Η κομμουνιστική κυβέρνηση επιχειρεί μια από τις μεγαλύτερες οικονομικές μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών: ιδιωτικές επιχειρήσεις, τράπεζες, ξένες επενδύσεις και ακόμη και πιθανότητα χρηματιστηρίου. Όχι όμως πολιτική φιλελευθεροποίηση.
Από τον Jim Geraghty | National Review
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Κίρκη | Greece2Day
Κάτι αλλάζει στην Κούβα. Όχι απαραίτητα επειδή η κυβέρνηση της Αβάνας αποφάσισε ξαφνικά να εγκαταλείψει το οικονομικό μοντέλο που οικοδομήθηκε μετά την επανάσταση του 1959. Αλλά επειδή τα περιθώρια στενεύουν. Η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά οικονομική και ενεργειακή κρίση, με πολύωρες διακοπές ηλεκτρικού ρεύματος, προβλήματα στις υποδομές και σοβαρές ελλείψεις. Και η κυβέρνηση του Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ επιχειρεί τώρα μια μεγάλης κλίμακας οικονομική μεταρρύθμιση.
Το παράδοξο είναι εντυπωσιακό: η Κούβα επιχειρεί να ανοίξει την οικονομία της χωρίς να ανοίξει το πολιτικό της σύστημα. Και αυτό δημιουργεί ένα από τα μεγαλύτερα οικονομικά και πολιτικά πειράματα στην ιστορία του καθεστώτος.
176 μεταρρυθμίσεις αλλάζουν τους κανόνες
Τον Ιούνιο, η Εθνοσυνέλευση της Κούβας ενέκρινε ένα πακέτο 176 οικονομικών μεταρρυθμίσεων. Οι αλλαγές διευρύνουν τον χώρο στον οποίο μπορούν να λειτουργούν οι ιδιωτικές επιχειρήσεις και προβλέπουν, μεταξύ άλλων:
- εισαγωγές και εξαγωγές χωρίς την υποχρεωτική μεσολάβηση του κράτους,
- μεγαλύτερη ελευθερία προσλήψεων,
- δυνατότητα δημιουργίας ιδιωτικών τραπεζών,
- επενδύσεις Κουβανών που ζουν στο εξωτερικό,
- μεγαλύτερο άνοιγμα στις ξένες επενδύσεις,
- ακόμη και δυνατότητα λειτουργίας διεθνών αλυσίδων γρήγορης εστίασης.
Πρόκειται για κινήσεις που πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζαν σχεδόν αδιανόητες για την κουβανική οικονομία. Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια. Οι 176 προτάσεις εγκρίθηκαν ομόφωνα από την Εθνοσυνέλευση. Η οικονομία μπορεί να αρχίζει να αποκτά στοιχεία αγοράς. Το πολιτικό σύστημα όμως παραμένει μονοκομματικό.
Ο ιδιωτικός τομέας έχει ήδη αλλάξει την Κούβα
Η μετατόπιση δεν ξεκίνησε σήμερα. Οι προηγούμενες οικονομικές μεταρρυθμίσεις έχουν ήδη δημιουργήσει έναν ιδιωτικό τομέα πολύ μεγαλύτερο από εκείνον που υπήρχε πριν από λίγα χρόνια. Σύμφωνα με στοιχεία της ίδιας της κουβανικής κυβέρνησης, το 55% των λιανικών πωλήσεων το 2024 πραγματοποιήθηκε από ιδιωτικές επιχειρήσεις. Το αντίστοιχο ποσοστό το 2020 ήταν μόλις 4%.
Περίπου 1,6 εκατομμύρια Κουβανοί εργάζονται πλέον στον ιδιωτικό τομέα. Εφόσον τα επίσημα στοιχεία αποτυπώνουν με σχετική ακρίβεια την πραγματικότητα, πρόκειται για μια εντυπωσιακή μεταβολή μέσα σε μόλις λίγα χρόνια. Το κράτος εξακολουθεί να ελέγχει τους βασικούς πυλώνες της οικονομίας, αλλά δίπλα του αναπτύσσεται σταδιακά μια δεύτερη οικονομία.
Και αυτή λειτουργεί ολοένα περισσότερο με όρους αγοράς.
Ξένοι επενδυτές χωρίς υποχρεωτικό Κουβανό εταίρο
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η αλλαγή στον τουρισμό. Οι νέοι κανόνες επιτρέπουν σε ξένες επιχειρήσεις να κατασκευάζουν και να κατέχουν εξ ολοκλήρου νέα τουριστικά projects στην Κούβα. Μέχρι σήμερα οι ξένοι επενδυτές ήταν κατά κανόνα υποχρεωμένοι να συνεργάζονται σε κοινές επιχειρήσεις με κρατικές κουβανικές εταιρείες. Η Αβάνα χρειάζεται απεγνωσμένα ξένα κεφάλαια. Αλλά εδώ εμφανίζεται ένα ιστορικό παράδοξο.
Στα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση, περίπου 6.000 περιουσιακά στοιχεία αμερικανικών επιχειρήσεων και πολιτών εθνικοποιήθηκαν. Σήμερα η ίδια χώρα επιχειρεί να πείσει ξένους επιχειρηματίες ότι είναι ασφαλές να επενδύσουν ξανά στην Κούβα.
Θα μπορούσε η Αβάνα να αποκτήσει… χρηματιστήριο;
Ίσως το πιο εντυπωσιακό σημείο της συζήτησης αφορά κάτι που μέχρι πρόσφατα θα ακουγόταν σχεδόν σουρεαλιστικό: ένα χρηματιστήριο στην Αβάνα. Με τις νέες μεταρρυθμίσεις, η κατοχή μετοχών ιδιωτικών επιχειρήσεων καθίσταται θεωρητικά δυνατή. Ο Jim Geraghty του National Review, ο οποίος συναντήθηκε με Κουβανούς αξιωματούχους στην πρεσβεία της χώρας στην Ουάσιγκτον, ρώτησε έναν από αυτούς εάν θα μπορούσε κάποια ημέρα να δημιουργηθεί χρηματιστήριο στην Αβάνα.
Η απάντηση ήταν: "Πιθανώς". Σύμφωνα με τον αξιωματούχο, η κυβέρνηση θα έπρεπε προηγουμένως να μελετήσει τη λειτουργία χρηματιστηρίων όπως εκείνα της Νέας Υόρκης, του Λονδίνου και της Κίνας. Η αναφορά στην Κίνα ίσως δεν είναι τυχαία.
Το κινεζικό μοντέλο
Για την Κούβα υπάρχει ένα προφανές προηγούμενο. Η Κίνα απέδειξε ότι ένα κομμουνιστικό πολιτικό σύστημα μπορεί να επιτρέψει μεγάλης κλίμακας οικονομική δραστηριότητα του ιδιωτικού τομέα χωρίς να εγκαταλείψει το μονοκομματικό καθεστώς. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Κούβα μπορεί εύκολα να επαναλάβει την κινεζική εμπειρία. Οι δύο χώρες διαφέρουν δραματικά σε μέγεθος, παραγωγική βάση, γεωγραφία και πρόσβαση στις διεθνείς αγορές.
Η βασική ιδέα όμως είναι παρόμοια: οικονομική φιλελευθεροποίηση χωρίς πολιτική φιλελευθεροποίηση.
Η κυβέρνηση της Αβάνας δείχνει να αναζητεί περισσότερο χώρο για την αγορά, χωρίς να παραχωρεί αντίστοιχο χώρο στην πολιτική αντιπολίτευση.
Γιατί η κυβέρνηση δεν έχει πολλές επιλογές
Το οικονομικό άνοιγμα δεν πραγματοποιείται σε μια περίοδο ευημερίας. Το αντίθετο. Σε ορισμένες περιοχές της Κούβας οι διακοπές ηλεκτρικού ρεύματος μπορούν να ξεπερνούν ακόμη και τις 20 ώρες την ημέρα. Η ενεργειακή κρίση έχει γίνει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της χώρας. Ταυτόχρονα, η αλλαγή των συνθηκών στη Βενεζουέλα έχει στερήσει από την Κούβα την παλαιότερη σταθερή πρόσβαση σε πετρέλαιο. Η ενεργειακή στενότητα είναι πλέον τόσο έντονη ώστε στους δρόμους της χώρας αρχίζει να συντελείται μια παράξενη τεχνολογική μετάβαση.
Τα διάσημα αμερικανικά αυτοκίνητα της δεκαετίας του 1950, που επί δεκαετίες αποτέλεσαν σχεδόν σύμβολο της Αβάνας, αντικαθίστανται σταδιακά από κινεζικές ηλεκτρικές μοτοσικλέτες και τρίκυκλα. Όχι λόγω κάποιας φιλόδοξης πράσινης μετάβασης. Αλλά επειδή η βενζίνη έχει γίνει πολύτιμη.
Μια χώρα που κυριολεκτικά καταρρέει
Ο Will Freeman, ειδικός για τη Λατινική Αμερική στο Council on Foreign Relations, περιέγραψε μετά από πρόσφατη επίσκεψή του στην Αβάνα μια εικόνα που λειτουργεί σχεδόν ως μεταφορά για ολόκληρη τη χώρα. Στο κέντρο της πόλης, το ιστορικό κτίριο που στέγαζε το Ανώτερο Ινστιτούτο Βιομηχανικού Σχεδιασμού είχε αφεθεί για χρόνια χωρίς ουσιαστική συντήρηση. Μετά από επιμέρους καταρρεύσεις το 2025, ό,τι είχε απομείνει από το κτίριο κατέρρευσε τελικά τον Φεβρουάριο. Όταν ο Freeman επισκέφθηκε το σημείο μήνες αργότερα, άνθρωποι αναζητούσαν μέσα στα ερείπια κομμάτια από τούβλα για να τα χρησιμοποιήσουν στην κατασκευή αυτοσχέδιων κατοικιών.
Η εικόνα είναι δύσκολο να αγνοηθεί. Η κρίση της Κούβας δεν αφορά πλέον μόνο τους χαμηλούς μισθούς ή την έλλειψη καταναλωτικών αγαθών. Αφορά τη σταδιακή φθορά της ίδιας της φυσικής υποδομής της χώρας.
Το μεγάλο πρόβλημα: Ποιος θα εμπιστευθεί τους νέους κανόνες;
Υπάρχει όμως μεγάλη απόσταση ανάμεσα στην ψήφιση οικονομικών μεταρρυθμίσεων και στη δημιουργία μιας πραγματικής οικονομίας της αγοράς. Η Sofia Lagos, από το Cuba Capacity Building Project της Columbia Law School, επισημαίνει ότι οι νέες ρυθμίσεις δεν αποτελούν απαραίτητα μια ενιαία φιλελευθεροποίηση της οικονομίας. Μοιάζουν περισσότερο με μια διευρυμένη σειρά εξαιρέσεων από τον βασικό κανόνα: τον κρατικό έλεγχο. Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο πρόβλημα για τους επενδυτές.
Δεν αρκεί να επιτρέπεται μια ιδιωτική επιχείρηση. Ο επενδυτής πρέπει να γνωρίζει ότι ένα συμβόλαιο θα εφαρμοστεί, ότι το νόμισμα θα μπορεί να μετατραπεί, ότι οι άδειες δεν θα ανακληθούν αυθαίρετα και ότι οι κανόνες δεν θα αλλάξουν ξαφνικά. Χωρίς θεσμική ασφάλεια, η οικονομική ελευθερία μπορεί να παραμένει περισσότερο παραχώρηση του κράτους παρά πραγματικό δικαίωμα.
Και στη μέση βρίσκονται οι αμερικανικές κυρώσεις
Υπάρχει ταυτόχρονα και ο εξωτερικός παράγοντας. Η κουβανική κυβέρνηση εξακολουθεί να αποδίδει σημαντικό μέρος της οικονομικής κρίσης στις αμερικανικές κυρώσεις. Ο υφυπουργός Εξωτερικών της Κούβας, Carlos Fernández de Cossío, υποστηρίζει ότι η χώρα βρίσκεται σε μια βαθιά διαδικασία αλλαγών ενώ ταυτόχρονα υφίσταται αυτό που χαρακτηρίζει οικονομική επιθετικότητα και "συλλογική τιμωρία" από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Οι επικριτές της κυβέρνησης, από την άλλη πλευρά, αποδίδουν σημαντικό μέρος της κρίσης στις χρόνιες αδυναμίες του κεντρικά σχεδιασμένου οικονομικού μοντέλου και στην έλλειψη θεσμών που μπορούν να στηρίξουν επενδύσεις και παραγωγικότητα. Και τα δύο στοιχεία αποτελούν μέρος της σημερινής οικονομικής πραγματικότητας της Κούβας: οι αμερικανικοί περιορισμοί επιβαρύνουν την οικονομία, ενώ ταυτόχρονα η ίδια η Αβάνα προσπαθεί πλέον να διορθώσει αδυναμίες του οικονομικού συστήματος που διατηρούσε επί δεκαετίες.
Ο στόχος: μια νέα σχέση με τις ΗΠΑ
Η οικονομική μεταρρύθμιση εξελίσσεται παράλληλα με μια προσπάθεια επαναπροσδιορισμού των σχέσεων με την Ουάσιγκτον. Ο Fernández de Cossío υποστηρίζει ότι η Κούβα επιδιώκει μια "εποικοδομητική και βασισμένη στον αμοιβαίο σεβασμό σχέση" με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το εμπόδιο είναι ότι οι δύο χώρες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν η μία την άλλη μέσα από το πρίσμα δεκαετιών αντιπαράθεσης. Στην Ουάσιγκτον υπάρχουν επιπλέον σοβαρές ανησυχίες για τις σχέσεις της Αβάνας με την Κίνα και τη Ρωσία και για ζητήματα ασφαλείας που συνδέονται με αυτές.
Η οικονομική προσέγγιση επομένως δεν συνεπάγεται αυτομάτως γεωπολιτική προσέγγιση.
Η Κούβα βρίσκεται μπροστά σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι εάν η Κούβα αλλάζει. Αλλά πόσο μακριά είναι διατεθειμένη να φτάσει. Η δημιουργία ιδιωτικών επιχειρήσεων, η προσέλκυση ξένων επενδύσεων, η δημιουργία ιδιωτικών τραπεζών και - κάποια ημέρα ίσως - ακόμη και ενός χρηματιστηρίου μπορούν να μεταμορφώσουν την οικονομία. Αλλά μόνο εφόσον οι νέοι κανόνες αποκτήσουν διάρκεια και θεσμική αξιοπιστία. Η ιστορία άλλων χωρών δείχνει επίσης ότι η οικονομική ελευθερία δεν οδηγεί αναγκαστικά σε πολιτική ελευθερία. Η Κίνα αποτελεί το προφανέστερο παράδειγμα.
Η Αβάνα μπορεί επομένως να επιδιώκει όχι το τέλος του συστήματος αλλά τη διάσωσή του μέσω της αγοράς. Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο της σημερινής Κούβας: ένα κομμουνιστικό κράτος που χρειάζεται περισσότερο καπιταλισμό για να επιβιώσει. Οι αλλαγές μπορεί να επιτύχουν. Μπορεί να αποδειχθούν ανεπαρκείς. Μπορεί επίσης να ανατραπούν εάν το καθεστώς θεωρήσει ότι η οικονομική αυτονομία αρχίζει να απειλεί τον πολιτικό του έλεγχο.
Ένα πράγμα όμως γίνεται ολοένα πιο δύσκολο: η επιστροφή στο προηγούμενο status quo.
Με τον ιδιωτικό τομέα να έχει ήδη αποκτήσει σημαντικό ρόλο, τις υποδομές να δοκιμάζονται και το κράτος να αναζητεί επειγόντως επενδύσεις και κεφάλαια, η Κούβα βρίσκεται μπροστά στη σημαντικότερη οικονομική επιλογή της εδώ και δεκαετίες. Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, η αλλαγή έρχεται στην Κούβα.
Add comment
Comments