Για ένα νεοσύστατο κράτος δεν αρκεί να αποκτήσει σύνορα, θεσμούς και πρωτεύουσα. Χρειάζεται επίσης να δημιουργήσει μια εικόνα για τον εαυτό του: να αποτυπώσει τους ήρωές του, να αφηγηθεί την ιστορία του, να παρουσιάσει την καθημερινή ζωή των ανθρώπων του και να κατασκευάσει τα σύμβολα μέσα από τα οποία θα αναγνωρίζεται.
Από την Αληκτώ | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, αυτόν τον ρόλο ανέλαβαν σε μεγάλο βαθμό οι ζωγράφοι που συνδέθηκαν με τη λεγόμενη Σχολή του Μονάχου. Με άρτια τεχνική, αυστηρό σχέδιο και εξαιρετική ικανότητα στην αφήγηση, διαμόρφωσαν την πρώτη ολοκληρωμένη εικαστική γλώσσα του ελληνικού κράτους.
Ο Θεόδωρος Βρυζάκης έδωσε μορφή στους ήρωες της Επανάστασης. Ο Νικηφόρος Λύτρας ζωγράφισε την καθημερινότητα και τα έθιμα της νέας κοινωνίας. Ο Νικόλαος Γύζης μετέτρεψε την ηθογραφία σε στοχασμό. Ο Κωνσταντίνος Βολανάκης έκανε τη θάλασσα πρωταγωνίστρια της ελληνικής ζωγραφικής. Και ο Γεώργιος Ιακωβίδης αποτύπωσε με μοναδική ευαισθησία τον κόσμο των παιδιών και της οικογένειας.
Η Σχολή του Μονάχου δεν ήταν απλώς ένα καλλιτεχνικό ρεύμα. Ήταν ο καθρέφτης μιας χώρας που προσπαθούσε να αποκτήσει ιστορία, αστική τάξη, θεσμούς και αυτοπεποίθηση.
Τι ήταν πραγματικά η Σχολή του Μονάχου
Ο όρος "Σχολή του Μονάχου" δεν περιγράφει μια οργανωμένη ομάδα καλλιτεχνών με κοινό μανιφέστο. Αναφέρεται κυρίως στους Έλληνες ζωγράφους που σπούδασαν ή επηρεάστηκαν από τη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα.
Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, οι πολιτικοί και πολιτιστικοί δεσμοί με τη Βαυαρία ήταν ιδιαίτερα ισχυροί. Ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας, ο Όθων, ήταν γιος του Λουδοβίκου Α΄ της Βαυαρίας, ενός μονάρχη με έντονη αγάπη για την αρχαία ελληνική τέχνη και τον νεοκλασικισμό.
Το Μόναχο αποτελούσε τότε ένα από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά κέντρα της Ευρώπης. Η περίφημη Ακαδημία του προσέλκυε σπουδαστές από πολλές χώρες, ενώ αρκετοί νέοι Έλληνες καλλιτέχνες έφθασαν εκεί με κρατικές υποτροφίες. Όπως επισημαίνει το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης, το νεοσύστατο ελληνικό κράτος αναζητούσε μια πολιτιστική ταυτότητα που θα το συνέδεε ταυτόχρονα με το αρχαίο παρελθόν και τη σύγχρονη Ευρώπη. Το Μόναχο προσέφερε ακριβώς αυτό το μοντέλο: μια ευρωπαϊκή, ακαδημαϊκή και εξιδανικευμένη εικόνα της Ελλάδας.
Η επιρροή της γερμανικής ακαδημαϊκής ζωγραφικής υπήρξε καθοριστική. Οι καλλιτέχνες εκπαιδεύονταν με έμφαση:
- στην ακρίβεια του σχεδίου,
- στη σωστή ανατομία,
- στην προσεκτικά οργανωμένη σύνθεση,
- στη λεπτομερή απόδοση των αντικειμένων και των ενδυμάτων,
- στη δραματική χρήση του φωτός,
- στην ιστορική πιστότητα,
- και στη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης αφηγηματικής σκηνής.
Ο πίνακας έπρεπε να είναι όχι μόνο όμορφος, αλλά και ευανάγνωστος. Ο θεατής έπρεπε να καταλαβαίνει ποιοι είναι οι πρωταγωνιστές, τι έχει συμβεί και ποιο συναίσθημα καλείται να βιώσει.
Μια ζωγραφική για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος
Η προεπαναστατική ελληνική καλλιτεχνική παράδοση είχε ως βασικούς πυλώνες τη μεταβυζαντινή θρησκευτική ζωγραφική, τη λαϊκή τέχνη και, κυρίως στα Επτάνησα, τις επιρροές της ιταλικής ζωγραφικής.
Το νέο βασίλειο, όμως, αναζητούσε μια διαφορετική επίσημη εικόνα. Χρειαζόταν πίνακες που θα κοσμούσαν ανάκτορα, υπουργεία και δημόσια κτίρια. Χρειαζόταν προσωπογραφίες βασιλέων, πολιτικών, στρατιωτικών και ευεργετών. Χρειαζόταν, ακόμη περισσότερο, μια εικονογραφία της Ελληνικής Επανάστασης.
Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν είχαν γνωρίσει προσωπικά τους αγωνιστές του 1821 ούτε είχαν δει τις μεγάλες μάχες. Τις "θυμήθηκαν" μέσα από τους πίνακες που δημιουργήθηκαν αρκετά χρόνια αργότερα. Έτσι, η ζωγραφική της Σχολής του Μονάχου δεν κατέγραφε απλώς την εθνική μνήμη. Σε σημαντικό βαθμό τη δημιουργούσε.
Θεόδωρος Βρυζάκης: Ο ζωγράφος της Επανάστασης
Ο Θεόδωρος Βρυζάκης θεωρείται ένας από τους πρώτους σημαντικούς ζωγράφους του ελεύθερου ελληνικού κράτους και ο κατεξοχήν εκπρόσωπος της ιστορικής ζωγραφικής του 1821.
Γεννημένος στη Θήβα το 1814 ή το 1819, ανάλογα με την πηγή, έζησε από πολύ μικρός την τραγωδία της Επανάστασης. Ο πατέρας του εκτελέστηκε από τους Οθωμανούς και ο ίδιος βρέθηκε αργότερα στο ορφανοτροφείο που είχε ιδρύσει στην Αίγινα ο Ιωάννης Καποδίστριας. Στη συνέχεια πήγε στο Μόναχο, όπου σπούδασε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών.
Στους πίνακές του η Επανάσταση παρουσιάζεται ως ένα μεγάλο εθνικό και σχεδόν θρησκευτικό δράμα. Οι αγωνιστές δεν είναι καθημερινοί άνθρωποι εξαντλημένοι από τον πόλεμο. Είναι εξιδανικευμένες μορφές, φορείς ηρωισμού, αυτοθυσίας και ιστορικού πεπρωμένου.
Στην "Έξοδο του Μεσολογγίου", στη "Μάχη της Ανάλατου" και στην "Υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι", οι μορφές είναι τοποθετημένες σαν ηθοποιοί επάνω σε θεατρική σκηνή. Οι χειρονομίες είναι έντονες, οι φορεσιές αποδίδονται με εντυπωσιακή λεπτομέρεια και η σύνθεση καθοδηγεί το βλέμμα προς το κεντρικό γεγονός.
Το γνωστό έργο "Η Ελλάς ευγνωμονούσα", συμπυκνώνει ολόκληρη την ιδεολογία της εποχής. Η Ελλάδα εμφανίζεται ως αρχαιοπρεπής γυναικεία μορφή, περιβαλλόμενη από τους αγωνιστές που της χάρισαν την ελευθερία. Δεν πρόκειται για ιστορικό στιγμιότυπο, αλλά για μια αλληγορική τελετή εθνικής αναγνώρισης.
Σήμερα μπορεί να διακρίνουμε στους πίνακες του Βρυζάκη εξιδανίκευση, ρητορική υπερβολή ή θεατρικότητα. Χωρίς αυτούς, όμως, η συλλογική οπτική μνήμη του 1821 θα ήταν πολύ διαφορετική.
Νικηφόρος Λύτρας: Ο πατέρας της νεοελληνικής ζωγραφικής
Αν ο Βρυζάκης ζωγράφισε τη γέννηση του έθνους, ο Νικηφόρος Λύτρας ζωγράφισε την κοινωνία που γεννήθηκε μετά την Επανάσταση.
Ο Λύτρας γεννήθηκε στον Πύργο της Τήνου το 1832 και σπούδασε αρχικά στο Σχολείο των Τεχνών στην Αθήνα. Με κρατική υποτροφία συνέχισε τις σπουδές του στην Ακαδημία του Μονάχου, κοντά στον σπουδαίο Γερμανό ζωγράφο Καρλ φον Πιλότυ, έναν από τους κυριότερους εκπροσώπους της ιστορικής ζωγραφικής.
Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, ανέλαβε καθηγητής στο Σχολείο των Τεχνών και δίδαξε επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες. Η επιρροή του υπήρξε τεράστια, όχι μόνο μέσω των έργων του αλλά και μέσω των μαθητών του. Ο Λύτρας ξεκίνησε με ιστορικά θέματα, όπως "Η πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη", όμως σταδιακά στράφηκε στην ηθογραφία: στην απεικόνιση σκηνών από την καθημερινή ζωή, τα έθιμα, την οικογένεια και τον κόσμο της ελληνικής υπαίθρου.
Στο "Ψαριανό μοιρολόι"η εθνική ιστορία δεν παρουσιάζεται μέσα από τη στιγμή της μάχης, αλλά μέσα από τον πόνο που αυτή αφήνει πίσω της. Στα "Κάλαντα" τα παιδιά, οι παραδοσιακές φορεσιές και το λαϊκό έθιμο συνθέτουν μια εικόνα οικεία, γιορτινή και βαθιά ελληνική. Στην "Αναμονή" και σε άλλες σκηνές της καθημερινότητας, η αφήγηση γίνεται πιο ήρεμη και περισσότερο ψυχολογική.
Οι πίνακες του Λύτρα βοήθησαν να σχηματιστεί μια συγκεκριμένη εικόνα της ελληνικότητας: οικογένεια, χωριό, παράδοση, θρησκευτικές γιορτές, παιδική ηλικία, συλλογική ζωή. Πρόκειται συχνά για μια εξιδανικευμένη κοινωνία, στην οποία οι ταξικές συγκρούσεις και η σκληρότητα της καθημερινότητας υποχωρούν μπροστά στην αρμονία και τη συγκίνηση.
Ωστόσο, πίσω από αυτή την εξιδανίκευση υπάρχει συχνά βαθιά παρατηρητικότητα. Ο Λύτρας δεν ζωγραφίζει απλώς γραφικές φορεσιές. Καταγράφει βλέμματα, σιωπές και ανθρώπινες σχέσεις.
Νικόλαος Γύζης: Από την ηθογραφία στον συμβολισμό
Ο Νικόλαος Γύζης υπήρξε ίσως η πιο σύνθετη και διεθνώς αναγνωρισμένη προσωπικότητα της ελληνικής Σχολής του Μονάχου. Γεννήθηκε στο Σκλαβοχώρι της Τήνου το 1842, μεγάλωσε στην Αθήνα και σπούδασε στο Σχολείο των Τεχνών. Το 1865 έφυγε με υποτροφία για το Μόναχο, όπου μαθήτευσε και αυτός κοντά στον Καρλ φον Πιλότυ. Σε αντίθεση με τον Λύτρα, εγκαταστάθηκε μόνιμα στη βαυαρική πρωτεύουσα και αργότερα έγινε καθηγητής στην Ακαδημία.
Τα πρώτα ώριμα έργα του συνδέονται με την ηθογραφία. Στο "Κρυφό Σχολειό" η εκπαίδευση κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας παρουσιάζεται ως μυστική πράξη αντίστασης και διατήρησης της εθνικής ταυτότητας. Ανεξάρτητα από τη μεταγενέστερη ιστοριογραφική συζήτηση γύρω από το κατά πόσο υπήρξε οργανωμένος θεσμός κρυφών σχολείων, η εικόνα του Γύζη απέκτησε τεράστια συμβολική δύναμη και ενσωματώθηκε στη συλλογική μνήμη.
Στα "Αρραβωνιάσματα των παιδιών" ο ζωγράφος σχολιάζει ένα κοινωνικό έθιμο χωρίς να χρειάζεται να καταφύγει σε ανοιχτή καταγγελία. Η αμηχανία των παιδιών και η σοβαρότητα των ενηλίκων αποκαλύπτουν την απόσταση ανάμεσα στον κόσμο της παιδικής ηλικίας και στις κοινωνικές συμβάσεις που του επιβάλλονται.
Με την πάροδο των χρόνων, όμως, ο Γύζης απομακρύνθηκε από την απλή αφήγηση. Η ζωγραφική του έγινε περισσότερο αλληγορική, πνευματική και συμβολιστική. Έργα όπως η "Δόξα των Ψαρών", η "Ιστορία" και το "Ιδού ο Νυμφίος έρχεται" δεν αφηγούνται ένα συγκεκριμένο περιστατικό. Επιχειρούν να αποδώσουν αφηρημένες έννοιες: τη δόξα, τη θυσία, τον χρόνο, την πίστη, τον θάνατο και την προσδοκία της σωτηρίας.
Στα τελευταία έργα του το χρώμα απελευθερώνεται, οι μορφές γίνονται λιγότερο συμπαγείς και το φως αποκτά σχεδόν μεταφυσική υπόσταση. Ο ακαδημαϊκός ζωγράφος εξελίσσεται σε έναν καλλιτέχνη που αγγίζει τον ευρωπαϊκό συμβολισμό.
Ο Γύζης έζησε και δημιούργησε ανάμεσα σε δύο κόσμους: την Ελλάδα που τον γέννησε και το Μόναχο που τον ανέδειξε. Αυτή η διπλή ταυτότητα εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τον πλούτο και την εσωτερική ένταση του έργου του.
Κωνσταντίνος Βολανάκης: Ο ζωγράφος της ελληνικής θάλασσας
Ο Κωνσταντίνος Βολανάκης κατέχει μια ξεχωριστή θέση στη Σχολή του Μονάχου. Ενώ οι περισσότεροι εκπρόσωποί της στράφηκαν στην ιστορική ζωγραφική, στην προσωπογραφία ή στην ηθογραφία, εκείνος αφιερώθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά στη θάλασσα.
Γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1837 και μεγάλωσε στη Σύρο. Βρέθηκε αρχικά στην Τεργέστη, εργαζόμενος ως λογιστής σε εμπορικό οίκο. Σύμφωνα με τη γνωστή αφήγηση, σχεδίαζε πλοία και λιμάνια στις σελίδες των λογιστικών βιβλίων, ώσπου το ταλέντο του έγινε αντιληπτό και του δόθηκε η δυνατότητα να σπουδάσει στο Μόναχο.
Ο Βολανάκης ζωγράφισε ιστιοφόρα, ψαρόβαρκες, ατμόπλοια, λιμάνια, ναυμαχίες και ήρεμες ακτές. Η θάλασσα στους πίνακές του δεν λειτουργεί απλώς ως φόντο. Έχει όγκο, κίνηση, ατμόσφαιρα και διάθεση.
Σε ιστορικές συνθέσεις όπως "Η πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας" και "Η έξοδος του Άρεως", η ακρίβεια στην απόδοση των πλοίων συνδυάζεται με τη δραματική σκηνοθεσία του ακαδημαϊκού ρεαλισμού. Σε άλλες θαλασσογραφίες, όμως, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται προς το φως, τα σύννεφα, την ομίχλη και τις αντανακλάσεις του νερού.
Η θάλασσα γίνεται άλλοτε ήρεμη και μελαγχολική και άλλοτε απειλητική. Μέσα από αυτήν αποδίδεται μια ολόκληρη Ελλάδα: η Ελλάδα του εμπορίου, της ναυτοσύνης, των νησιών, των ταξιδιών και της ιστορικής μνήμης.
Ο Βολανάκης θεωρείται δικαίως ο "πατέρας της ελληνικής θαλασσογραφίας". Η Δημοτική Πινακοθήκη Χανίων σημειώνει ότι, μολονότι υπήρξε σημαντικός εκπρόσωπος της Σχολής του Μονάχου, παρέκαμψε σε μεγάλο βαθμό τα συνηθισμένα ηθογραφικά θέματα, επιλέγοντας να αφοσιωθεί στη θάλασσα και στη ζωή γύρω από αυτήν.
Γεώργιος Ιακωβίδης: Η παιδική ηλικία πίσω από τον ακαδημαϊσμό
Ο Γεώργιος Ιακωβίδης γεννήθηκε στα Χύδηρα της Λέσβου το 1853. Σπούδασε στην Αθήνα κοντά στον Νικηφόρο Λύτρα και στη συνέχεια στην Ακαδημία του Μονάχου. Παρέμεινε στη Γερμανία για πολλά χρόνια και απέκτησε διεθνή αναγνώριση, προτού επιστρέψει στην Ελλάδα.
Το 1900 κλήθηκε να οργανώσει και να διευθύνει την Εθνική Πινακοθήκη, ενώ αργότερα ανέλαβε τη διεύθυνση της Σχολής Καλών Τεχνών.
Ο Ιακωβίδης έγινε γνωστός κυρίως για τις σκηνές με παιδιά και ηλικιωμένους. Σε έργα όπως η "Παιδική συναυλία", "Τα πρώτα βήματα", η "Ψυχρολουσία" και "Ο κακός εγγονός", αποτυπώνει μικρά οικογενειακά επεισόδια με χιούμορ, τρυφερότητα και θεατρικότητα.
Η τεχνική του είναι υποδειγματική. Τα πρόσωπα, τα υφάσματα, τα έπιπλα και τα αντικείμενα αποδίδονται με σχολαστική ακρίβεια. Το σημαντικότερο, όμως, είναι η ψυχολογική παρατήρηση. Τα παιδιά του Ιακωβίδη δεν είναι άψογες διακοσμητικές μορφές. Είναι ανυπόμονα, ζωηρά, πεισματάρικα, περίεργα και συχνά απρόβλεπτα.
Πίσω από τη γλυκύτητα των σκηνών υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος σχέσεων ανάμεσα στις γενιές. Οι ηλικιωμένοι παρακολουθούν με στοργή τα παιδιά, ενώ η φθορά του χρόνου αντιπαραβάλλεται με τη ζωντάνια της παιδικής ηλικίας.
Σε σύγκριση με το δραματικό έργο του Γύζη, η ζωγραφική του Ιακωβίδη εμφανίζεται πιο ασφαλής και περισσότερο προσηλωμένη στις αρχές του ακαδημαϊσμού. Ωστόσο, η καθαρότητα της παρατήρησής του και η δεξιοτεχνία του τον καθιστούν έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους της εποχής.
Οι λιγότερο γνωστοί αλλά σημαντικοί εκπρόσωποι
Η Σχολή του Μονάχου δεν περιορίζεται στους πέντε γνωστότερους δημιουργούς. Γύρω από αυτούς κινήθηκε ένας ευρύτερος κύκλος ζωγράφων, οι οποίοι εμπλούτισαν τη νεοελληνική τέχνη με προσωπογραφίες, τοπία, σκηνές καθημερινής ζωής και ιστορικά θέματα.
Νικηφόρος Λύτρας ο πρεσβύτερος και οι μαθητές του
Η πολύχρονη διδασκαλία του Λύτρα στην Αθήνα επέτρεψε στις αρχές της Σχολής του Μονάχου να κυριαρχήσουν στην ελληνική καλλιτεχνική εκπαίδευση. Ακόμη και δημιουργοί που δεν σπούδασαν απευθείας στη Γερμανία δέχθηκαν την επιρροή της μέσω του εργαστηρίου του.
Πολυχρόνης Λεμπέσης
Ο Πολυχρόνης Λεμπέσης διακρίθηκε στην προσωπογραφία, στην τοπιογραφία και στη θρησκευτική ζωγραφική. Η καλλιτεχνική του ποιότητα δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη κοινωνική επιτυχία και πέθανε φτωχός, παραμένοντας για χρόνια στη σκιά των περισσότερο αναγνωρισμένων συγχρόνων του.
Στα έργα του, η ακαδημαϊκή ακρίβεια συναντά συχνά μια πιο άμεση αίσθηση του φυσικού φωτός. Αυτή η ευαισθησία τον φέρνει κοντά στις αναζητήσεις που αργότερα θα οδηγούσαν την ελληνική ζωγραφική πέρα από τον αυστηρό ακαδημαϊσμό.
Γεώργιος Ροϊλός
Ο Γεώργιος Ροϊλός ασχολήθηκε με ιστορικά και πολεμικά θέματα, προσωπογραφίες και σκηνές καθημερινής ζωής. Η πορεία του είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επειδή συνδέει την ακαδημαϊκή παράδοση με νεότερες, περισσότερο ελεύθερες τάσεις.
Σταδιακά η πινελιά του έγινε πιο άμεση και το ενδιαφέρον του στράφηκε προς το φως και την ατμόσφαιρα. Το έργο του δείχνει ότι η μετάβαση από τον ακαδημαϊσμό στον ελληνικό μοντερνισμό δεν υπήρξε απότομη, αλλά πραγματοποιήθηκε μέσα από μικρές μετατοπίσεις.
Συμεών Σαββίδης
Ο Συμεών Σαββίδης έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στο Μόναχο και ταξίδεψε στη Μικρά Ασία. Ζωγράφισε σκηνές της Ανατολής, προσωπογραφίες και συνθέσεις με έντονο ενδιαφέρον για το χρώμα.
Παρότι ξεκίνησε από την ακαδημαϊκή παράδοση, η ζωγραφική του απέκτησε σταδιακά μεγαλύτερη χρωματική ελευθερία. Σε αρκετά έργα του, η αυστηρή περιγραφή υποχωρεί και η αίσθηση της ατμόσφαιρας γίνεται σημαντικότερη από την ακρίβεια της λεπτομέρειας.
Σπύρος Βικάτος
Ο Σπύρος Βικάτος συγκαταλέγεται στους τελευταίους σημαντικούς εκπροσώπους της παράδοσης του Μονάχου. Σπούδασε κοντά στον Νικηφόρο Λύτρα και αργότερα στη Γερμανία. Διακρίθηκε ιδιαίτερα στις προσωπογραφίες ηλικιωμένων, όπου η έντονη φωτοσκίαση και η εμφανής πινελιά ενισχύουν τη δραματικότητα των προσώπων.
Η Δημοτική Πινακοθήκη Χανίων τον χαρακτηρίζει έναν από τους τελευταίους εκπροσώπους της Σχολής του Μονάχου, καθώς μετέφερε τις αρχές της μέχρι βαθιά μέσα στον 20ό αιώνα.
Η ηθογραφία: Η καθημερινή ζωή ως εθνική αφήγηση
Το πιο χαρακτηριστικό είδος της Σχολής του Μονάχου στην Ελλάδα υπήρξε η ηθογραφία: η ζωγραφική αναπαράσταση της καθημερινής ζωής, των εθίμων, της οικογένειας και της υπαίθρου.
Με την πρώτη ματιά, οι ηθογραφικοί πίνακες φαίνονται να παρουσιάζουν απλά περιστατικά: παιδιά που λένε τα κάλαντα, μια οικογένεια γύρω από το τραπέζι, έναν αρραβώνα, μια ηλικιωμένη γυναίκα, έναν καφενέ ή μια γιορτή.
Στην πραγματικότητα, αυτές οι σκηνές μετέφεραν ένα ευρύτερο μήνυμα. Κατασκεύαζαν την εικόνα μιας κοινωνίας δεμένης με την παράδοση, τη θρησκεία και την οικογένεια. Η ελληνική ύπαιθρος παρουσιαζόταν ως ο αυθεντικός φορέας της εθνικής ταυτότητας, σε μια εποχή κατά την οποία η Αθήνα μετατρεπόταν σταδιακά σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα.
Η ηθογραφία ανταποκρινόταν επίσης στις προτιμήσεις της νέας αστικής τάξης. Οι εύποροι αγοραστές ήθελαν πίνακες αναγνωρίσιμους, τεχνικά άρτιους και συναισθηματικά προσιτούς. Ήθελαν έργα που να αφηγούνται μια ιστορία και να επιβεβαιώνουν μια συγκεκριμένη εικόνα της κοινωνικής τάξης, της οικογένειας και της εθνικής συνέχειας.
Η προσωπογραφία και η άνοδος της αστικής τάξης
Παράλληλα με την ηθογραφία αναπτύχθηκε η προσωπογραφία. Πολιτικοί, στρατιωτικοί, έμποροι, πανεπιστημιακοί και εθνικοί ευεργέτες επιθυμούσαν να αποτυπωθούν με τον τρόπο που προηγουμένως απεικονίζονταν οι ευρωπαϊκές αριστοκρατικές ελίτ.
Τα επίσημα ενδύματα, τα παράσημα, τα βιβλία, τα έπιπλα και τα αντικείμενα λειτουργούσαν ως σύμβολα κύρους. Το πρόσωπο έπρεπε να αποδίδει σοβαρότητα, αυτοπεποίθηση και κοινωνική θέση.
Οι προσωπογραφίες αυτές δεν είναι απλώς εικόνες συγκεκριμένων ανθρώπων. Καταγράφουν την εμφάνιση μιας νέας ελληνικής αστικής τάξης που επιθυμούσε να παρουσιάσει τον εαυτό της ως μορφωμένο, ευρωπαϊκό και θεσμικό φορέα του νέου κράτους.
Το φως του ατελιέ και το φως της Ελλάδας
Ένα από τα βασικά προβλήματα της Σχολής του Μονάχου ήταν η σχέση της με το ελληνικό φως.
Η ακαδημαϊκή ζωγραφική βασιζόταν συχνά σε σκοτεινούς χρωματικούς τόνους, έντονη φωτοσκίαση και προσεκτικά σκηνοθετημένους εσωτερικούς χώρους. Ήταν μια ζωγραφική που γεννήθηκε σε βόρεια ευρωπαϊκά εργαστήρια.
Η Ελλάδα, όμως, είχε διαφορετικό φως. Το έντονο ηλιακό φως διαλύει τα περιγράμματα, αλλάζει τα χρώματα και δημιουργεί διαφορετική σχέση ανάμεσα στη μορφή και στο περιβάλλον.
Αυτή η αντίφαση έγινε σταδιακά εμφανής. Ορισμένοι ζωγράφοι άρχισαν να απομακρύνονται από τους καφέ και γκρίζους τόνους, να εργάζονται περισσότερο στην ύπαιθρο και να χρησιμοποιούν φωτεινότερα χρώματα. Η αλλαγή αυτή προετοίμασε το έδαφος για τον ελληνικό υπαιθρισμό και τις πρώτες μοντερνιστικές αναζητήσεις.
Γιατί αμφισβητήθηκε η Σχολή του Μονάχου
Κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, η Σχολή του Μονάχου άρχισε να θεωρείται συντηρητική. Οι νεότεροι καλλιτέχνες στράφηκαν προς το Παρίσι, τον ιμπρεσιονισμό, τον μεταϊμπρεσιονισμό, τον εξπρεσιονισμό και αργότερα προς τα διαφορετικά ρεύματα του μοντερνισμού.
Η ακαδημαϊκή ζωγραφική κατηγορήθηκε ότι:
- έδινε μεγαλύτερη σημασία στην τεχνική αρτιότητα από ό,τι στην προσωπική έκφραση,
- εξιδανίκευε την ελληνική κοινωνία,
- αντιμετώπιζε την ιστορία με θεατρικό και πομπώδη τρόπο,
- παρέμενε δεμένη με σκοτεινούς χρωματικούς τόνους,
- και καθυστέρησε την είσοδο της ελληνικής ζωγραφικής στον μοντερνισμό.
Η κριτική δεν ήταν αβάσιμη. Σε αρκετά έργα η δεξιοτεχνία γίνεται αυτοσκοπός, οι μορφές μοιάζουν υπερβολικά σκηνοθετημένες και η καθημερινή ζωή παρουσιάζεται περισσότερο ειδυλλιακή από όσο πραγματικά ήταν.
Ωστόσο, θα ήταν άδικο να αντιμετωπίσουμε ολόκληρη τη Σχολή ως μια ομοιογενή και ξεπερασμένη παράδοση. Ο Γύζης οδηγήθηκε στον συμβολισμό. Ο Βολανάκης διερεύνησε το φως και την ατμόσφαιρα της θάλασσας. Ο Σαββίδης ανέπτυξε μεγαλύτερη χρωματική ελευθερία. Ο Ροϊλός κινήθηκε προς μια πιο άμεση ζωγραφική γραφή.
Μέσα στην ίδια παράδοση υπήρχαν, επομένως, οι δυνάμεις που θα οδηγούσαν στην υπέρβασή της.
Μια γερμανική σχολή ή η πρώτη εθνική ζωγραφική;
Η Σχολή του Μονάχου έχει συχνά παρουσιαστεί ως ξενόφερτη επιρροή που επιβλήθηκε στην ελληνική τέχνη εξαιτίας της βαυαρικής μοναρχίας. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Η τεχνική εκπαίδευση και η αισθητική της προέρχονταν πράγματι από τη Γερμανία. Τα θέματά της, όμως, έγιναν βαθιά ελληνικά: η Επανάσταση, η θάλασσα, οι λαϊκές φορεσιές, τα έθιμα, η οικογένεια, η αγροτική ζωή και η συλλογική μνήμη.
Οι Έλληνες ζωγράφοι δεν αντέγραψαν απλώς ένα γερμανικό πρότυπο. Το χρησιμοποίησαν για να απαντήσουν σε ένα ελληνικό ιστορικό αίτημα: πώς θα μπορούσε μια χώρα που μόλις είχε αποκτήσει πολιτική ανεξαρτησία να αποκτήσει και μια αναγνωρίσιμη εικαστική ταυτότητα;
Το αποτέλεσμα ήταν μια τέχνη ευρωπαϊκή στη μορφή, αλλά ελληνική στη θεματολογία και στη λειτουργία της.
Η μεγάλη κληρονομιά
Η μεγαλύτερη προσφορά της Σχολής του Μονάχου δεν βρίσκεται μόνο στους πίνακες που άφησε πίσω της. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οργάνωσε ολόκληρο το πεδίο της νεοελληνικής τέχνης.
Οι εκπρόσωποί της:
- καθιέρωσαν την επαγγελματική ιδιότητα του ζωγράφου,
- ανέπτυξαν τη συστηματική καλλιτεχνική εκπαίδευση,
- διαμόρφωσαν την πρώτη μεγάλη γενιά καθηγητών της Σχολής Καλών Τεχνών,
- δημιούργησαν το κύρος της ζωγραφικής στη νέα ελληνική κοινωνία,
- συνέδεσαν την ελληνική τέχνη με την ευρωπαϊκή αγορά και τις διεθνείς εκθέσεις,
- και έδωσαν ορατή μορφή στην ιστορία, στις αξίες και στις αντιφάσεις του νέου κράτους.
Πάνω απ’ όλα, δημιούργησαν εικόνες που επέζησαν περισσότερο από τις ιδεολογίες της εποχής τους. Ακόμη και σήμερα, όταν φανταζόμαστε τους αγωνιστές του 1821, ένα ελληνικό οικογενειακό σπίτι του 19ου αιώνα, τα παιδιά που λένε τα κάλαντα ή τα ιστιοφόρα στο λιμάνι του Πειραιά, συχνά βλέπουμε - χωρίς να το συνειδητοποιούμε - τον κόσμο μέσα από τα μάτια αυτών των ζωγράφων.
Επίλογος: Οι ζωγράφοι που έμαθαν στην Ελλάδα να βλέπει τον εαυτό της
Η Σχολή του Μονάχου υπήρξε η πρώτη μεγάλη εικαστική γλώσσα του ελληνικού κράτους. Ήταν αυστηρή, ακαδημαϊκή και συχνά εξιδανικευτική. Ταυτόχρονα, όμως, ήταν φιλόδοξη, τεχνικά άρτια και ιστορικά αναγκαία.
Ο Βρυζάκης έδωσε πρόσωπο στην εθνική μνήμη. Ο Λύτρας ανακάλυψε την ποίηση της καθημερινότητας. Ο Γύζης μετέτρεψε την αφήγηση σε πνευματικό στοχασμό. Ο Βολανάκης ζωγράφισε τη θάλασσα ως μοίρα και ταυτότητα. Ο Ιακωβίδης βρήκε το μεγάλο ανθρώπινο δράμα μέσα στις μικρές στιγμές της οικογένειας.
Οι καλλιτέχνες αυτοί δεν αποτύπωσαν απλώς την Ελλάδα του 19ου αιώνα. Τη βοήθησαν να φανταστεί ποια ήταν και ποια ήθελε να γίνει.
Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη λειτουργία της τέχνης: όχι μόνο να μας δείχνει τον κόσμο, αλλά να μας διδάσκει με ποιον τρόπο να τον βλέπουμε.
Add comment
Comments