Λιγότερο από δύο μήνες αφότου η κυβέρνησή του φιλοξένησε τη Σύνοδο Κορυφής του NATO - η οποία παρουσιάστηκε ως απόδειξη του κομβικού ρόλου της Τουρκίας στη διατλαντική ασφάλεια - ο πρόεδρος Recep Tayyip Erdoğan πρότεινε την πλήρη ένταξη της Τουρκίας στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης, έναν οργανισμό που έχει χαρακτηριστεί αντι-NATO ή ακόμη και "NATO των απείθαρχων κρατών".
Από την Spyros A. Sofos | The Conversation
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Ίκαρος | Greece2Day
Η φαινομενική αντίφαση ήταν εντυπωσιακή. Η Τουρκία ανήκει στο NATO από το 1952 και παραμένει υποψήφια προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντίθετα, ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης, στον οποίο ηγούνται η Κίνα και η Ρωσία και στον οποίο συμμετέχει από το 2023 και το Ιράν, προβάλλει ένα εναλλακτικό, μη δυτικό όραμα για τη διεθνή τάξη.
Έτσι επανέρχεται ένα γνώριμο ερώτημα: Στρέφεται η Τουρκία από τη Δύση προς την Ανατολή; Το ίδιο το ερώτημα προϋποθέτει έναν κόσμο χωρισμένο σε συνεκτικά και διακριτά στρατόπεδα.
Στην πραγματικότητα, όμως, συνυπάρχουν διαφορετικές διεθνείς τάξεις, οι οποίες εν μέρει αλληλεπικαλύπτονται και εν μέρει ανταγωνίζονται μεταξύ τους, καθεμία με τους δικούς της θεσμούς, κανόνες και αντιλήψεις για το ποιος πρέπει να ασκεί εξουσία σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η Τουρκία, πολύ απλά, διεκδικεί την αυτονομία της κινούμενη ανάμεσα στα όρια αυτών των διαφορετικών συστημάτων.
Ένας κόσμος αλληλεπικαλυπτόμενων διεθνών τάξεων
Το μεταψυχροπολεμικό όραμα μιας ενιαίας παγκόσμιας τάξης, με επίκεντρο τους δυτικούς θεσμούς, γίνεται ολοένα δυσκολότερο να διατηρηθεί. Το NATO συνυπάρχει πλέον με αναδυόμενους συνασπισμούς δυνάμεων, καθώς και με περιφερειακές ή θεματικές συνεργασίες.
Αυτές οι διαφορετικές τάξεις αλληλεπικαλύπτονται, αλλά δεν συμβιβάζονται εύκολα μεταξύ τους. Οι κανόνες και τα πολιτικά τους οράματα συχνά συγκρούονται, επιτρέποντας τόσο στις αναδυόμενες όσο και στις ήδη εδραιωμένες μεσαίες δυνάμεις να συμμετέχουν σε περισσότερες από μία, χωρίς να αποδέχονται πλήρως την εξουσία καμίας.
Παραμένοντας ενταγμένη στο NATO και οικονομικά συνδεδεμένη με την Ευρώπη, η Τουρκία έχει ταυτόχρονα καλλιεργήσει βαθύτερες σχέσεις με τη Ρωσία και την Κίνα. Από το 2012 αποτελεί εταίρο διαλόγου του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, ενώ παράλληλα επιδιώκει μεγαλύτερο ρόλο στη Μέση Ανατολή, την Αφρική, τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία.
Αυτό μπορεί να φαίνεται ασυνεπές ή απλώς τακτικιστικό. Όμως, όπως υποστηρίζω στο νέο μου βιβλίο Turkey, Geopolitics, and the Age of Populist World-Making, η στάση της χώρας αντανακλά έναν ευρύτερο στόχο. Η Τουρκία επιδιώκει να διευρύνει την ελευθερία κινήσεών της, εμποδίζοντας οποιαδήποτε μεμονωμένη συμμαχία να καθορίζει τον διεθνή της ρόλο.
Διαβάστε ακόμα: Τουρκία εναντίον όλων;
Ο Erdoğan παρουσιάζει την Τουρκία όχι ως μια περιφερειακή χώρα εγκλωβισμένη ανάμεσα σε ανταγωνιστικούς κόσμους, αλλά ως μια δύναμη ικανή να συμβάλει στη διαμόρφωση του παγκόσμιου συστήματος. Πρόκειται ουσιαστικά για επέκταση της εγχώριας λαϊκιστικής στρατηγικής του στη διεθνή σκηνή.
Όπως ο τουρκικός λαός παρουσιάζεται ως μια κοινωνία της οποίας η φωνή καταπνίγηκε στο εσωτερικό από εδραιωμένες ελίτ, έτσι και η Τουρκία παρουσιάζεται ως ένα έθνος που στερήθηκε τη θέση που δικαιωματικά του ανήκει εξαιτίας των παγκόσμιων ιεραρχιών στις οποίες κυριαρχεί η Δύση.
Στο βιβλίο μου ονομάζω αυτή τη διαδικασία "λαϊκιστική αναδιαμόρφωση της παγκόσμιας τάξης", (populist world-making). Πρόκειται για μια προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της διεθνούς πολιτικής ως σύγκρουσης ανάμεσα σε εκείνους που ιστορικά έλεγχαν την παγκόσμια τάξη και σε εκείνους των οποίων η δυνατότητα δράσης και το διεθνές κύρος είχαν καταπιεστεί.
«Ψωνίζοντας» μεταξύ διεθνών οργανισμών
Ο Erdoğan δεν θεωρεί τον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης εναλλακτική λύση απέναντι στο NATO. Τον αντιμετωπίζει ως ακόμη ένα πεδίο μέσα στο οποίο μπορεί να αναπτύσσει οικονομικές, πολιτικές και στρατηγικές σχέσεις, χωρίς η Δύση να αποτελεί τη μοναδική πηγή διεθνούς ισχύος και νομιμοποίησης.
Η Τουρκία ουσιαστικά επιλέγει κάθε φορά το κατάλληλο διεθνές φόρουμ, κινούμενη ανάμεσα σε θεσμούς, συνασπισμούς και διπλωματικές διαδικασίες. Διασχίζει σύνορα που θεωρητικά παρουσιάζονται ως σταθερά κάθε φορά που αυτό μπορεί να αυξήσει την επιρροή της ή να περιορίσει τους εξωτερικούς περιορισμούς στις κινήσεις της.
Ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης αποτελεί απλώς την πιο πρόσφατη έκφραση αυτής της προσέγγισης. Στη Λιβύη, η Τουρκία υποστήριξε στρατιωτικά τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση και άσκησε έντονη κριτική στη Γαλλία και σε άλλους συμμάχους της στο NATO για την υποστήριξη που παρείχαν στους αντιπάλους της.
Αντίθετα, με τη Ρωσία - η οποία επίσης υποστήριζε την αντίπαλη πλευρά - ακολούθησε αυτό που αποκαλώ "ανταγωνιστική συνύπαρξη". Η Τουρκία μετρίασε τη ρητορική της και απέφυγε την άμεση σύγκρουση με τις ρωσικές δυνάμεις.
Από το Σαχέλ μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο
Ο τουρκογαλλικός ανταγωνισμός επεκτάθηκε και στην περιοχή του Σαχέλ στην Αφρική. Εκεί η Τουρκία ενίσχυσε το εμπόριο, την αναπτυξιακή βοήθεια και την αμυντική συνεργασία - συμπεριλαμβανομένων των πωλήσεων μη επανδρωμένων αεροσκαφών - αξιοποιώντας και ενισχύοντας την αυξανόμενη δυσαρέσκεια των κυβερνήσεων της περιοχής απέναντι στη γαλλική στρατιωτική παρουσία και τη μεταποικιακή επιρροή του Παρισιού.
Στην Ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία αμφισβήτησε επιθετικά τη συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, την οποία υποστήριζε η Γαλλία, σε ζητήματα θαλάσσιας δικαιοδοσίας και ενεργειακής συνεργασίας, θεωρώντας ότι το συγκεκριμένο πλαίσιο επιχειρούσε να την αποκλείσει.
Η Συρία ως χαρακτηριστικό παράδειγμα
Η Συρία αποτελεί ακόμη σαφέστερο παράδειγμα της τάσης της Τουρκίας να επιλέγει διαφορετικά διεθνή φόρουμ ανάλογα με τα συμφέροντά της. Η Τουρκία, ακολουθώντας τη στάση των υπόλοιπων μελών του NATO, αντιτάχθηκε στον Bashar al-Assad. Ταυτόχρονα όμως συνεργάστηκε με τη Ρωσία και το Ιράν μέσω της αποκλειστικής διαδικασίας της Αστάνα, προκειμένου οι τρεις χώρες να διαχειριστούν τους αντικρουόμενους στόχους τους και να αποκλιμακώσουν την ένοπλη σύγκρουση στη Συρία.
Παρότι υποστήριζαν αντίπαλες πλευρές και επιδίωκαν ασύμβατους μεταξύ τους στόχους, τα τρία κράτη δημιούργησαν ένα διπλωματικό φόρουμ έξω από το πλαίσιο της διαδικασίας της Γενεύης υπό δυτική καθοδήγηση.
Το έκαναν για έναν απλό λόγο: εξυπηρετούσε τα επιμέρους συμφέροντά τους.
Η ιδιαίτερα περίπλοκη σχέση με τη Ρωσία
Η σύνθετη σχέση της Τουρκίας με τη Ρωσία αποτελεί μέρος της ίδιας στρατηγικής. Η Άγκυρα αντιτάχθηκε στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Εξόπλισε το Κίεβο. Και έκλεισε τα τουρκικά στενά στα ρωσικά πολεμικά πλοία.
Ταυτόχρονα, όμως, αρνήθηκε να συμμετάσχει στις δυτικές κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας και διατήρησε στενές οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις με το Κρεμλίνο.
Αυτό επέτρεψε στην Τουρκία να συμβάλει στη διαμεσολάβηση για τη συμφωνία εξαγωγής σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας και να διεκδικήσει έναν ιδιαίτερο διπλωματικό ρόλο - έναν ρόλο που δύσκολα θα μπορούσε να αναλάβει ένα κράτος πλήρως ευθυγραμμισμένο με τη μία ή την άλλη πλευρά.
Το μήνυμα είναι σαφές: Η Τουρκία δεν πρόκειται να ευθυγραμμίζεται αυτόματα με το NATO σε κάθε ζήτημα.
Αντίθετα, αξιοποιεί τη θέση που κατέχει μέσα σε διαφορετικές συμμαχίες και διεθνή σχήματα ώστε να διατηρεί τη στρατηγική της αυτονομία και να εμποδίζει οποιοδήποτε μεμονωμένο μπλοκ να υπαγορεύει τις ενέργειές της.
Μια φιλοδοξία που έχει όρια
Παρόλα αυτά, τα περιθώρια ελιγμών της Τουρκίας δεν είναι απεριόριστα. Η οικονομία της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ευρωπαϊκές αγορές και τη δυτική χρηματοδότηση, ενώ η ασφάλειά της στηρίζεται στο NATO.
Η Ρωσία, η Κίνα και το Ιράν αποτελούν εταίρους της σε ορισμένα πεδία, αλλά ανταγωνιστές σε άλλα. Η συνεχής επιλογή μεταξύ διαφορετικών διεθνών φόρουμ μπορεί να αυξάνει την αυτονομία της Τουρκίας, μπορεί όμως επίσης να προκαλεί τριβές, δυσπιστία και στρατηγική υπερεπέκταση.
Η "λαϊκιστική αναδιαμόρφωση της παγκόσμιας τάξης", επομένως, δεν αποτελεί κάποιο ολοκληρωμένο και λεπτομερώς σχεδιασμένο στρατηγικό σχέδιο. Αποτελεί περισσότερο έναν πολιτικό προσανατολισμό: μια προσπάθεια μετατροπής της διπλωματικής ευελιξίας σε διεθνές κύρος.
Ο Erdoğan απορρίπτει την ίδια την ιδέα ότι άλλοι πρέπει να καθορίζουν τις επιλογές της Τουρκίας. Δεν επιδιώκει απλώς να εγκαταλείψει μια υπάρχουσα διεθνή τάξη για να ενταχθεί σε μια άλλη.
Επιδιώκει μια καλύτερη θέση μέσα στην υπάρχουσα τάξη - και την αναγνώριση της Τουρκίας ως μιας δύναμης που δικαιούται να συμμετέχει στη διαμόρφωση της διεθνούς τάξης που θα ακολουθήσει.
Add comment
Comments