Η Βρετανία δαπανά περίπου 3 δισ. λίρες την εβδομάδα για τις κρατικές συντάξεις και το κόστος συνεχίζει να αυξάνεται. Το σημερινό μοντέλο δύσκολα μπορεί να διατηρηθεί επ' αόριστον και τίθεται μια πολύ πιο ριζοσπαστική ιδέα: λιγότερη εξάρτηση από το κράτος στη σύνταξη και πολύ μεγαλύτερη συσσώρευση ιδιωτικού κεφαλαίου από νεαρή ηλικία.
Από την Κίρκη | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Υπάρχουν πολιτικές αποφάσεις που είναι δύσκολες. Και υπάρχουν πολιτικές αποφάσεις που σχεδόν κανείς δεν θέλει να αγγίξει. Στη Βρετανία, η κρατική σύνταξη ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Περίπου 12 εκατομμύρια συνταξιούχοι λαμβάνουν κρατική σύνταξη και οποιαδήποτε κυβέρνηση επιχειρούσε μια σημαντική αλλαγή θα αντιμετώπιζε τεράστιο πολιτικό κόστος. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα που γίνεται ολοένα δυσκολότερο να αγνοηθεί: το σύστημα γίνεται όλο και ακριβότερο.
Η Βρετανία δαπανά σήμερα περίπου 3 δισ. λίρες την εβδομάδα για κρατικές συντάξεις. Και ένα σημαντικό μέρος της αύξησης του κόστους συνδέεται με έναν μηχανισμό που οι Βρετανοί γνωρίζουν ως triple lock.
Τι είναι το περίφημο «triple lock»
Ο μηχανισμός θεσπίστηκε το 2010 με στόχο να προστατεύσει το εισόδημα των συνταξιούχων. Η κρατική σύνταξη αυξάνεται κάθε χρόνο σύμφωνα με το υψηλότερο από τρία μεγέθη: τον πληθωρισμό, την αύξηση των μισθών ή το 2,5%. Αν λοιπόν οι μισθοί αυξηθούν περισσότερο από τον πληθωρισμό, η σύνταξη ακολουθεί τους μισθούς. Αν ο πληθωρισμός είναι υψηλότερος, ακολουθεί τον πληθωρισμό. Και αν και τα δύο βρίσκονται κάτω από 2,5%, η σύνταξη αυξάνεται τουλάχιστον κατά 2,5%. Για τους συνταξιούχους πρόκειται προφανώς για έναν εξαιρετικά ισχυρό μηχανισμό προστασίας.
Για τα δημόσια οικονομικά όμως δημιουργεί ένα διαφορετικό πρόβλημα. Η κρατική σύνταξη μπορεί μακροχρόνια να αυξάνεται ταχύτερα από πολλές άλλες δημόσιες δαπάνες - και σε ορισμένες περιόδους ταχύτερα από τα έσοδα που καλούνται να τη χρηματοδοτήσουν.
£16 δισ. περισσότερα τον χρόνο
Το αποτέλεσμα έχει ήδη γίνει ορατό. Το σημερινό σύστημα κοστίζει περίπου 16 δισ. λίρες περισσότερα ετησίως σε σχέση με το ποσό που θα κόστιζε εάν είχε παραμείνει το προηγούμενο σύστημα, στο οποίο οι αυξήσεις συνδέονταν κυρίως με τον πληθωρισμό. Και η διαφορά αυτή δεν είναι στατική. Συσσωρεύεται. Καθώς κάθε αύξηση ενσωματώνεται μόνιμα στη βάση της σύνταξης, γίνεται η αφετηρία για την επόμενη αύξηση.
Έτσι λειτουργεί ο ανατοκισμός - μόνο που στην προκειμένη περίπτωση αφορά δημόσια δαπάνη.
Όταν η κρατική σύνταξη ξεπεράσει τις £13.000
Υπάρχει μάλιστα ένα παράδοξο που πλησιάζει. Η πλήρης βρετανική κρατική σύνταξη οδεύει προς επίπεδα άνω των 13.000 λιρών ετησίως. Αυτό σημαίνει ότι πλησιάζει το προσωπικό αφορολόγητο όριο. Και αν τελικά το ξεπεράσει, η κατάσταση γίνεται παράδοξη: το κράτος θα καταβάλλει σύνταξη και στη συνέχεια θα ζητά από ορισμένους συνταξιούχους να επιστρέψουν μέρος της μέσω του φόρου εισοδήματος.
Περισσότερη γραφειοκρατία και μεγαλύτερη πολυπλοκότητα για ένα σύστημα που υποτίθεται ότι πρέπει να παρέχει μια απλή βάση εισοδήματος για τα γηρατειά.
Το πραγματικό πρόβλημα είναι δημογραφικό
Πίσω όμως από το triple lock βρίσκεται ένα πολύ μεγαλύτερο ζήτημα. Οι περισσότερες κρατικές συντάξεις δεν λειτουργούν όπως ένας προσωπικός επενδυτικός λογαριασμός. Οι εισφορές του σημερινού εργαζομένου δεν τοποθετούνται απαραίτητα σε έναν κουμπαρά με το όνομά του για να χρηματοδοτήσουν τη δική του σύνταξη ύστερα από 30 ή 40 χρόνια. Σε μεγάλο βαθμό, οι σημερινοί εργαζόμενοι χρηματοδοτούν τους σημερινούς συνταξιούχους. Αυτό λειτουργεί σχετικά εύκολα όταν υπάρχουν πολλοί εργαζόμενοι για κάθε συνταξιούχο.
Γίνεται όμως δυσκολότερο όταν ο πληθυσμός γερνά. Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο. Η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους επιδεινώνεται. Και ένα ολοένα μικρότερο σχετικά τμήμα του πληθυσμού καλείται να χρηματοδοτήσει ένα ολοένα μεγαλύτερο. Το ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο πόσο γενναιόδωρη πρέπει να είναι η κρατική σύνταξη. Είναι ποιος θα την πληρώνει σε 20, 30 ή 40 χρόνια.
Η εναλλακτική: περισσότερη ιδιωτική αποταμίευση
Η συζήτηση πρέπει σταδιακά να μετακινηθεί. Αντί το κράτος να υπόσχεται ολοένα μεγαλύτερο συνταξιοδοτικό εισόδημα στο τέλος της ζωής, θα μπορούσε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε οι πολίτες να συσσωρεύουν πολύ μεγαλύτερο ιδιωτικό κεφάλαιο κατά τη διάρκεια της εργασιακής τους ζωής. Η Βρετανία έχει ήδη κάνει ένα σημαντικό βήμα με το automatic enrolment. Οι εργαζόμενοι εντάσσονται αυτόματα σε επαγγελματικά συνταξιοδοτικά προγράμματα, εκτός εάν επιλέξουν να αποχωρήσουν. Το σημερινό ελάχιστο συνολικό ποσοστό εισφοράς βρίσκεται στο 8% των επιλέξιμων αποδοχών.
Αλλά είναι αρκετό; Η σύγκριση με την Αυστραλία είναι ενδιαφέρουσα. Εκεί οι υποχρεωτικές εργοδοτικές συνταξιοδοτικές εισφορές έχουν φτάσει περίπου στο 12%. Η λογική είναι απλή: μεγαλύτερη αποταμίευση σήμερα σημαίνει μικρότερη ανάγκη κρατικής υποστήριξης αύριο.
Από το pay-as-you-go στη συσσώρευση κεφαλαίου
Εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη οικονομική διαφορά ανάμεσα στα δύο μοντέλα. Στο παραδοσιακό διανεμητικό σύστημα: εργαζόμενοι σήμερα → φόροι και εισφορές → συντάξεις σήμερα.
Σε ένα περισσότερο κεφαλαιοποιητικό σύστημα: εισφορές σήμερα → επενδύσεις → αποδόσεις για δεκαετίες → σύνταξη αύριο.
Η δεύτερη προσέγγιση εκμεταλλεύεται μια από τις ισχυρότερες δυνάμεις των χρηματοοικονομικών: τον ανατοκισμό.
Και όσο νωρίτερα αρχίζει η επένδυση τόσο ισχυρότερη γίνεται αυτή η επίδραση.
Η πιο ριζοσπαστική ιδέα: £10.000 στη γέννηση
Και εδώ εμφανίζεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πρόταση της συζήτησης. Τι θα συνέβαινε αν το κράτος, αντί να επικεντρώνει όλη την οικονομική του υποστήριξη στο τέλος της ζωής ενός πολίτη, τοποθετούσε ένα κεφάλαιο 10.000 λιρών κατά τη γέννησή του; Τα χρήματα θα μπορούσαν να τοποθετούνται σε έναν μακροπρόθεσμο επενδυτικό λογαριασμό τύπου Stocks & Shares ISA. Και στη συνέχεια θα αφήνονταν να επενδύονται για δεκαετίες. Η δύναμη του χρόνου αλλάζει εντυπωσιακά τα μαθηματικά.
Ας υποθέσουμε, απλώς ως αριθμητικό παράδειγμα, ότι οι £10.000 αποφέρουν κατά μέσο όρο 5% ετησίως.
Χωρίς καμία επιπλέον εισφορά:
- σε 20 χρόνια γίνονται περίπου £26.500,
- σε 40 χρόνια περίπου £70.400,
- και σε 65 χρόνια περίπου £238.000.
- Με απόδοση 7%, το αποτέλεσμα θα ήταν ακόμη μεγαλύτερο.
Φυσικά, οι πραγματικές επενδυτικές αποδόσεις δεν είναι εγγυημένες και ο πληθωρισμός μειώνει την πραγματική αξία αυτών των ποσών. Η αρχή όμως παραμένει: ένα σχετικά μικρό κεφάλαιο στην αρχή της ζωής μπορεί, μέσω δεκαετιών ανατοκισμού, να μετατραπεί σε σημαντικό περιουσιακό στοιχείο.
Από το κράτος-συνταξιοδότη στο κράτος-επενδυτή;
Αυτό θα αποτελούσε μια βαθιά αλλαγή φιλοσοφίας. Το κράτος δεν θα περίμενε μέχρι τα 67 ή τα 70 για να μεταφέρει εισόδημα στον πολίτη. Θα του έδινε ένα αρχικό κεφάλαιο δεκαετίες νωρίτερα. Και θα άφηνε την οικονομική ανάπτυξη και τις κεφαλαιαγορές να κάνουν ένα μέρος της δουλειάς. Το ερώτημα μετατρέπεται έτσι από: "Πόση σύνταξη πρέπει να πληρώνει το κράτος;" σε: "Πόσο κεφάλαιο μπορούμε να βοηθήσουμε έναν πολίτη να συσσωρεύσει πριν φτάσει στη σύνταξη;"
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά
Η ιδέα της μικρότερης εξάρτησης από την κρατική σύνταξη δεν είναι χωρίς σοβαρές ενστάσεις. Οι άνθρωποι δεν έχουν όλοι τα ίδια εισοδήματα. Δεν έχουν όλοι σταθερή απασχόληση. Δεν μπορούν όλοι να αποταμιεύουν το ίδιο ποσοστό του μισθού τους. Και οι επενδυτικές αποδόσεις δεν είναι εγγυημένες. Ένα σύστημα που βασίζεται περισσότερο στην ιδιωτική συσσώρευση κεφαλαίου μεταφέρει επίσης μεγαλύτερο μέρος του επενδυτικού κινδύνου από το κράτος στον πολίτη.
Η κρατική σύνταξη έχει ακριβώς το αντίθετο πλεονέκτημα: λειτουργεί ως κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας, ιδιαίτερα για όσους είχαν χαμηλά εισοδήματα, περιόδους ανεργίας ή διακοπές στην επαγγελματική τους ζωή. Γι' αυτό και η πραγματική συζήτηση δεν είναι αναγκαστικά "κρατική ή ιδιωτική σύνταξη".
Μπορεί να είναι το ποια πρέπει να είναι η σωστή αναλογία μεταξύ των δύο.
Το πρόβλημα που οι κυβερνήσεις προτιμούν να μεταθέτουν
Η πολιτική δυσκολία είναι προφανής. Η κατάργηση ή ο περιορισμός μιας μελλοντικής παροχής μπορεί να είναι οικονομικά λογικός σε βάθος δεκαετιών. Αλλά οι σημερινοί ψηφοφόροι ψηφίζουν σήμερα. Και οι συνταξιούχοι αποτελούν ένα μεγάλο και πολιτικά ενεργό τμήμα του εκλογικού σώματος. Γι' αυτό οι κυβερνήσεις έχουν ισχυρό κίνητρο να μεταθέτουν το πρόβλημα στην επόμενη κυβέρνηση.
Και η επόμενη στην επόμενη. Μόνο που η δημογραφία δεν λειτουργεί με εκλογικούς κύκλους.
Μια συζήτηση που δεν αφορά μόνο τη Βρετανία
Το βρετανικό παράδειγμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται, με διαφορετική ένταση και διαφορετικούς θεσμούς, στις περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες.
- Γήρανση του πληθυσμού.
- Μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής.
- Λιγότεροι εργαζόμενοι ανά συνταξιούχο.
- Αυξανόμενες δαπάνες υγείας και μακροχρόνιας φροντίδας.
Και κυβερνήσεις που πρέπει να αποφασίσουν πώς θα μοιράσουν το κόστος ανάμεσα στις γενιές. Ίσως λοιπόν η σημαντικότερη ιδέα που θέτει η βρετανική συζήτηση να μην είναι η κατάργηση της κρατικής σύνταξης. Είναι κάτι βαθύτερο: να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τη σύνταξη λιγότερο ως εισόδημα που πρέπει να βρει το κράτος όταν ένας άνθρωπος γεράσει και περισσότερο ως κεφάλαιο που πρέπει να αρχίσει να δημιουργείται όσο το δυνατόν νωρίτερα στη ζωή του.
Και αν αυτό πρόκειται να γίνει, τότε η μεγαλύτερη μεταρρύθμιση ίσως δεν χρειάζεται να ξεκινά στα 67. Μπορεί να χρειάζεται να ξεκινά στα… μηδέν.
Add comment
Comments