Σωκράτης: Ο άνθρωπος που κατέβασε τη φιλοσοφία από τον ουρανό στη γη

Υπάρχουν άνθρωποι που αφήνουν πίσω τους βιβλία.

Άλλοι αφήνουν θεωρίες, σχολές, πολιτικά συστήματα ή επιστημονικές ανακαλύψεις. Ο Σωκράτης δεν άφησε τίποτε από αυτά. Δεν έγραψε ούτε ένα βιβλίο.

Δεν γνωρίζουμε ούτε μία πρόταση για την οποία να μπορούμε να αποδείξουμε ότι καταγράφηκε ακριβώς όπως την είπε.

Δεν δημιούργησε κάποια οργανωμένη φιλοσοφική σχολή. Δεν ζητούσε δίδακτρα. Δεν παρουσίαζε τον εαυτό του ως κάτοχο κάποιας ιδιαίτερης σοφίας.

Κι όμως, η δυτική φιλοσοφία δεν θα ήταν η ίδια χωρίς αυτόν.

Ο Κικέρων θα γράψει αιώνες αργότερα ότι ο Σωκράτης ήταν εκείνος που ουσιαστικά "κατέβασε τη φιλοσοφία από τον ουρανό" και την έφερε στις πόλεις και στα σπίτια των ανθρώπων.

Η φράση περιγράφει ίσως καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη τη μεγάλη σωκρατική τομή.

Οι Προσωκρατικοί είχαν κοιτάξει τον ουρανό, τη φύση και το σύμπαν.

Ο Σωκράτης κοίταξε τον άνθρωπο. Και τον ρώτησε:

• Τι είναι δικαιοσύνη;
• Τι είναι αρετή;
• Τι είναι γνώση;
• Τι σημαίνει να είσαι καλός άνθρωπος;

Και τελικά: Πώς πρέπει να ζήσουμε;

Από εκείνη τη στιγμή η φιλοσοφία δεν θα ήταν ποτέ ξανά η ίδια.

Από τον κόσμο στον άνθρωπο

Η ιστορία που παρακολουθήσαμε με τους Προσωκρατικούς ήταν μία από τις μεγαλύτερες πνευματικές επαναστάσεις της ανθρώπινης ιστορίας.

• Ο Θαλής αναζήτησε μία φυσική αρχή πίσω από την πραγματικότητα.
• Ο Αναξίμανδρος μίλησε για το Άπειρον.
• Ο Αναξιμένης αναζήτησε την αρχή στον αέρα.
• Ο Ηράκλειτος είδε έναν κόσμο αδιάκοπης μεταβολής.
• Ο Παρμενίδης αμφισβήτησε την ίδια τη δυνατότητα της αλλαγής.
• Ο Εμπεδοκλής, ο Αναξαγόρας και οι Ατομικοί προσπάθησαν να συμφιλιώσουν την εμπειρία με τη λογική.

Το μεγάλο ερώτημα ήταν: Τι είναι ο κόσμος;

Με τον Σωκράτη το ερώτημα αλλάζει.

Το πρόβλημα δεν είναι πλέον μόνο να καταλάβουμε τι υπάρχει. Είναι να καταλάβουμε πώς πρέπει να υπάρχουμε εμείς μέσα σε αυτό.

Η φιλοσοφία στρέφεται προς την ηθική, την πολιτική, τη γνώση και την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Δεν εγκαταλείπει τον λόγο που ανακάλυψαν οι Προσωκρατικοί. Τον στρέφει προς τον άνθρωπο.

Η Αθήνα που γέννησε τον Σωκράτη

Ο Σωκράτης γεννήθηκε περίπου το 470/469 π.Χ. στην Αθήνα.

Πατέρας του ήταν, σύμφωνα με την παράδοση, ο Σωφρονίσκος, που συνήθως παρουσιάζεται ως λιθοξόος ή γλύπτης, και μητέρα του η Φαιναρέτη, μαία.

Η λεπτομέρεια αυτή θα αποκτήσει αργότερα έναν σχεδόν συμβολικό χαρακτήρα.

Ο ίδιος ο Σωκράτης θα παρομοιάσει τη φιλοσοφική του μέθοδο με τη δουλειά της μαίας. Η μαία δεν δημιουργεί το παιδί. Βοηθά τη μητέρα να το γεννήσει.

Έτσι και ο φιλόσοφος, σύμφωνα με τον Σωκράτη, δεν τοποθετεί έτοιμη τη γνώση μέσα στο μυαλό του άλλου. Τον βοηθά να τη γεννήσει μόνος του.

Η Αθήνα στην οποία μεγάλωσε ήταν μια εξαιρετική πόλη. Ήταν η εποχή της αθηναϊκής δημοκρατίας, του Περικλή, της οικοδόμησης του Παρθενώνα, της τραγωδίας του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη.

Ήταν όμως ταυτόχρονα μια πόλη γεμάτη πολιτικές συγκρούσεις, πολέμους και αντιφάσεις.

• Ο Σωκράτης θα ζήσει τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.
• Θα υπηρετήσει ως οπλίτης.
• Θα γνωρίσει τη στρατιωτική ήττα της Αθήνας.
• Θα ζήσει την ολιγαρχική τρομοκρατία των Τριάκοντα.
• Και θα δει την αποκατάσταση της δημοκρατίας.

Δεν φιλοσοφούσε επομένως μέσα στην ασφάλεια μιας βιβλιοθήκης. Φιλοσοφούσε μέσα σε μία κοινωνία που δοκιμαζόταν.

Διαβάστε ακόμα: Οι Προσωκρατικοί: Όταν ο άνθρωπος τόλμησε να εξηγήσει τον κόσμο χωρίς μύθους

Ένας παράξενος άνθρωπος στους δρόμους της Αθήνας

Οι αρχαίες περιγραφές δεν παρουσιάζουν τον Σωκράτη ως ιδιαίτερα εντυπωσιακή φυσιογνωμία.

Το αντίθετο.

Κοντός, με πλατύ πρόσωπο, διογκωμένα μάτια και χαρακτηριστική μύτη, απείχε πολύ από το ελληνικό ιδεώδες της ανδρικής ομορφιάς.

Συχνά κυκλοφορούσε ξυπόλυτος. Φορούσε απλά ρούχα. Ζούσε λιτά.

Αλλά είχε ένα εξαιρετικό χαρακτηριστικό: μιλούσε με όλους.

• Με πολιτικούς.
• Με στρατηγούς.
• Με ποιητές.
• Με τεχνίτες.
• Με νεαρούς αριστοκράτες.
• Με ανθρώπους που θεωρούσαν ότι γνώριζαν κάτι.

Και συνήθως άρχιζε με μία απλή ερώτηση.

"Τι είναι η δικαιοσύνη;"

Η απάντηση φαινόταν εύκολη. Μέχρι να έρθει η δεύτερη ερώτηση. Και μετά η τρίτη. Και μετά η τέταρτη.

Σιγά σιγά ο συνομιλητής ανακάλυπτε ότι αυτό που θεωρούσε αυτονόητο δεν ήταν καθόλου αυτονόητο.

«Ένα μόνο γνωρίζω: ότι δεν γνωρίζω»

Η περίφημη φράση "ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα" έχει συνδεθεί τόσο στενά με τον Σωκράτη ώστε συχνά θεωρούμε ότι υπάρχει αυτούσια στα πλατωνικά έργα.

Δεν υπάρχει ακριβώς με αυτή τη διατύπωση.

Η ουσία της όμως βρίσκεται στην καρδιά της σωκρατικής φιλοσοφίας. Στην Απολογία, ο Πλάτων αφηγείται την περίφημη ιστορία του Μαντείου των Δελφών.

Ο Χαιρεφών ρώτησε την Πυθία αν υπάρχει άνθρωπος σοφότερος από τον Σωκράτη.

Η απάντηση ήταν ότι δεν υπάρχει.

Ο Σωκράτης παραξενεύτηκε. Διότι ο ίδιος δεν θεωρούσε τον εαυτό του σοφό.

Άρχισε λοιπόν να εξετάζει ανθρώπους που θεωρούνταν σοφοί.

• Πολιτικούς.
• Ποιητές.
• Τεχνίτες.

Και ανακάλυψε κάτι εκπληκτικό. Πολλοί γνώριζαν πράγματα. Αλλά επειδή γνώριζαν κάτι, πίστευαν ότι γνώριζαν πολύ περισσότερα.

Ο Σωκράτης κατέληξε ότι ίσως η δική του σοφία βρισκόταν ακριβώς εκεί: δεν νόμιζε ότι γνώριζε αυτά που δεν γνώριζε.

Η σωκρατική άγνοια δεν είναι λοιπόν παραίτηση από τη γνώση. Είναι η αφετηρία της.

Για να αναζητήσεις πραγματικά την αλήθεια πρέπει πρώτα να αποδεχθείς ότι μπορεί να μην την κατέχεις.

Η σωκρατική ειρωνεία

Ο Σωκράτης συχνά ξεκινούσε μια συζήτηση εμφανιζόμενος ως ο αδαής. Ο άλλος ήταν ο ειδικός.

"Εγώ δεν γνωρίζω. Εσύ όμως γνωρίζεις. Εξήγησέ μου λοιπόν…"

Αυτό είναι το περίφημο στοιχείο της σωκρατικής ειρωνείας. Ο συνομιλητής αισθανόταν αρχικά ασφαλής. Μέχρι που οι ερωτήσεις άρχιζαν να αποκαλύπτουν αντιφάσεις στις απόψεις του.

Δεν επρόκειτο απλώς για ρητορικό παιχνίδι. Ο στόχος ήταν βαθύτερος. Ο Σωκράτης προσπαθούσε να οδηγήσει τον συνομιλητή στην κατάσταση που οι αρχαίοι ονόμαζαν ἀπορία.

Στη στιγμή δηλαδή που αναγνωρίζεις: "Τελικά δεν ξέρω".

Για τον Σωκράτη αυτή δεν είναι ήττα. Είναι πρόοδος.

Γιατί τώρα μπορεί να αρχίσει η πραγματική αναζήτηση.

Η μαιευτική μέθοδος

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη παιδαγωγική κληρονομιά του Σωκράτη.

Ο δάσκαλος δεν πρέπει απλώς να δίνει απαντήσεις. Πρέπει να διδάσκει τον μαθητή να σκέφτεται.

Η σωκρατική διαδικασία έχει μια απλή αλλά ισχυρή λογική: κάποιος διατυπώνει έναν ισχυρισμό.

Ο Σωκράτης ζητά να διευκρινιστεί. Εξετάζει τις συνέπειές του. Παρουσιάζει περιπτώσεις που φαίνεται να τον αντικρούουν. Αποκαλύπτει αντιφάσεις. Και αναγκάζει τον συνομιλητή να επανεξετάσει όσα πίστευε.

Δεν του λέει: "Αυτό είναι το σωστό".

Τον οδηγεί στο σημείο όπου πρέπει ο ίδιος να αναρωτηθεί:

"Γιατί πιστεύω ότι αυτό είναι σωστό;"

Περισσότερα από 2.400 χρόνια αργότερα, η βασική αυτή αρχή βρίσκεται ακόμη πίσω από μορφές διδασκαλίας, νομικής εκπαίδευσης και κριτικής σκέψης που αποκαλούμε "σωκρατική μέθοδο".

Τι είναι η αρετή;

Εδώ βρίσκεται η καρδιά της σωκρατικής φιλοσοφίας.

Για τον Σωκράτη το σημαντικότερο ζήτημα δεν είναι η απόκτηση πλούτου, δύναμης ή κοινωνικού κύρους. Είναι η κατάσταση της ψυχής. Ο άνθρωπος πρέπει να φροντίζει την ψυχή του.

Και η καλή κατάσταση της ψυχής συνδέεται με την αρετή.

Αλλά τι είναι αρετή;

Αυτό ακριβώς είναι το είδος της ερώτησης που επανέρχεται στους σωκρατικούς διαλόγους.

Δεν αρκεί να δώσουμε παραδείγματα γενναίων ανθρώπων. Πρέπει να καταλάβουμε: τι είναι η ίδια η γενναιότητα;

Δεν αρκεί να απαριθμήσουμε δίκαιες πράξεις. Πρέπει να αναζητήσουμε: τι είναι η δικαιοσύνη;

Ο Σωκράτης αναζητά το γενικό πίσω από το επιμέρους.

Και εδώ ανοίγει ήδη ο δρόμος προς τον Πλάτωνα.

Μπορεί κάποιος να γνωρίζει το καλό και να κάνει το κακό;

Μία από τις πιο εντυπωσιακές ιδέες που συνδέονται με τον ιστορικό Σωκράτη είναι ο λεγόμενος ηθικός διανοητισμός.

Σε απλουστευμένη μορφή: κανείς δεν κάνει συνειδητά το κακό γνωρίζοντας πραγματικά ότι είναι κακό.

Ο άνθρωπος που πράττει λανθασμένα το κάνει εξαιτίας κάποιου είδους άγνοιας.

Πιστεύει ότι η πράξη του θα του προσφέρει κάποιο αγαθό.

• Χρήματα.
• Δύναμη.
• Απόλαυση.
• Εκδίκηση.

Δεν καταλαβαίνει όμως πραγματικά τι είναι καλό για τον ίδιο. Αν η αρετή συνδέεται με τη γνώση, τότε η ηθική αποκτά μια εντελώς νέα διάσταση.

Το πρόβλημα του κακού γίνεται, σε σημαντικό βαθμό, πρόβλημα γνώσης.