Οι μεγάλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης μοιάζουν να αποτυγχάνουν με διαφορετικό τρόπο. Η Γερμανία αντιμετωπίζει την αποβιομηχάνιση και την αυξανόμενη πίεση από την Κίνα. Η Γαλλία βρίσκεται αντιμέτωπη με πολιτική δυσλειτουργία και δημοσιονομική αστάθεια. Στην Ισπανία, το πρόβλημα που κυριάρχησε αρχικά ήταν η στέγαση.
Από τον Wolfgang Munchau | Unherd
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Αληκτώ | Greece2Day
Πίσω από αυτές τις διαφορετικές εκδοχές κρίσης, όμως, διακρίνεται ένα κοινό ευρωπαϊκό υπόβαθρο: κράτη πρόνοιας που πιέζονται από τη γήρανση του πληθυσμού, ανεπαρκείς ή κακοσχεδιασμένες επενδύσεις σε υποδομές, χαμηλή παραγωγικότητα και υψηλό δημόσιο χρέος.
Ο Τολστόι έγραφε ότι κάθε δυστυχισμένη οικογένεια είναι δυστυχισμένη με τον δικό της τρόπο. Δεν είχε γνωρίσει, όμως, τη σύγχρονη Ευρώπη, όπου οι διαφορετικές εθνικές κρίσεις καταλήγουν συχνά να είναι παραλλαγές της ίδιας ιστορίας.
Ο τελευταίος σοσιαλιστής της παλιάς σχολής
Μέσα σε αυτή την ευρωπαϊκή οικογένεια, η Ισπανία παρουσιάζει ορισμένες ιδιαιτερότητες. Ο σοσιαλιστής πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ ξεχωρίζει ανάμεσα στους συχνά άχρωμους και τεχνοκρατικούς ηγέτες του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ο τελευταίος από τους μεγάλους εκπροσώπους του παραδοσιακού ευρωπαϊκού σοσιαλισμού.
Ο Γερμανοβρετανός κοινωνιολόγος Ραλφ Ντάρεντορφ είχε περιγράψει τον 20ό αιώνα ως τον αιώνα της σοσιαλδημοκρατίας. Η κεντροδεξιά μπορεί να κυβερνούσε συχνά, αλλά η κεντροαριστερά είχε κερδίσει τη μάχη των ιδεών: το κοινωνικό κράτος, οι δημόσιες υπηρεσίες και η κρατική προστασία της εργασίας έγιναν μέρος της ευρωπαϊκής συναίνεσης.
Η παράδοση αυτή εκπροσωπήθηκε από πολιτικές προσωπικότητες όπως ο Κλέμεντ Άτλι στη Βρετανία, ο Μπρούνο Κράισκι στην Αυστρία, ο Βίλι Μπραντ στη Γερμανία, ο Ούλοφ Πάλμε στη Σουηδία και ο Φρανσουά Μιτεράν στη Γαλλία. Την επόμενη γενιά σημάδεψαν ο Τόνι Μπλερ και ο Γκέρχαρντ Σρέντερ - δύο πολιτικοί που κέρδισαν εκλογές και κυβέρνησαν για χρόνια, αλλά αργότερα απαξιώθηκαν από μεγάλο μέρος της εκλογικής τους βάσης.
Ο σοσιαλδημοκρατικός αιώνας του Ντάρεντορφ έχει πλέον τελειώσει. Τα περισσότερα ευρωπαϊκά σοσιαλιστικά κόμματα έχουν μετατραπεί σε κεντρώους σχηματισμούς με δυσδιάκριτη πολιτική ταυτότητα. Ο Σάντσεθ αποτελεί εξαίρεση, επειδή εξακολουθεί να επιλέγει μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις.
Συγκρούστηκε με τον Ντόναλντ Τραμπ για το Ιράν και με τον Μπενιαμίν Νετανιάχου για τη Γάζα. Ο Τραμπ χαρακτήρισε την Ισπανία προβληματικό εταίρο στο ΝΑΤΟ, ενώ ο Νετανιάχου κατηγόρησε τον Ισπανό πρωθυπουργό ότι ενθαρρύνει την τρομοκρατία. Μπορεί κανείς να διαφωνεί πλήρως με τις σοσιαλιστικές πολιτικές του Σάντσεθ και ταυτόχρονα να αναγνωρίζει ότι είναι ένας πολιτικός με σαφές στίγμα, σε αντίθεση με τους διαχειριστές της ευρωπαϊκής συναίνεσης.
Η στεγαστική κρίση που οδήγησε σε πρόωρες εκλογές
Τον Οκτώβριο, ο Σάντσεθ προκήρυξε πρόωρες εκλογές για τις 29 Νοεμβρίου, εννέα μήνες πριν από τη λήξη της κοινοβουλευτικής περιόδου. Είχε επιβιώσει εκλογικά και το 2023, όταν, παρά τις προβλέψεις, κατόρθωσε να παραμείνει στην εξουσία συγκροτώντας μια εύθραυστη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Τώρα, όμως, κυβερνά ήδη οκτώ χρόνια και η ευρωπαϊκή πολιτική συγκυρία χαρακτηρίζεται από έντονη δυσαρέσκεια απέναντι στις κυβερνήσεις. Οι δημοσκοπήσεις δίνουν προβάδισμα στο Λαϊκό Κόμμα και δείχνουν ότι μια συνεργασία με το Vox θα μπορούσε να εξασφαλίσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Η αφορμή για την πρόωρη προσφυγή στις κάλπες ήταν η οξεία στεγαστική κρίση. Η συμβολική της στιγμή ήρθε με την έξωση της 87χρονης Μαρίκαρμεν Αμπασκάλ από το σπίτι της στη Μαδρίτη, όπου ζούσε επί περίπου 70 χρόνια. Η εικόνα της να απομακρύνεται με φορείο προκάλεσε μεγάλες διαδηλώσεις. Η Αμπασκάλ επέστρεψε τελικά στο σπίτι της με νέα συμφωνία μίσθωσης, αλλά πέθανε λίγο αργότερα.
Η κυβέρνηση παρουσίασε έκτακτα μέτρα για την προστασία των ενοικιαστών, τα οποία καταψηφίστηκαν από το PP, το Vox και το καταλανικό Junts. Ο Σάντσεθ επιχείρησε να μετατρέψει την κοινοβουλευτική ήττα σε εκλογικό δίλημμα: αν η κυβέρνηση δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τη στεγαστική κρίση με την υπάρχουσα πλειοψηφία, οι πολίτες καλούνται να της δώσουν ισχυρότερη εντολή.
Το δυστύχημα που άλλαξε την προεκλογική συζήτηση
Η στρατηγική αυτή ανατράπηκε από το πολύνεκρο σιδηροδρομικό δυστύχημα κοντά στην Ούρδα, στην επαρχία του Τολέδο. Η σύγκρουση δύο τρένων υψηλής ταχύτητας κόστισε τη ζωή σε 69 ανθρώπους και αποτέλεσε το δεύτερο θανατηφόρο δυστύχημα στο ισπανικό δίκτυο υψηλής ταχύτητας μέσα στο 2026.
Τα κόμματα ανέστειλαν προσωρινά την προεκλογική τους δραστηριότητα και το επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης μετακινήθηκε από το στεγαστικό πρόβλημα στην ασφάλεια των σιδηροδρόμων.
Το δυστύχημα άγγιξε ένα ευαίσθητο σημείο της κυβερνητικής θητείας του Σάντσεθ: την κατάσταση των δημόσιων υποδομών. Η αρχική συζήτηση στράφηκε σε πιθανό ανθρώπινο λάθος, αλλά στη συνέχεια προέκυψαν ενδείξεις για διαδοχικές τεχνικές και λειτουργικές αστοχίες.
Η έρευνα επικεντρώθηκε στη λειτουργία του κέντρου ελέγχου μετά τη βλάβη του συστήματος ασφαλείας LZB, καθώς και στην απόφαση να επιτραπεί σε ένα τρένο να συνεχίσει την πορεία του ενώ το άλλο βρισκόταν ακινητοποιημένο μπροστά του. Η εγκατάσταση του νεότερου ευρωπαϊκού συστήματος ERTMS στη συγκεκριμένη γραμμή είχε καθυστερήσει και αναμενόταν να τεθεί σε λειτουργία το 2027.
Το δυστύχημα ανέδειξε επίσης προβλήματα στις τηλεπικοινωνίες, στην ηλεκτροδότηση και στην παρακολούθηση της θέσης των συρμών. Το ακριβές μερίδιο ευθύνης κάθε παράγοντα αποτελεί αντικείμενο της επίσημης έρευνας. Η συνολική εικόνα, ωστόσο, ενίσχυσε την ανησυχία ότι ένα δίκτυο που αποτελούσε σύμβολο του ισπανικού εκσυγχρονισμού είχε αφεθεί να υποβαθμιστεί.
Ο υπουργός Μεταφορών, Όσκαρ Πουέντε, παραιτήθηκε μετά την παρουσίαση μέτρων για τη βελτίωση της ασφάλειας. Είχε προηγουμένως αναγνωρίσει επενδυτικό έλλειμμα περίπου 30 δισ. ευρώ στο σιδηροδρομικό δίκτυο και την ανάγκη αντικατάστασης έως και 500 συρμών.
Η πολιτική σκιά του 2004
Για τον Σάντσεθ, η υπόθεση ξυπνά μια δύσκολη πολιτική μνήμη. Τον Μάρτιο του 2004, οι επιθέσεις σε προαστιακά τρένα της Μαδρίτης σκότωσαν 193 ανθρώπους λίγες ημέρες πριν από τις γενικές εκλογές.
Η τότε κυβέρνηση του PP έσπευσε να αποδώσει την επίθεση στην αυτονομιστική οργάνωση ΕΤΑ. Όταν προέκυψαν στοιχεία που συνέδεαν το χτύπημα με ισλαμιστές τρομοκράτες, δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι η κυβέρνηση επιχειρούσε να χειραγωγήσει την ενημέρωση. Η απώλεια εμπιστοσύνης συνέβαλε καθοριστικά στην εκλογική της ήττα.
Η ιστορική αναλογία έχει όρια: το 2026 πρόκειται για σιδηροδρομικό δυστύχημα και όχι για τρομοκρατική επίθεση. Το μάθημα, όμως, παραμένει πολιτικά επίκαιρο. Ένα τραγικό γεγονός μπορεί να μεταβάλει μια εκλογική αναμέτρηση όταν συναντά μια ήδη συσσωρευμένη κοινωνική δυσπιστία.
Η κυβέρνηση Σάντσεθ καλείται επομένως να αποφύγει την πρόωρη απόδοση ευθυνών και να εξασφαλίσει πλήρη διαφάνεια. Οι πολίτες δεν αξιολογούν μόνο τη διαχείριση του δυστυχήματος, αλλά και τις επιλογές που προηγήθηκαν στην κατανομή των δημόσιων επενδύσεων.
Το κοινό πρόβλημα των ευρωπαϊκών υποδομών
Η φθορά των σιδηροδρόμων δεν αποτελεί αποκλειστικά ισπανικό πρόβλημα. Η Γαλλία διαθέτει ένα από τα καλύτερα σιδηροδρομικά δίκτυα στον κόσμο, αλλά αντιμετωπίζει χρόνια πίεση για ανανέωση και συντήρηση. Στη Γερμανία, τα τρένα που κάποτε αποτελούσαν σύμβολο ακρίβειας έχουν εξελιχθεί σε καθημερινή πηγή καθυστερήσεων και ακυρώσεων.
Η δυσλειτουργία των δημόσιων μεταφορών είναι πλέον μέρος της καθημερινότητας εκατομμυρίων Ευρωπαίων. Αποτελεί ταυτόχρονα σύμπτωμα μιας ευρύτερης αντίφασης: οι κυβερνήσεις διατηρούν μεγάλα συστήματα κοινωνικών παροχών, αλλά δυσκολεύονται να χρηματοδοτήσουν τις υποδομές, την άμυνα, την ενέργεια και την τεχνολογική αναβάθμιση που απαιτεί η επόμενη δεκαετία.
Στην περίπτωση της Ισπανίας, η εικόνα χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Οι δημόσιες επενδύσεις έχουν αυξηθεί σημαντικά από το 2019, με τη βοήθεια των ευρωπαϊκών πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης. Το ΔΝΤ υπολογίζει την πραγματική αύξησή τους σε 51,3%. Η αύξηση αυτή, όμως, δεν αναιρεί τις συγκεκριμένες ελλείψεις στο σιδηροδρομικό δίκτυο ούτε αποδεικνύει ότι οι πόροι κατευθύνθηκαν στις πιο επείγουσες ανάγκες.
Ισχυρή ανάπτυξη, χαμηλή παραγωγικότητα
Η ισπανική οικονομία αναπτύσσεται ταχύτερα από τις περισσότερες μεγάλες οικονομίες της ευρωζώνης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ κατά 2,4% το 2026, έναντι πολύ χαμηλότερων ρυθμών στη Γαλλία, στη Γερμανία και στην Ιταλία.
Η συνολική εικόνα, όμως, είναι λιγότερο εντυπωσιακή όταν εξεταστεί σε κατά κεφαλήν βάση. Η ισχυρή μετανάστευση διεύρυνε το εργατικό δυναμικό και συνέβαλε περίπου στα τρία τέταρτα της σωρευτικής αύξησης της απασχόλησης μεταξύ 2022 και 2025. Παράλληλα, η παραγωγικότητα ανά εργαζόμενο έχει παραμείνει σχεδόν στάσιμη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μετανάστευση αποτελεί οικονομική αδυναμία. Έχει στηρίξει την απασχόληση, την κατανάλωση και τα δημόσια έσοδα. Σημαίνει, όμως, ότι ένα μεγάλο μέρος της ανάπτυξης προέρχεται από την αύξηση του αριθμού των εργαζομένων και λιγότερο από το πόσο αποτελεσματικά παράγει η οικονομία.
Η τεχνολογική ευκαιρία που μένει ανεκμετάλλευτη
Η Ισπανία διαθέτει φθηνή γη, άφθονη ηλιοφάνεια, ισχυρή παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας και γεωγραφική θέση που θα μπορούσαν να την καταστήσουν μεγάλο ευρωπαϊκό κέντρο δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης.
Έχει αρχίσει να προσελκύει σημαντικές επενδύσεις. Ο κλάδος των κέντρων δεδομένων υπολογίζει ότι οι επενδύσεις στην Ισπανία μπορεί να φτάσουν τα €66,9 δισ. την περίοδο 2025–2030, εφόσον διατηρηθούν ευνοϊκές συνθήκες πρόσβασης στο ηλεκτρικό δίκτυο και αδειοδότησης.
Η κλίμακα, ωστόσο, παραμένει πολύ μικρότερη από εκείνη του Τέξας, όπου οι επενδύσεις σε κέντρα δεδομένων υπολογίζονται σε περίπου €66,2 δισ. μόνο για το 2026. Η σύγκριση δεν είναι απόλυτα ομοειδής, επειδή οι μεθοδολογίες και τα νομίσματα διαφέρουν, αλλά αποτυπώνει το μέγεθος της χαμένης ευκαιρίας.
Η Ισπανία δεν κουβαλά το ίδιο βάρος παλαιών ενεργοβόρων βιομηχανιών με τη Γερμανία. Θα μπορούσε να αξιοποιήσει αυτή την απουσία ως πλεονέκτημα και να οικοδομήσει μια πιο σύγχρονη παραγωγική βάση. Μέχρι στιγμής, δεν έχει εκμεταλλευτεί πλήρως αυτή τη δυνατότητα.
Πώς θα κριθεί η εποχή Σάντσεθ
Ο Πέδρο Σάντσεθ είναι ένας εξαιρετικά ανθεκτικός πολιτικός και ένας ικανός προεκλογικός τακτικιστής. Όπως ο Σρέντερ, έχει κερδίσει αναμετρήσεις που φαινόταν καταδικασμένος να χάσει. Η τύχη του Σρέντερ τελείωσε το 2005. Οι εκλογές της 29ης Νοεμβρίου θα δείξουν αν ο Σάντσεθ έφτασε σε αντίστοιχο σημείο.
Οι επιτυχημένοι πολιτικοί συχνά θαυμάζονται όσο βρίσκονται στην εξουσία. Μετά την αποχώρησή τους, όμως, κρίνονται λιγότερο για την εκλογική τους δεξιοτεχνία και περισσότερο για όσα άφησαν πίσω τους.
Ο Σάντσεθ μπορεί να μείνει στην ιστορία ως ο τελευταίος αναγνωρίσιμος σοσιαλιστής ηγέτης της παλιάς ευρωπαϊκής σχολής, ο πολιτικός που επέζησε επανειλημμένα από κοινοβουλευτικές κρίσεις και συγκρούστηκε με ισχυρούς διεθνείς αντιπάλους. Μπορεί όμως να κριθεί και για τη στεγαστική κρίση, τις αδύναμες υποδομές, τη χαμηλή παραγωγικότητα, την περιορισμένη αμυντική δαπάνη και τις τεχνολογικές ευκαιρίες που δεν αξιοποιήθηκαν εγκαίρως.
Σε αυτό το σημείο, η Ισπανία συναντά ξανά τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ιταλία. Οι επιμέρους κρίσεις τους διαφέρουν, αλλά η βαθύτερη ιστορία είναι κοινή: μια ήπειρος που κατανάλωσε το πολιτικό και οικονομικό κεφάλαιο του προηγούμενου αιώνα χωρίς να επενδύσει αρκετά στο επόμενο.
Add comment
Comments