Υπάρχουν ταινίες που μιλούν για τις δικτατορίες δείχνοντας φυλακές, ανακρίσεις, βασανιστήρια και εκτελέσεις. Και υπάρχουν ταινίες που χρειάζονται κάτι πολύ απλούστερο. Ένα γαμήλιο τραπέζι. Μερικά ποτήρια κρασί. Ένα ζευγάρι που θέλει να παντρευτεί. Και μια διαταγή που λέει ότι κανείς δεν επιτρέπεται να γελάσει.
Από το Κέλσο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Το Silent Wedding (Nunta mută) του Horațiu Mălăele, που γυρίστηκε το 2008, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Η ιστορία του διαδραματίζεται στη Ρουμανία του 1953, την εποχή που η χώρα βρίσκεται κάτω από ένα σκληρό κομμουνιστικό καθεστώς και τη βαριά σκιά της Σοβιετικής Ένωσης.
Σε ένα μικρό χωριό όλα είναι έτοιμα για έναν γάμο. Μέχρι που φτάνει η είδηση: Ο Ιωσήφ Στάλιν πέθανε. Κηρύσσεται εθνικό πένθος. Οι εορτασμοί απαγορεύονται. Και ένας γάμος μετατρέπεται ξαφνικά σε πολιτικό έγκλημα.
Από αυτή την εξαιρετικά απλή ιδέα ο Mălăele δημιουργεί μία από τις πιο παράξενες, τρυφερές και ταυτόχρονα σκοτεινές αλληγορίες για τον ολοκληρωτισμό. Αλλά το Silent Wedding έχει ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο.
Εμφανίστηκε ακριβώς την εποχή που η Ρουμανία, μια χώρα χωρίς ιδιαίτερα ισχυρή διεθνή κινηματογραφική παρουσία μετά την πτώση του κομμουνισμού, άρχισε ξαφνικά να παράγει μερικές από τις σημαντικότερες ευρωπαϊκές ταινίες της εποχής μας.
Ήταν αυτό που ονομάστηκε: Η "άνοιξη" του ρουμανικού κινηματογράφου
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 συνέβη στη Ρουμανία κάτι σχεδόν απροσδόκητο. Μια νέα γενιά σκηνοθετών άρχισε να δημιουργεί ταινίες με μικρούς προϋπολογισμούς, λιτά μέσα και ελάχιστη διάθεση κινηματογραφικού εντυπωσιασμού.
Δεν υπήρχαν μεγάλα στούντιο. Δεν υπήρχαν διεθνείς σταρ. Δεν υπήρχαν θεαματικά σκηνικά. Υπήρχαν όμως ιστορίες. Και κυρίως υπήρχε ένα τεράστιο απόθεμα ιστορικής μνήμης.
Ο Cristi Puiu γύρισε το The Death of Mr. Lăzărescu.
Ο Corneliu Porumboiu το 12:08 East of Bucharest.
Ο Cristian Mungiu το 4 Months, 3 Weeks and 2 Days.
Ο Radu Muntean το The Paper Will Be Blue.
Ο Cristian Nemescu το California Dreamin’.
Μέσα σε λίγα χρόνια οι ρουμανικές ταινίες άρχισαν να κατακτούν τα μεγάλα ευρωπαϊκά φεστιβάλ. Το 2005 το The Death of Mr. Lăzărescu κέρδισε το Un Certain Regard στις Κάννες.
Το 2006 ο Porumboiu κέρδισε τη Caméra d’Or με το 12:08 East of Bucharest.
Και το 2007 ήρθε η στιγμή που άλλαξε οριστικά τη διεθνή εικόνα του ρουμανικού κινηματογράφου: το 4 Months, 3 Weeks and 2 Days του Cristian Mungiu κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα.
Ξαφνικά όλοι μιλούσαν για το Ρουμάνικο νέο κύμα. Όμως αυτό το "κύμα" είχε ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Οι ίδιοι οι δημιουργοί του δεν ήταν πάντοτε βέβαιοι ότι υπήρχε.
Ένα κινηματογραφικό κίνημα χωρίς μανιφέστο
Σε αντίθεση με τη γαλλική Nouvelle Vague, δεν υπήρξε κάποιο κοινό μανιφέστο. Δεν υπήρξε οργανωμένη ομάδα σκηνοθετών που αποφάσισε να δημιουργήσει μια νέα σχολή. Υπήρχε όμως μια κοινή εμπειρία. Όλοι σχεδόν είχαν μεγαλώσει μέσα στη Ρουμανία του Nicolae Ceaușescu.
Και όλοι ενηλικιώθηκαν σε μια κοινωνία που μετά το 1989 προσπαθούσε να καταλάβει τι ακριβώς είχε συμβεί τα προηγούμενα σαράντα χρόνια. Γι’ αυτό ο ρουμανικός κινηματογράφος άρχισε να κάνει κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον: να επεξεργάζεται κινηματογραφικά τη μνήμη του κομμουνισμού.
Όχι συνήθως μέσα από μεγάλες ιστορικές τοιχογραφίες. Αλλά μέσα από την καθημερινότητα.
Ένα νοσοκομείο.
- Ένα διαμέρισμα.
- Μια παράνομη έκτρωση.
- Μια τηλεοπτική εκπομπή.
- Μια δημόσια υπηρεσία.
- Ένα αστυνομικό τμήμα.
Ή, στην περίπτωση του Silent Wedding, έναν γάμο.
Ρουμανία, 1953
Η ιστορία του Silent Wedding τοποθετείται σε ένα χωριό όπου η ζωή φαίνεται αρχικά σχεδόν αρχέγονη.
Οι άνθρωποι τρώνε. Πίνουν. Ερωτεύονται. Τσακώνονται. Κάνουν έρωτα. Λένε ιστορίες. Πειράζουν ο ένας τον άλλον. Ο κόσμος του χωριού είναι θορυβώδης, άτακτος, αστείος και γεμάτος ζωή. Στο κέντρο βρίσκονται ο Iancu και η Mara, δύο νέοι που πρόκειται να παντρευτούν.
Οι οικογένειες ετοιμάζουν το γλέντι. Τα τραπέζια στρώνονται. Το φαγητό ετοιμάζεται. Το κρασί περιμένει. Μέχρι που εισβάλλει η Ιστορία. Ο Στάλιν έχει πεθάνει. Οι αρχές ανακοινώνουν περίοδο πένθους και απαγορεύουν κάθε δημόσια γιορτή.
Ο γάμος πρέπει να ακυρωθεί. Και εδώ βρίσκεται η ιδιοφυΐα της βασικής ιδέας της ταινίας.
Οι χωρικοί αποφασίζουν: ο γάμος θα γίνει. Αλλά θα γίνει σιωπηλά.
Το πιο παράξενο γαμήλιο γλέντι του κινηματογράφου
Ακολουθεί η περίφημη σκηνή που δίνει στην ταινία τον τίτλο της.
Οι καλεσμένοι κάθονται γύρω από το τραπέζι.
- Υπάρχουν φαγητά.
- Υπάρχει κρασί.
- Υπάρχουν μουσικοί.
- Υπάρχουν νεόνυμφοι.
- Υπάρχει γιορτή.
- Αλλά δεν πρέπει να ακουστεί τίποτα.
Τα ποτήρια ακουμπούν προσεκτικά στο τραπέζι.
Τα μαχαιροπίρουνα χρησιμοποιούνται σχεδόν τελετουργικά. Οι άνθρωποι προσπαθούν να γελάσουν χωρίς ήχο. Οι μουσικοί μιμούνται ότι παίζουν. Το γλέντι υπάρχει αλλά ταυτόχρονα δεν υπάρχει. Και ξαφνικά η κωμωδία μετατρέπεται σε κάτι πολύ βαθύτερο. Γιατί αυτό που βλέπουμε δεν είναι πλέον απλώς ένας γάμος. Είναι μια μικρογραφία της ζωής μέσα σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς.
Όταν το κράτος θέλει να ελέγξει ακόμη και τη χαρά
Οι δικτατορίες δεν περιορίζονται στην πολιτική εξουσία. Δεν τους αρκεί να ελέγχουν:
- την κυβέρνηση,
- την αστυνομία,
- τον στρατό,
- τις εφημερίδες.
Η πραγματική φιλοδοξία του ολοκληρωτισμού είναι μεγαλύτερη. Θέλει να καθορίζει ακόμη και πότε επιτρέπεται στον άνθρωπο να χαρεί.
Ο Στάλιν πέθανε εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Οι χωρικοί δεν τον γνώρισαν ποτέ. Κι όμως ο θάνατός του εισβάλλει στα σπίτια τους και αποφασίζει αν μπορούν να τραγουδήσουν. Αυτό ακριβώς κάνει την κεντρική ιδέα του Silent Wedding τόσο ισχυρή.
Η πολιτική εξουσία καταργεί τα σύνορα ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό. Ακόμη και η χαρά γίνεται πολιτική πράξη.
Η σιωπή ως πολιτική μεταφορά
Η σιωπή στην ταινία δεν είναι απλώς κινηματογραφικό εύρημα. Είναι ολόκληρη πολιτική φιλοσοφία. Σε μια ελεύθερη κοινωνία η σιωπή μπορεί να αποτελεί επιλογή. Σε ένα αυταρχικό καθεστώς μπορεί να αποτελεί όρο επιβίωσης.
Οι άνθρωποι μαθαίνουν:
- να μη μιλούν,
- να μην αντιδρούν,
- να μη γελούν πολύ δυνατά,
- να μην ξεχωρίζουν.
Η σιωπή μετατρέπεται σε κοινωνικό μηχανισμό αυτοπροστασίας. Και αυτό είναι ίσως ένα από τα βαθύτερα θέματα ολόκληρου του μετακομμουνιστικού ρουμανικού κινηματογράφου.
Τι συμβαίνει σε μια κοινωνία όταν επί δεκαετίες οι άνθρωποι μαθαίνουν ότι είναι ασφαλέστερο να σωπαίνουν;
Το γέλιο ως αντίσταση
Αλλά ο Mălăele δεν δημιουργεί μια καταθλιπτική πολιτική πραγματεία. Κάνει κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον. Χρησιμοποιεί το χιούμορ.
Το Silent Wedding είναι γεμάτο γκροτέσκες καταστάσεις, σωματική κωμωδία, παραλογισμό και βαλκανική υπερβολή. Και εδώ βρίσκεται μια σημαντική συγγένεια με μεγάλο μέρος του νέου ρουμανικού κινηματογράφου. Το χιούμορ δεν εξαφανίζει την τραγωδία. Την κάνει περισσότερο ορατή.
Οι άνθρωποι γελούν επειδή αυτός είναι ένας από τους τελευταίους χώρους ελευθερίας που τους έχουν απομείνει. Υπάρχει κάτι βαθιά ανατολικοευρωπαϊκό σε αυτή την ιδέα: όταν δεν μπορείς να νικήσεις την εξουσία, μπορείς τουλάχιστον να γελάσεις με τον παραλογισμό της.
Και τότε η σιωπή σπάει
Σταδιακά οι καλεσμένοι δεν αντέχουν άλλο. Το κρασί κυκλοφορεί. Η χαρά επιστρέφει. Τα σώματα θέλουν να κινηθούν. Οι άνθρωποι θέλουν να τραγουδήσουν. Η ζωή αρνείται να παραμείνει βουβή. Και η σιωπηλή γιορτή μετατρέπεται σε πραγματικό γλέντι.
Για λίγες στιγμές οι χωρικοί νικούν. Όχι στρατιωτικά. Όχι πολιτικά. Αλλά υπαρξιακά.
Αποφασίζουν ότι έχουν δικαίωμα να χαρούν. Και τότε εμφανίζεται το σοβιετικό τανκ. Η κάννη του εισβάλλει κυριολεκτικά στον χώρο της γιορτής. Είναι μία από τις ισχυρότερες εικόνες της ταινίας.
Απέναντι βρίσκονται δύο κόσμοι:
- το γαμήλιο τραπέζι και το τανκ.
- Η κοινωνία και το κράτος.
- Η ζωή και η εξουσία.
- Ο έρωτας και η βία.
Η μεγάλη ανατροπή
Μέχρι εκείνη τη στιγμή ο θεατής μπορεί ακόμη να πιστεύει ότι παρακολουθεί μια μαύρη κωμωδία. Δεν είναι. Οι άνδρες του χωριού συλλαμβάνονται και εκτοπίζονται.
Το γλέντι τελειώνει. Η Ιστορία επιστρέφει με τον πιο βίαιο τρόπο για να υπενθυμίσει ότι η εξουσία μπορεί να ανεχθεί πολλά πράγματα. Όχι όμως την ανυπακοή.
Έτσι καταλαβαίνουμε ότι όλο το χιούμορ που προηγήθηκε λειτουργούσε σαν παγίδα. Ο σκηνοθέτης μάς έκανε να αγαπήσουμε αυτόν τον παράξενο, θορυβώδη κόσμο. Για να μας δείξει στη συνέχεια πόσο εύκολα μπορεί να εξαφανιστεί.
Το χωριό ως χαμένη Ρουμανία
Υπάρχει όμως ακόμη ένα επίπεδο. Το Silent Wedding δεν αφηγείται την ιστορία γραμμικά. Η σύγχρονη Ρουμανία εισβάλλει στην αφήγηση μέσα από ένα κινηματογραφικό συνεργείο που φτάνει στον τόπο όπου κάποτε βρισκόταν το χωριό.
Αυτό αλλάζει ολόκληρη τη σημασία της ταινίας. Δεν παρακολουθούμε απλώς γεγονότα του 1953. Παρακολουθούμε τη διαδικασία της μνήμης. Το χωριό δεν υπάρχει πια όπως υπήρχε. Οι άνθρωποι έχουν φύγει. Ο κόσμος εκείνος έχει εξαφανιστεί. Αλλά η ιστορία του παραμένει θαμμένη στο τοπίο.
Σχεδόν σαν φάντασμα.
Και έτσι το Silent Wedding θέτει το ίδιο ερώτημα που διατρέχει πολλές από τις σημαντικότερες ταινίες της ρουμανικής κινηματογραφικής αναγέννησης: Τι κάνουμε με ένα παρελθόν που όλοι θα προτιμούσαν να ξεχάσουν;
Γιατί οι Ρουμάνοι σκηνοθέτες επέστρεψαν τόσο επίμονα στον κομμουνισμό
Η απάντηση βρίσκεται εν μέρει στην ίδια την ιστορία της χώρας. Το καθεστώς Ceaușescu κατέρρευσε βίαια τον Δεκέμβριο του 1989. Μέσα σε λίγες ημέρες ένας φαινομενικά πανίσχυρος μηχανισμός εξουσίας εξαφανίστηκε. Αλλά οι θεσμοί μπορεί να αλλάζουν γρηγορότερα από τις κοινωνίες.
- Η καχυποψία απέναντι στο κράτος.
- Η γραφειοκρατία.
- Οι προσωπικές διασυνδέσεις.
- Η δυσπιστία.
- Η συνήθεια της σιωπής.
- Οι μικρές καθημερινές στρατηγικές επιβίωσης.
Όλα αυτά δεν εξαφανίζονται επειδή αλλάζει ένα Σύνταγμα. Γι’ αυτό οι σημαντικότεροι δημιουργοί του Ρουμάνικου νέου κύματος δεν ενδιαφέρθηκαν μόνο για το τι συνέβη κατά τη διάρκεια του κομμουνισμού.
Ενδιαφέρθηκαν για το τι άφησε πίσω του.
Το Silent Wedding και το Ρουμάνικο νέο κύμα
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση. Το Silent Wedding δεν είναι αισθητικά ένα απολύτως χαρακτηριστικό έργο του Ρουμάνικου νέου κύματος. Οι ταινίες του Puiu, του Mungiu ή του Porumboiu είναι συνήθως πολύ πιο αυστηρές.
- Μεγάλα πλάνα.
- Φυσικός φωτισμός.
- Περιορισμένη μουσική.
- Καθημερινός διάλογος.
- Σχεδόν ντοκιμαντερίστικη παρατήρηση.
Ο Mălăele είναι διαφορετικός. Το δικό του σινεμά είναι περισσότερο:
- θεατρικό,
- ποιητικό,
- γκροτέσκο,
- φαντασμαγορικό,
- αλληγορικό.
Σε ορισμένες στιγμές το Silent Wedding πλησιάζει περισσότερο στη βαλκανική κινηματογραφική παράδοση του μαγικού ρεαλισμού παρά στον ασκητικό ρεαλισμό του Mungiu.
Και όμως ανήκει αναμφίβολα στο ίδιο μεγάλο πολιτιστικό ξύπνημα. Γιατί πίσω από τις αισθητικές διαφορές βρίσκεται η ίδια ανάγκη: να ξαναειπωθεί η ρουμανική ιστορία από τους ίδιους τους Ρουμάνους.
Γιατί η Ρουμανία δημιούργησε τόσο σπουδαίο κινηματογράφο
Ίσως επειδή αυτή η γενιά σκηνοθετών βρέθηκε σε μια μοναδική ιστορική θέση. Ήταν αρκετά μεγάλη ώστε να θυμάται τον κομμουνισμό. Αλλά αρκετά νέα ώστε να δημιουργεί ελεύθερα μετά την πτώση του.
Κουβαλούσε δύο κόσμους μέσα της.
Τον κόσμο της δικτατορίας και τον κόσμο της μετάβασης. Και είχε στη διάθεσή της ένα τεράστιο υλικό:
- φόβο,
- μνήμη,
- γραφειοκρατία,
- οικογενειακές ιστορίες,
- πολιτικά ψέματα,
- μικρές καθημερινές ταπεινώσεις,
αλλά και το παράλογο χιούμορ που γεννά μια κοινωνία όταν η επίσημη πραγματικότητα απέχει πολύ από την πραγματική ζωή.
Από αυτή την αντίφαση γεννήθηκε ένα από τα σημαντικότερα κινηματογραφικά φαινόμενα της Ευρώπης των τελευταίων δεκαετιών.
Η φιλοσοφική διάσταση
Κάτω από την πολιτική ιστορία του Silent Wedding υπάρχει τελικά ένα πολύ παλαιότερο ερώτημα. Σε ποιον ανήκει η ζωή μας;
Μπορεί μια εξουσία να αποφασίζει πότε θα παντρευτούμε;
- Πότε θα γιορτάσουμε;
- Πότε θα τραγουδήσουμε;
- Πότε θα πενθήσουμε;
Ο ολοκληρωτισμός απαντά: ναι.
Η ατομική ελευθερία απαντά: όχι.
Και ολόκληρη η ταινία βρίσκεται μέσα σε αυτή τη σύγκρουση.
Οι χωρικοί δεν οργανώνουν επανάσταση. Δεν γράφουν πολιτικό μανιφέστο. Δεν ζητούν να ανατρέψουν το καθεστώς. Ζητούν κάτι πολύ μικρότερο. Να κάνουν τον γάμο τους.
Και ακριβώς γι’ αυτό η αντίστασή τους γίνεται τόσο ισχυρή. Γιατί μας θυμίζει ότι η ελευθερία δεν αρχίζει πάντοτε από τα μεγάλα πολιτικά δικαιώματα. Αρχίζει από το δικαίωμα του ανθρώπου να διαθέτει τη δική του καθημερινή ζωή.
Από τη σιωπή στη μνήμη
Υπάρχει ένας τελευταίος λόγος για τον οποίο το Silent Wedding αξίζει να το δει κανείς σήμερα.
Η ταινία δεν μιλά μόνο για ανθρώπους που υποχρεώθηκαν να σωπάσουν το 1953. Μιλά για το τι συμβαίνει όταν οι επόμενες γενιές ξεχνούν γιατί εκείνοι σώπασαν. Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη συμβολή ολόκληρης της ρουμανικής κινηματογραφικής άνοιξης.
Οι Puiu, Mungiu, Porumboiu, Nemescu, Muntean και Mălăele, ο καθένας με εντελώς διαφορετικό τρόπο, έκαναν τον κινηματογράφο χώρο ιστορικής μνήμης.
Δεν δημιούργησαν ηρωικά έπη. Έκαναν κάτι δυσκολότερο. Έδειξαν πώς η μεγάλη Ιστορία εισβάλλει στη μικρή ζωή.
- Σε ένα νοσοκομείο.
- Σε ένα δωμάτιο.
- Σε μια οικογένεια.
- Σε ένα χωριό.
- Σε έναν γάμο.
Και γι’ αυτό η τελευταία εικόνα που μένει από το Silent Wedding δεν είναι πραγματικά η εικόνα του κομμουνισμού. Είναι η εικόνα μιας παρέας ανθρώπων γύρω από ένα τραπέζι που προσπαθούν απελπισμένα να γελάσουν χωρίς να ακουστούν.
Για λίγα λεπτά το καταφέρνουν.
Ύστερα όμως η ανθρώπινη φύση αποδεικνύεται ισχυρότερη.
- Κάποιος γελά.
- Κάποιος τραγουδά.
- Κάποιος σηκώνει το ποτήρι του.
- Η σιωπή σπάει.
Και ίσως αυτή να είναι η ωραιότερη ιδέα της ταινίας: η εξουσία μπορεί να επιβάλει τη σιωπή.
Δεν μπορεί όμως να κάνει τον άνθρωπο να πάψει να θέλει να τραγουδήσει.
Add comment
Comments