Υπάρχουν βιβλία που διαβάζονται. Υπάρχουν βιβλία που μελετώνται. Και υπάρχουν βιβλία που συνοδεύουν έναν άνθρωπο σε διαφορετικές περιόδους της ζωής του, αποκαλύπτοντας κάθε φορά ένα νέο πρόσωπο.
Η Οδύσσεια ανήκει σε αυτήν την τελευταία κατηγορία.
Οι περισσότεροι τη γνωρίζουμε ως την ιστορία του Οδυσσέα: του βασιλιά της Ιθάκης που, μετά την άλωση της Τροίας, περιπλανήθηκε επί δέκα χρόνια ώσπου να επιστρέψει στην πατρίδα του. Θυμόμαστε τον Κύκλωπα, τις Σειρήνες, την Κίρκη, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, την Καλυψώ.
Όμως αυτά είναι μόνο η επιφάνεια.
Η Οδύσσεια δεν είναι κυρίως ένα βιβλίο για τέρατα. Είναι ένα βιβλίο για ανθρώπους.
Και ίσως γι’ αυτό παραμένει ζωντανή σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τη δημιουργία της.
Η πρώτη μεγάλη ιστορία μιας οικογένειας
Αν κάποιος διάβαζε την Οδύσσεια χωρίς να γνωρίζει ότι πρόκειται για αρχαίο ελληνικό έπος, θα μπορούσε εύκολα να πιστέψει ότι κρατά στα χέρια του ένα σύγχρονο οικογενειακό μυθιστόρημα.
Στο επίκεντρο δεν βρίσκεται η μάχη. Βρίσκεται η απουσία.
Ένας πατέρας λείπει επί είκοσι χρόνια.Ένας γιος μεγαλώνει χωρίς αυτόν. Μια σύζυγος περιμένει χωρίς να γνωρίζει αν είναι ζωντανός.
Ένα βασίλειο προσπαθεί να επιβιώσει χωρίς τον ηγέτη του.
Η πραγματική ιστορία της Οδύσσειας δεν αρχίζει όταν ο Οδυσσέας φεύγει από την Τροία.
Αρχίζει όταν ένας νέος άνθρωπος, ο Τηλέμαχος, αποφασίζει ότι δεν μπορεί πλέον να ζει μόνο με τις αναμνήσεις των άλλων.
Ο Τηλέμαχος ενηλικιώνεται
Οι τέσσερις πρώτες ραψωδίες του έπους είναι γνωστές ως Τηλεμάχεια.
Δεν είναι τυχαίο.
Ο Όμηρος αφιερώνει εκατοντάδες στίχους όχι στον διάσημο ήρωά του, αλλά στον γιο του.Ο Τηλέμαχος δεν είναι ακόμη βασιλιάς. Δεν είναι πολεμιστής. Δεν είναι ήρωας.
Είναι ένας νέος που προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι.
Η αναζήτηση του πατέρα μετατρέπεται σταδιακά σε αναζήτηση της δικής του ταυτότητας.
Κάθε άνθρωπος περνά κάποτε αυτή τη δοκιμασία.Δεν χρειάζεται να λείπει πραγματικά ο πατέρας του. Αρκεί να έρθει η στιγμή που θα πρέπει να πάψει να ζει κάτω από τη σκιά του.
Οδυσσέας: ο πιο ανθρώπινος ήρωας
Σε αντίθεση με τον Αχιλλέα της Ιλιάδας, ο Οδυσσέας δεν είναι ο ισχυρότερος. Δεν είναι ο ταχύτερος.Δεν είναι ο πιο γενναίος.
Το μεγαλύτερο όπλο του είναι ο νους.
Ο Όμηρος τον αποκαλεί "πολύτροπο".
Δεν νικά επειδή είναι ανίκητος. Νικά επειδή προσαρμόζεται.
Αλλά αυτή η ευφυΐα έχει και κόστος.
Η αλαζονεία απέναντι στον Πολύφημο προκαλεί την οργή του Ποσειδώνα. Η περιέργεια οδηγεί σε κινδύνους.
Οι αποφάσεις του έχουν συνέπειες όχι μόνο για τον ίδιο αλλά και για τους συντρόφους του.
Ο Όμηρος δεν δημιουργεί έναν τέλειο άνθρωπο.
Δημιουργεί έναν αληθινό άνθρωπο.
Η μεγάλη έννοια της επιστροφής
Η ελληνική λέξη "νόστος" σημαίνει επιστροφή στην πατρίδα.
Από αυτήν προέρχεται και η λέξη "νοσταλγία". Το άλγος που παράγει ο νόστος.
Δεν είναι τυχαίο.
Η Οδύσσεια είναι το μεγαλύτερο λογοτεχνικό έργο που γράφτηκε ποτέ για τη νοσταλγία.
Όχι όμως ως συναίσθημα. Ως αποστολή.
Ο Οδυσσέας δεν αναζητεί απλώς έναν τόπο.Αναζητεί την ίδια του τη ζωή.
Θα μπορούσε να παραμείνει με την Καλυψώ και να γίνει αθάνατος. Αρνείται.
Προτιμά να επιστρέψει στη θνητή γυναίκα του, στο μικρό του νησί και στην εύθραυστη ανθρώπινη ύπαρξη.
Είναι μία από τις πιο συγκλονιστικές επιλογές στην ιστορία της λογοτεχνίας.
Πατέρας και γιος
Η σκηνή της συνάντησης του Οδυσσέα με τον Τηλέμαχο δεν περιέχει μάχη. Δεν περιέχει θρίαμβο. Περιέχει αναγνώριση.
Δύο άνθρωποι που ουσιαστικά δεν γνωρίζονται προσπαθούν να γίνουν οικογένεια.
Ο ένας έχασε τα παιδικά χρόνια του γιου του. Ο άλλος μεγάλωσε χωρίς πατέρα. Δεν υπάρχει τρόπος να αναπληρωθεί ο χαμένος χρόνος. Υπάρχει όμως τρόπος να χτιστεί μια νέα σχέση.
Ίσως αυτή να είναι η πιο σύγχρονη στιγμή του έργου.
Γιατί η Οδύσσεια συγκινεί ακόμη
Σε κάθε εποχή οι αναγνώστες ανακαλύπτουν κάτι διαφορετικό.
- Ένας μαθητής βλέπει την περιπέτεια.
- Ένας νέος βλέπει την αναζήτηση.
- Ένας γονιός βλέπει την οικογένεια.
- Ένας ηλικιωμένος βλέπει την επιστροφή.
Αυτό είναι το χαρακτηριστικό των μεγάλων έργων.
Δεν αλλάζουν εκείνα. Αλλάζουμε εμείς.
Και μαζί μας αλλάζει και ο τρόπος που τα διαβάζουμε.
Ο Όμηρος και ο δυτικός πολιτισμός
Δύσκολα μπορεί να βρεθεί άλλο λογοτεχνικό έργο που άσκησε τόσο βαθιά επιρροή.
Από τον Βιργίλιο και τον Δάντη μέχρι τον Σαίξπηρ, τον Τζέιμς Τζόις και τον Νίκο Καζαντζάκη, η σκιά του Ομήρου είναι παντού.
Ο Τζόις έγραψε τον "Οδυσσέα", μεταφέροντας την περιπλάνηση σε μία μόλις ημέρα στο Δουβλίνο.
Ο Καζαντζάκης συνέθεσε τη δική του "Οδύσεια", συνεχίζοντας το ταξίδι του ήρωα μετά την επιστροφή στην Ιθάκη.
Κάθε εποχή ένιωσε την ανάγκη να συνομιλήσει με τον Όμηρο. Γιατί κάθε εποχή αναζητά ξανά τι σημαίνει να γυρίζεις σπίτι.
Η αξία της κοινής ανάγνωσης
Σε μια εποχή όπου οι οικογένειες μοιράζονται συχνά τον ίδιο χώρο αλλά όχι τον ίδιο χρόνο, η κοινή ανάγνωση αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Η Οδύσσεια προσφέρει αυτή την ευκαιρία. Δεν χρειάζεται ο γονιός να παραδώσει μάθημα φιλολογίας. Αρκεί να διαβάσει μαζί με το παιδί του.
- Να συζητήσουν γιατί ο Οδυσσέας έκανε λάθη.
- Γιατί ο Τηλέμαχος δίσταζε.
- Γιατί η Πηνελόπη περίμενε.
- Γιατί οι Σειρήνες συμβολίζουν τους πειρασμούς.
- Γιατί κανείς δεν επιστρέφει πραγματικά ίδιος έπειτα από ένα μεγάλο ταξίδι.
Ένα βιβλίο για όλη τη ζωή
Ίσως η μεγαλύτερη επιτυχία του Ομήρου να είναι ότι έγραψε ένα έργο που δεν απευθύνεται αποκλειστικά ούτε σε παιδιά ούτε σε ενηλίκους.
Απευθύνεται στον άνθρωπο.
Η Οδύσσεια μας υπενθυμίζει ότι η ζωή δεν είναι μια ευθεία διαδρομή αλλά μια ακολουθία δοκιμασιών, επιλογών και επιστροφών.
Όλοι κάποτε θα βρεθούμε απέναντι στις δικές μας Σειρήνες.
Όλοι θα χρειαστεί να περάσουμε ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη.
Όλοι θα αναζητήσουμε μια Ιθάκη.
Και όλοι, αργά ή γρήγορα, θα συνειδητοποιήσουμε ότι το σημαντικότερο ταξίδι δεν είναι εκείνο που μας οδηγεί μακριά από το σπίτι.
Είναι εκείνο που μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί αξίζει να επιστρέψουμε σε αυτό.
Add comment
Comments