Το ελληνικό ελαφρό τραγούδι: Αττίκ - Ο ποιητής του ελληνικού ελαφρού τραγουδιού

Ο Αττίκ καθόταν στο πιάνο. Μιλούσε. Αστειευόταν. Σχολίαζε. Τραγουδούσε. Παρουσίαζε νέους καλλιτέχνες. Και πολλές φορές απαντούσε σε ανθρώπους του κοινού μέσα από αυτοσχέδιους στίχους.

Αυτή η σχέση δημιουργού και θεατή ήταν κάτι σχεδόν πρωτοφανές. Η απόσταση σκηνής και πλατείας μειωνόταν. Ο θεατής μπορούσε να γίνει κομμάτι της παράστασης.

Και ο Αττίκ μπορούσε να πάρει κάτι που συνέβαινε εκείνη τη στιγμή και να το μετατρέψει σε τέχνη.

Το μεγάλο φυτώριο καλλιτεχνών

Η σημασία της "Μάντρας" δεν περιορίζεται στον ίδιο τον Αττίκ. Υπήρξε ένα πραγματικό φυτώριο νέων καλλιτεχνών.

Από εκεί πέρασαν ή αναδείχθηκαν ονόματα όπως η Δανάη Στρατηγοπούλου, η Λουίζα Ποζέλλι, η Ζωή Νάχη, η Καλή Καλό, η Κάκια Μένδρη, η Καίτη Ντιριντάουα και άλλοι καλλιτέχνες που αργότερα άφησαν τη δική τους σφραγίδα. 

Ακόμη και ο Μίμης Τραϊφόρος ξεκίνησε ουσιαστικά την επαγγελματική του πορεία εκεί.

Ο Τραϊφόρος βρέθηκε αρχικά στη "Μάντρα" ως θεατής και λίγο αργότερα ο ίδιος ο Αττίκ τον κάλεσε να εμφανιστεί επαγγελματικά ως ποιητής, αντικαθιστώντας τον Ορέστη Λάσκο.

Αυτό μας δείχνει κάτι ακόμη. Ο Αττίκ είχε μάτι. Καταλάβαινε το ταλέντο. Και δεν φοβόταν να το βάλει δίπλα του.

Η Δανάη και «το αηδόνι του Αττίκ»

Μία από τις σημαντικότερες καλλιτεχνικές σχέσεις του ήταν με τη Δανάη Στρατηγοπούλου. Η Δανάη έγινε μία από τις σημαντικότερες ερμηνεύτριες των τραγουδιών του και συνδέθηκε τόσο στενά με το έργο του ώστε έμεινε γνωστή ως "το αηδόνι του Αττίκ".

Ήδη από τη δεκαετία του 1930 η Δανάη είχε καθιερωθεί ως ξεχωριστή ερμηνεύτρια του έργου του και ταυτίστηκε ιδιαίτερα με τραγούδια όπως:

• "Ζητάτε να σας πω"
• "Μαραμένα τα γιούλια"
• "Άδικα πήγαν τα νιάτα μου". 

Η φωνή της είχε την ποιότητα που απαιτούσε το ύφος του Αττίκ. Δεν χρειαζόταν φωνητικές επιδείξεις. Χρειαζόταν λεπτότητα. Φράση. Συναίσθημα. Αφήγηση. Ακριβώς δηλαδή τα στοιχεία πάνω στα οποία στηριζόταν η μουσική του.

Ο έρωτας ως πρώτη ύλη

Αν υπάρχει μία λέξη που θα μπορούσε να συνοψίσει το έργο του Αττίκ, αυτή είναι ο έρωτας. Όχι όμως ο εύκολος, αισιόδοξος έρωτας. Ο έρωτας του Αττίκ είναι συνήθως τραυματισμένος. Υπάρχει κάτι που χάθηκε.

• Κάποιος έφυγε.
• Κάποιος θυμάται.
• Κάποιος προσπαθεί να πείσει τον εαυτό του ότι δεν πονά.

Και δεν είναι τυχαίο. Η προσωπική του ζωή υπήρξε έντονη και συχνά ταραγμένη. Οι γυναίκες που αγάπησε μετατρέπονταν πολύ συχνά σε πρόσωπα των τραγουδιών του.

Στην περίπτωση του Αττίκ, η διάκριση ανάμεσα στη βιογραφία και τη δημιουργία είναι εξαιρετικά δύσκολη. Ο ίδιος φρόντιζε να την καταργεί.

Μαρίκα Φιλιππίδου: ο έρωτας που έγινε τραγούδι

Η πιο γνωστή από αυτές τις ιστορίες αφορά τη Μαρίκα Φιλιππίδου, δεύτερη σύζυγό του. Η σχέση τους υπήρξε θυελλώδης. Ο Αττίκ ήταν βαθιά ερωτευμένος μαζί της. Για εκείνη συνδέεται με ένα από τα ωραιότερα βαλς του: "Είδα μάτια"

Το "Είδα μάτια" του Αττίκ ερμηνευμένο από την Χριστίνα Σαμαρά 

Η Μαρίκα όμως αργότερα έφυγε από τη ζωή του και παντρεύτηκε τον Σταμάτη Μερκούρη. Ο χωρισμός αυτός άφησε βαθύ αποτύπωμα στον δημιουργό. Και σύμφωνα με την πιο γνωστή αφήγηση, από αυτόν τον χωρισμό γεννήθηκε ένα από τα σημαντικότερα τραγούδια στην ιστορία του ελληνικού ελαφρού τραγουδιού.

«Ζητάτε να σας πω»: όταν μια προσωπική πληγή γίνεται αριστούργημα

Η ιστορία έχει περάσει πλέον στον θρύλο. Ένα βράδυ στη "Μάντρα", η Μαρίκα Φιλιππίδου εμφανίστηκε στο κοινό μαζί με τον νέο της σύζυγο. Κάποιοι θεατές την αναγνώρισαν.

Και άρχισαν να ζητούν από τον Αττίκ να τραγουδήσει το "Είδα μάτια", το κομμάτι που ήταν συνδεδεμένο μαζί της. Ο Αττίκ βρέθηκε μπροστά σε ένα εξαιρετικά άβολο προσωπικό θέαμα. Σύμφωνα με την αφήγηση που έχει διασωθεί από τον Αλέκο Σακελλάριο και επαναλαμβάνεται σε μεταγενέστερες πηγές, σηκώθηκε από το πιάνο και αποσύρθηκε για λίγα λεπτά.

Όταν επέστρεψε, δεν τραγούδησε το "Είδα μάτια". Παρουσίασε ένα καινούργιο τραγούδι. Το "Ζητάτε να σας πω". 

Το "Ζητάτε να σας πω" από τη φωνή της Χάρις Αλεξίου

Η παράδοση θέλει το τραγούδι να έχει γραφτεί μέσα σε περίπου δέκα λεπτά. Αυτό το χρονικό στοιχείο πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μέρος της ισχυρής προφορικής αφήγησης γύρω από τη "Μάντρα", όχι ως απολύτως εξακριβωμένο γεγονός.

Το βέβαιο όμως είναι πως η ιστορία αυτή περιγράφει απόλυτα τη φύση του Αττίκ. Το κοινό τον πληγώνει. Και εκείνος απαντά με τραγούδι. Όχι με θυμό. Με τέχνη.

«Ζητάτε να σας πω»: γιατί άντεξε

Το "Ζητάτε να σας πω" δεν επέζησε επειδή έχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία από πίσω. Επέζησε επειδή μιλά για κάτι παγκόσμιο. Την προσπάθεια του ανθρώπου να ξεχάσει κάτι που δεν έχει ξεχάσει. Η δύναμή του βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αντίφαση.

Ο αφηγητής προσπαθεί να πείσει τους άλλους - και τελικά τον ίδιο του τον εαυτό - ότι έχει προχωρήσει. Όμως όσο περισσότερο επιμένει ότι το παρελθόν δεν τον αγγίζει, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε ότι το παρελθόν είναι ακόμη εκεί.

Αυτή η ψυχολογική λεπτότητα είναι εξαιρετικά σύγχρονη. Γι’ αυτό και το τραγούδι εξακολούθησε να ερμηνεύεται από διαφορετικές γενιές. Το ύφος άλλαξε. Οι ενορχηστρώσεις άλλαξαν. Οι φωνές άλλαξαν. Αλλά το συναίσθημα παρέμεινε.

Ο Αττίκ δεν έγραφε μόνο θλίψη

Θα ήταν όμως άδικο να παρουσιάσουμε τον Αττίκ αποκλειστικά ως μελαγχολικό ερωτικό δημιουργό.

• Είχε εξαιρετικά ισχυρή σατιρική πλευρά.
• Έγραφε χιουμοριστικά τραγούδια.
• Σχολίαζε την καθημερινότητα.
• Έπαιζε με τη γλώσσα.
• Αυτοσχεδίαζε.

Διέθετε ένα λεπτό, ευρωπαϊκού τύπου χιούμορ που μπορούσε να γίνει αιχμηρό χωρίς να γίνεται χονδροειδές. Η ίδια η "Μάντρα" στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό σε αυτή τη διπλή φύση.

Από τη μία:

• ρομαντισμός.
• Μελαγχολία.
• Έρωτας.

Από την άλλη:

• σάτιρα.
• Ευφυολογία.
• Αυτοσχεδιασμός.
• Παιχνίδι με το κοινό.

Και αυτή η αντίθεση έκανε τον Αττίκ ολοκληρωμένο entertainer.

Τα τραγούδια που έμειναν

Ανάμεσα στα γνωστότερα τραγούδια του συγκαταλέγονται:

• Ζητάτε να σας πω
• Είδα μάτια
• Της μιας δραχμής τα γιασεμιά
• Παπαρούνα
• Μαραμένα τα γιούλια
• Άδικα πήγαν τα νιάτα μου
• Τρεχαντήρι

Αν όμως τα ακούσει κανείς διαδοχικά, καταλαβαίνει ότι δεν πρόκειται απλώς για συλλογή επιτυχιών. Υπάρχει μια ενιαία προσωπικότητα. Μια συγκεκριμένη αντίληψη για τη μελωδία. Ένας συγκεκριμένος τρόπος χειρισμού της ελληνικής γλώσσας. Και, κυρίως, μια συγκεκριμένη αντίληψη για τον ρομαντισμό.

Το μυστικό των στίχων του

Ο Αττίκ είχε ένα μεγάλο πλεονέκτημα.

Ήξερε ότι ο στίχος ενός τραγουδιού δεν πρέπει να μοιάζει απαραίτητα με ποίημα που απλώς μελοποιήθηκε. Πρέπει να τραγουδιέται.

Η γλώσσα του είναι μουσική. Οι φράσεις συχνά μοιάζουν καθημερινές. Όμως η τοποθέτησή τους μέσα στη μελωδία τις μεταμορφώνει.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους επηρέασε τόσο βαθιά την κατοπινή ελληνική τραγουδοποιία. Ο μεγάλος στιχουργός δεν είναι εκείνος που χρησιμοποιεί τις δυσκολότερες λέξεις.

Είναι εκείνος που κάνει μια απλή φράση να φαίνεται σαν να μην μπορούσε ποτέ να ειπωθεί διαφορετικά.

Και ο Αττίκ το γνώριζε αυτό πολύ πριν η ελληνική τραγουδοποιία αποκτήσει τη μεταπολεμική της ωριμότητα.

Το "Χρήμα" με την Ελένη Σφακιανάκη

Ευρωπαϊκός, αλλά απολύτως ελληνικός

Στη μουσική του μπορεί κανείς να ακούσει το Παρίσι.

• Το βαλς.
• Το chanson.
• Την οπερέτα.
• Το ευρωπαϊκό μουσικό θέατρο.

Αλλά ποτέ δεν ακούγεται σαν ξένος συνθέτης που απλώς γράφει ελληνικούς στίχους. Η ελληνικότητα βρίσκεται στην ιστορία.

• Στη φράση.
• Στο χιούμορ.
• Στη μελαγχολία.
• Στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τον έρωτα.

Εκεί ακριβώς βρίσκεται το μεγαλείο του. Πήρε μια ευρωπαϊκή μουσική γλώσσα και την έκανε αθηναϊκή.

Η Αθήνα του Αττίκ

Ο Αττίκ είναι ίσως ένας από τους τελευταίους δημιουργούς που δεν μπορούν να διαχωριστούν από την παλιά Αθήνα. Όχι από την Αθήνα ως γεωγραφία. Αλλά από μια συγκεκριμένη αθηναϊκή κουλτούρα.

• Τα θέατρα.
• Τα καφενεία.
• Τα ζαχαροπλαστεία.
• Τις βραδινές εξόδους.
• Τις μικρές ορχήστρες.
• Τους ανθρώπους που γνώριζαν προσωπικά τους καλλιτέχνες.

Τη μικρή ακόμη καλλιτεχνική κοινότητα όπου όλοι συναντιούνταν με όλους. Η "Μάντρα" ήταν σχεδόν η συμπύκνωση αυτής της Αθήνας. Μια πόλη όπου ένας συνθέτης μπορούσε ένα βράδυ να δεχθεί πείραγμα από το κοινό και λίγες στιγμές αργότερα να γεννήσει ένα τραγούδι που θα ακουγόταν έναν αιώνα αργότερα.

Μια θεατρική ερμηνεία του "Της μιας δραχμής τα γιασεμιά" από τον Μίμη Χρυσομάλλη

Ο πόλεμος αλλάζει τα πάντα

Και ύστερα ήρθε το 1940. Η Ελλάδα μπήκε στον πόλεμο. Η εποχή της προπολεμικής ανεμελιάς τελείωσε σχεδόν απότομα. Η "Μάντρα" σταμάτησε να λειτουργεί με τη μορφή που την είχε κάνει γνωστή.

Ο κόσμος του Αττίκ άρχισε να καταρρέει γύρω του. Η Κατοχή ήταν ιδιαίτερα σκληρή για έναν άνθρωπο με τη δική του ψυχοσύνθεση.

Η φτώχεια. Η βία. Η πείνα. Η καθημερινή ταπείνωση. Και πάνω απ’ όλα η αίσθηση ότι ο πολιτισμός στον οποίο είχε αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του είχε καταρρεύσει.

Συγγενικές μαρτυρίες που έχουν καταγραφεί από την ΕΡΤ αναφέρονται στις δύσκολες εμπειρίες της Κατοχής και στη βαθιά επίδρασή τους στον ψυχισμό του. (ert.gr⁠)

«Χειροκροτήματα»: η ζωή του γίνεται κινηματογράφος

Το 1944, λίγο πριν από το τέλος της ζωής του, ο Αττίκ εμφανίστηκε στην ταινία του Γιώργου Τζαβέλλα "Χειροκροτήματα" Η επιλογή ήταν σχεδόν προφητική. Έχει έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία.

• Ένας καλλιτέχνης.
• Η σκηνή.
• Το κοινό.
• Η δόξα.
• Η μοναξιά πίσω από το χειροκρότημα.

Ο ίδιος ο Αττίκ ουσιαστικά υποδύεται μια παραλλαγή του εαυτού του. Σήμερα τα "Χειροκροτήματα" έχουν ακόμη μεγαλύτερη αξία. Δεν είναι απλώς κινηματογραφικό έργο. Είναι ένα από τα ελάχιστα παράθυρα μέσα από τα οποία μπορούμε να δούμε τον ίδιο τον Αττίκ να κινείται, να παίζει και να υπάρχει.

29 Αυγούστου 1944: το τραγικό τέλος

Ο Αττίκ πέθανε στις 29 Αυγούστου 1944, σε ηλικία 59 ετών. Η τελευταία περίοδος της ζωής του είχε σημαδευτεί από έντονη μελαγχολία και από τα δεινά της Κατοχής. Γύρω από τις ακριβείς συνθήκες των τελευταίων ωρών του έχουν διασωθεί διαφορετικές αφηγήσεις και λεπτομέρειες.

Δεν χρειάζεται όμως να μετατρέψουμε το τέλος σε μύθο για να καταλάβουμε την τραγικότητά του.

Ένας άνθρωπος που είχε περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του δημιουργώντας έναν χώρο γεμάτο μουσική, γέλιο, έρωτα και κομψότητα έφυγε μέσα σε μια Αθήνα κατεχόμενη, εξαντλημένη και βίαιη.

Λίγους μήνες αργότερα η πόλη θα ήταν ελεύθερη. Ο Αττίκ δεν πρόλαβε να τη δει.

Ήταν πράγματι ο «πατέρας» του ελληνικού ελαφρού τραγουδιού;

Οι χαρακτηρισμοί αυτού του είδους είναι πάντα επικίνδυνοι. Το ελληνικό ελαφρό τραγούδι δεν δημιουργήθηκε από έναν μόνο άνθρωπο. Προϋπήρχαν η οπερέτα, η καντάδα, το μουσικό θέατρο και σημαντικοί συνθέτες.

Όμως ο Αττίκ έκανε κάτι διαφορετικό. Ένωσε:

• τον συνθέτη,
• τον στιχουργό,
• τον ερμηνευτή,
• τον παρουσιαστή
• και τον θεατρικό άνθρωπο

στο ίδιο πρόσωπο.

Και πάνω από όλα δημιούργησε μια εντελώς προσωπική μουσική ταυτότητα. Υπό αυτή την έννοια, βρίσκεται πολύ κοντά σε αυτό που σήμερα θα αποκαλούσαμε singer-songwriter. Δεκαετίες πριν χρησιμοποιήσουμε τον όρο.

Η μεγάλη του καινοτομία: ο εαυτός του

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη καινοτομία του Αττίκ να μην ήταν μουσική. Ήταν προσωπική. Έβαλε τον εαυτό του μέσα στο τραγούδι. Δεν προσπαθούσε να κρύψει ότι πονά. Δεν προσπαθούσε να εμφανίζεται ως απρόσωπος επαγγελματίας δημιουργός.

Έγραφε για τις γυναίκες που αγάπησε. Για τις απογοητεύσεις του. Για τις αναμνήσεις του. Για τη μελαγχολία του. Και αυτή η έκθεση δημιούργησε μια πρωτοφανή σχέση εμπιστοσύνης με το κοινό.

Οι ακροατές δεν άκουγαν απλώς έναν τραγουδιστή. Άκουγαν έναν άνθρωπο να τους εξομολογείται κάτι.

Από τον Αττίκ στον Χατζιδάκι

Δεν υπάρχει μια απλή ευθεία γραμμή που οδηγεί από τον Αττίκ στον Χατζιδάκι.

Υπάρχει όμως αισθητική συγγένεια.

• Η λεπτότητα.
• Η αστική ευαισθησία.
• Η σημασία του στίχου.
• Η ειρωνεία.
• Η συνύπαρξη μελαγχολίας και χιούμορ.
• Η ευρωπαϊκή μουσική παιδεία χωρίς απόρριψη της ελληνικής πραγματικότητας.

Ο κόσμος του Αττίκ βρίσκεται βαθιά μέσα στο DNA ενός κομματιού του μεταγενέστερου ελληνικού τραγουδιού. Ακόμη και όταν οι επόμενοι δημιουργοί δεν τον μιμούνται, συνεχίζουν κατά κάποιον τρόπο μια παράδοση που εκείνος βοήθησε να διαμορφωθεί: την παράδοση του προσωπικού ελληνικού τραγουδιού.

Γιατί πρέπει να ακούσουμε τον Αττίκ σήμερα

Δεν υπάρχει λόγος να προσποιηθούμε ότι τα τραγούδια του ακούγονται σύγχρονα με την επιφανειακή έννοια.

Δεν ακούγονται. Οι ενορχηστρώσεις ανήκουν σε άλλη εποχή. Η εκφορά του λόγου είναι διαφορετική. Οι κοινωνικοί κώδικες έχουν αλλάξει.

Αλλά αυτό δεν είναι αδυναμία.Είναι μέρος της αξίας τους. Γιατί πίσω από το ύφος της εποχής υπάρχουν συναισθήματα εντυπωσιακά αναγνωρίσιμα.

• Η ζήλια.
• Η απώλεια.
• Η προσποίηση ότι ξεχάσαμε.
• Η ανάγκη να αγαπηθούμε.
• Η αμηχανία όταν συναντάμε ξανά έναν παλιό έρωτα.
• Η νοσταλγία για κάτι που ξέρουμε ότι δεν θα επιστρέψει.

Αυτά δεν παλιώνουν.

Δέκα τραγούδια για να γνωρίσει κανείς τον Αττίκ

Για κάποιον που έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το έργο του, η καλύτερη προσέγγιση δεν είναι να προσπαθήσει να ακούσει τα πάντα.

Αλλά να ξεκινήσει από τις βασικές πλευρές του κόσμου του.

1. Ζητάτε να σας πω

2. Είδα μάτια

3. Μαραμένα τα γιούλια

4. Της μιας δραχμής τα γιασεμιά.

5. Παπαρούνα

6. Άδικα πήγαν τα νιάτα μου

7. Τρεχαντήρι

8. Το χρήμα

9. Δεν σου πάει το πάχος Δημητράκη 

10. Αν βγουν αλήθεια 

Και δίπλα σε αυτά αξίζει να αναζητήσει κανείς τις λιγότερο γνωστές συνθέσεις και τα έργα της παρισινής περιόδου του, καθώς εκεί αποκαλύπτεται το εύρος ενός δημιουργού πολύ μεγαλύτερου από τις λίγες επιτυχίες με τις οποίες συνήθως ταυτίζεται.

Ο Θέμης Ανδρεάδης στο σατιρικό "Δεν σου πάει το πάχος Δημητράκη"