύ της μαοϊκής και της μεταμαοϊκής εποχής, αποτρέποντας τη δεύτερη από το να εξελιχθεί σε έμμεση αποκήρυξη της πρώτης.
Παράλληλα, τα περιθώρια για ανεξάρτητη έρευνα γύρω από την Πολιτιστική Επανάσταση περιορίστηκαν ακόμη περισσότερο. Δεν χρειάζεται να υποθέσουμε ότι ο Σι αισθάνεται προσωπική συμπάθεια για τον άνθρωπο που ευθύνεται για τα δεινά της οικογένειάς του. Υπάρχει μια ψυχρότερη εξήγηση.
Γιατί οι μέθοδοι του Μάο παραμένουν χρήσιμες
Ο Σι κατανοεί την πολιτική χρησιμότητα των μεθόδων του Μάο: τον προσδιορισμό εχθρών, την εξύψωση της διαρκούς πάλης, την απαίτηση απόλυτης αφοσίωσης, την υποταγή των θεσμών στην πολιτική ηγεσία, την κινητοποίηση του εθνικισμού και την επιμονή ότι το Κόμμα υπηρετεί μια αποστολή ανώτερη από τους συνηθισμένους κανόνες.
Όλα αυτά παραμένουν εξαιρετικά αποτελεσματικά εργαλεία για τη συγκέντρωση της εξουσίας και την πειθάρχηση τόσο της κυβέρνησης όσο και της κοινωνίας.
Ο Σι δεν χρειάζεται να αναπαραγάγει το χάος του Μάο για να αναγνωρίσει τη χρησιμότητα της πολιτικής του λογικής. Και δείχνει περισσότερο διατεθειμένος από τους άμεσους προκατόχους του να χρησιμοποιήσει αυτά τα εργαλεία, όταν κρίνει ότι οι περιστάσεις το απαιτούν.
Γι’ αυτό έχει αναβιώσει μία από τις πιο καθοριστικές έννοιες του Μάο: την πάλη.
Υπό τον Σι, το "να τολμάς να αγωνίζεσαι" αναδείχθηκε ξανά σε περίφημη πολιτική αρετή. Εντάχθηκε στο κομματικό δόγμα και εφαρμόστηκε στην εσωτερική πειθαρχία, στην ιδεολογία και στην αντιπαράθεση της Κίνας με όσους θεωρεί εξωτερικούς αντιπάλους της. Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι ο Σι μοιράζεται κάτι βαθύτερο με τον Μάο: την πολιτική αδίστακτοτητα σε συνδυασμό με την τακτική ευελιξία. Μπορεί να εμφανίζεται απολύτως ιδεολογικός ως προς τον τελικό έλεγχο και ταυτόχρονα εξαιρετικά πραγματιστής ως προς τα μέσα με τα οποία θα τον διατηρήσει.
Οι αγορές μπορεί να ενθαρρύνονται ή να περιορίζονται. Οι επιχειρηματίες να εξυμνούνται ή να πειθαρχούνται. Ο εθνικισμός, ο μαρξισμός, η παράδοση και ο πραγματισμός μπορούν να επιστρατεύονται ανάλογα με τις περιστάσεις. Δεν υπάρχει αντίφαση, εφόσον ο τελικός στόχος παραμένει σταθερός: η εξουσία δεν επιτρέπεται να αμφισβητηθεί.
Η βαθύτερη νίκη του Μάο δεν ήταν ο κομμουνισμός
Υπό αυτή την έννοια, η πιο ανθεκτική νίκη του Μάο δεν ήταν ο κομμουνισμός. Η σημερινή Κίνα ελάχιστα μοιάζει με την κομμουνιστική κοινωνία που εκείνος οραματιζόταν. Η πραγματική του νίκη ήταν η πολιτική κουλτούρα που άφησε πίσω του: η αντίληψη ότι η εξουσία προηγείται των θεσμών, ότι ο αντίπαλος μπορεί να μετατρέπεται σε εχθρό και ότι η επιτυχία δικαιολογεί τα μέσα.
Η 50ή επέτειος από τον θάνατο του Μάο θα πρέπει να υπενθυμίζει σε όλους όσοι πιστεύουν στον πολιτικό πολιτισμό ότι οι σημαντικότερες άμυνές του δεν είναι μόνο συνταγματικές. Η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, το κράτος δικαίου, η ανεκτικότητα και ο σεβασμός στην αλήθεια επιβιώνουν μόνο όταν οι ηγέτες και οι πολίτες εξακολουθούν να τα αντιμετωπίζουν όχι ως εμπόδια στη νίκη, αλλά ως όρια στο τι επιτρέπεται να σημαίνει η νίκη
Add comment
Comments