Πλάτων: Ο φιλόσοφος που μας ρώτησε αν ο κόσμος που βλέπουμε είναι πραγματικός

Ποιος πρέπει να κυβερνά; Ο φιλόσοφος-βασιλιάς και η ιδανική Πολιτεία

Υπάρχει ένα ερώτημα που βασανίζει την πολιτική σκέψη εδώ και χιλιάδες χρόνια: Ποιος πρέπει να κυβερνά;

• Ο πλουσιότερος;
• Ο ισχυρότερος;
• Αυτός που κερδίζει τις εκλογές;
• Ο άνθρωπος που μπορεί να πείσει τους περισσότερους;
• Ή εκείνος που γνωρίζει καλύτερα τι είναι πραγματικά καλό για την κοινωνία;

Ο Πλάτων έδωσε μία από τις πιο διάσημες - και περισσότερο αμφιλεγόμενες - απαντήσεις στην ιστορία: πρέπει να κυβερνούν οι φιλόσοφοι.

Όχι επειδή αγαπούν τα βιβλία. Ούτε επειδή είναι περισσότερο μορφωμένοι από τους υπόλοιπους. Αλλά επειδή, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, μόνο ο πραγματικός φιλόσοφος μπορεί να αποκτήσει γνώση του Αγαθού και επομένως να κατανοήσει προς ποια κατεύθυνση πρέπει να οδηγηθεί η πόλη.

Για να καταλάβουμε όμως γιατί έφτασε σε αυτή την πρόταση, πρέπει πρώτα να δούμε τι είχε συμβεί στην ίδια του τη ζωή.

Ο Πλάτων είχε λόγους να δυσπιστεί απέναντι στην πολιτική

Ο Πλάτων μεγάλωσε μέσα σε μια Αθήνα που βίωνε αλλεπάλληλες πολιτικές καταστροφές. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος κατέληξε το 404 π.Χ. σε ταπεινωτική ήττα από τη Σπάρτη. Η δημοκρατία κατέρρευσε προσωρινά. Ακολούθησε το ολιγαρχικό καθεστώς των Τριάκοντα, το οποίο συνδέθηκε με βία και διώξεις. Η δημοκρατία αποκαταστάθηκε.

Και λίγα χρόνια αργότερα, το 399 π.Χ., αυτή η αποκατεστημένη δημοκρατική Αθήνα καταδίκασε σε θάνατο τον Σωκράτη. Για τον Πλάτωνα το μήνυμα ήταν συντριπτικό. Ούτε η ολιγαρχία ούτε η δημοκρατία είχαν αποδειχθεί εγγύηση της δικαιοσύνης. Το πρόβλημα λοιπόν ίσως δεν ήταν απλώς ποιος κατέχει την εξουσία.

Ήταν αν εκείνος που κυβερνά γνωρίζει τι είναι δίκαιο και αγαθό.

Θα επιλέγαμε τον καπετάνιο με ψηφοφορία;

Φανταστείτε ότι βρισκόμαστε σε ένα πλοίο μέσα σε καταιγίδα. Ποιον θα θέλαμε στο τιμόνι; Τον άνθρωπο που γνωρίζει ναυσιπλοΐα; Ή εκείνον που είναι καλύτερος στο να πείθει το πλήρωμα ότι μπορεί να κυβερνήσει το πλοίο;

Ο Πλάτων χρησιμοποιεί στην Πολιτεία τη διάσημη εικόνα του πλοίου της πολιτείας. Ο ιδιοκτήτης του πλοίου είναι ισχυρός αλλά δεν γνωρίζει την τέχνη της ναυσιπλοΐας. Οι ναύτες τσακώνονται μεταξύ τους για το ποιος θα πάρει το τιμόνι. Ο καθένας υποστηρίζει ότι πρέπει να κυβερνήσει. Κολακεύουν τον ιδιοκτήτη. Συνωμοτούν. Προσπαθούν να εξουδετερώσουν τους ανταγωνιστές τους.

Και μέσα σε όλον αυτόν τον αγώνα υπάρχει ένας άνθρωπος που πραγματικά γνωρίζει να κυβερνά το πλοίο. Μελετά τον ουρανό, τους ανέμους, τις εποχές και τα άστρα. Οι υπόλοιποι όμως τον θεωρούν άχρηστο. Για τον Πλάτωνα, αυτή είναι η θέση του αληθινού φιλοσόφου μέσα στην πολιτική. Εκείνος που γνωρίζει δεν κυβερνά, ενώ εκείνοι που αγωνίζονται να κυβερνήσουν συχνά δεν γνωρίζουν.

Ο φιλόσοφος - βασιλιάς

Από εδώ προκύπτει η περίφημη πρόταση της Πολιτείας. Οι πόλεις δεν θα απαλλαγούν από τα δεινά τους, υποστηρίζει ο Πλάτων, μέχρι να συμβεί κάτι που μοιάζει σχεδόν αδύνατο: να γίνουν οι φιλόσοφοι βασιλείς ή οι σημερινοί άρχοντες να φιλοσοφήσουν πραγματικά.

Τι σημαίνει όμως "φιλόσοφος"; Σίγουρα όχι απλώς κάποιος που έχει διαβάσει φιλοσοφία. Ο πλατωνικός φιλόσοφος είναι ένας άνθρωπος που έχει περάσει από μακρά εκπαίδευση, έχει μάθει να ελέγχει τις επιθυμίες του, έχει ασκηθεί στα μαθηματικά και στη διαλεκτική και έχει στραφεί προς τη γνώση του Αγαθού.

Και υπάρχει μια παράδοξη προϋπόθεση: ο καλύτερος κυβερνήτης είναι εκείνος που δεν επιθυμεί να κυβερνήσει για προσωπικό όφελος.

Αν κάποιος λαχταρά την εξουσία επειδή του προσφέρει χρήματα, δόξα ή δύναμη, αυτή ακριβώς η επιθυμία αποτελεί για τον Πλάτωνα λόγο δυσπιστίας. Ο φιλόσοφος επιστρέφει στο Σπήλαιο όχι επειδή θέλει την εξουσία, αλλά επειδή θεωρεί ότι έχει υποχρέωση απέναντι στην πόλη.

Η πόλη και η ανθρώπινη ψυχή

Η Πολιτεία δεν ξεκινά πραγματικά ως βιβλίο πολιτικής. Ξεκινά με μια ερώτηση: Τι είναι δικαιοσύνη;

Ο Πλάτων προτείνει να εξετάσουμε πρώτα τη δικαιοσύνη σε μεγαλύτερη κλίμακα. Αν είναι δύσκολο να τη διακρίνουμε μέσα σε έναν άνθρωπο, ίσως τη δούμε καθαρότερα μέσα σε μια ολόκληρη πόλη.

Έτσι οικοδομεί νοητικά την ιδανική πολιτεία. Και ανακαλύπτει μια αντιστοιχία ανάμεσα στην πόλη και στην ανθρώπινη ψυχή. Η πόλη έχει τρεις βασικές τάξεις. Η ψυχή έχει τρία αντίστοιχα μέρη.

Στην πόλη υπάρχουν οι άρχοντες, οι φύλακες και οι παραγωγοί. Στην ψυχή υπάρχουν το λογιστικόν, το θυμοειδές και το ἐπιθυμητικόν.

• Το λογιστικόν σκέφτεται και κρίνει.
• Το θυμοειδές συνδέεται με το θάρρος, τη φιλοτιμία, την αγανάκτηση και τη δύναμη της θέλησης.
• Το επιθυμητικόν περιλαμβάνει τις σωματικές και υλικές επιθυμίες.

Ο δίκαιος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που δεν έχει επιθυμίες. Είναι εκείνος στον οποίο υπάρχει σωστή τάξη μεταξύ των μερών της ψυχής.

• Η λογική κυβερνά.
• Το θυμοειδές τη στηρίζει.
• Οι επιθυμίες περιορίζονται στο κατάλληλο μέτρο.

Το ίδιο πρέπει να συμβαίνει και στην πόλη.

Τι είναι λοιπόν δικαιοσύνη;

Εδώ φτάνουμε σε μία από τις κεντρικές θέσεις του Πλάτωνα. Δικαιοσύνη δεν σημαίνει απλώς εφαρμογή νόμων. Ούτε μόνο ίση μεταχείριση. Στην ιδανική πολιτεία, δικαιοσύνη υπάρχει όταν κάθε μέρος επιτελεί το έργο που του αρμόζει και δεν σφετερίζεται τον ρόλο των άλλων.

• Οι άρχοντες κυβερνούν.
• Οι φύλακες προστατεύουν.
• Οι παραγωγοί ασχολούνται με την οικονομική δραστηριότητα.

Όταν αυτή η τάξη διατηρείται, η πόλη βρίσκεται σε αρμονία. Ακριβώς όπως η δίκαιη ψυχή βρίσκεται σε αρμονία όταν η λογική, το θυμοειδές και οι επιθυμίες έχουν τη σωστή μεταξύ τους σχέση. Αυτή η αντίληψη της δικαιοσύνης απέχει πολύ από τη σύγχρονη φιλελεύθερη αντίληψη των ατομικών δικαιωμάτων.

Και αυτό πρέπει να το θυμόμαστε. Ο Πλάτων δεν γράφει ένα πρώιμο σύνταγμα φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αναζητά την αρμονική τάξη του όλου.

Μια εκπαίδευση που διαρκεί δεκαετίες

Πώς δημιουργείται όμως ένας φιλόσοφος-κυβερνήτης; Δεν αρκεί να κερδίσει μια εκλογική αναμέτρηση. Η εκπαίδευσή του είναι εξαιρετικά απαιτητική. Αρχίζει από μικρή ηλικία με σωματική και μουσική αγωγή.

• Ακολουθούν τα μαθηματικά.
• Αριθμητική.
• Γεωμετρία.
• Αστρονομία.
• Αρμονική.
• Και αργότερα έρχεται η διαλεκτική.

Ο υποψήφιος κυβερνήτης πρέπει επιπλέον να δοκιμαστεί στην πραγματική ζωή και στη διοίκηση. Η πορεία φτάνει περίπου μέχρι την ηλικία των πενήντα ετών. Μόνο τότε οι καλύτεροι θεωρούνται ικανοί να στραφούν προς το Αγαθό και να αναλάβουν τη διακυβέρνηση.

Ο Πλάτων επομένως δεν προτείνει απλώς: "Να κυβερνούν οι έξυπνοι". Προτείνει κάτι πολύ απαιτητικότερο: να κυβερνούν άνθρωποι των οποίων ολόκληρος ο χαρακτήρας έχει διαμορφωθεί ώστε να μην υπηρετεί το προσωπικό συμφέρον.

Και οι γυναίκες; Εδώ ο Πλάτων εκπλήσσει.

Σε μια κοινωνία όπου οι γυναίκες αποκλείονταν σε μεγάλο βαθμό από την πολιτική ζωή, υποστηρίζει ότι οι γυναίκες της τάξης των φυλάκων πρέπει να μπορούν να λάβουν την ίδια εκπαίδευση και να εκτελούν τα ίδια καθήκοντα με τους άνδρες, εφόσον διαθέτουν την κατάλληλη φύση και ικανότητα.

Αναγνωρίζει σωματικές διαφορές μεταξύ των φύλων, αλλά αρνείται ότι το φύλο από μόνο του αποτελεί επαρκή λόγο αποκλεισμού από μια λειτουργία της πολιτείας.

Για τον 4ο αιώνα π.Χ., η θέση είναι εντυπωσιακά ριζοσπαστική. Αυτό δεν κάνει τον Πλάτωνα "φεμινιστή" με τη σύγχρονη έννοια. Δείχνει όμως πόσο μακριά ήταν διατεθειμένος να ακολουθήσει τη λογική της ιδανικής πολιτείας του, ακόμη και όταν αυτή συγκρουόταν με τις κοινωνικές συμβάσεις της εποχής του.

Χωρίς ιδιωτική περιουσία - και χωρίς συμβατική οικογένεια

Για τους άρχοντες και τους φύλακες ο Πλάτων προτείνει ακόμη πιο ριζοσπαστικά μέτρα. Δεν πρέπει να συσσωρεύουν ιδιωτικό πλούτο. Δεν πρέπει να διαθέτουν τη συνηθισμένη ιδιωτική οικογενειακή ζωή. Η λογική είναι σαφής.

Αν οι άνθρωποι που διαθέτουν πολιτική και στρατιωτική δύναμη αποκτήσουν ταυτόχρονα μεγάλες περιουσίες και ισχυρά ιδιωτικά συμφέροντα, υπάρχει κίνδυνος να χρησιμοποιήσουν την εξουσία προς όφελός τους.

Ο Πλάτων επιχειρεί επομένως να αποσυνδέσει την πολιτική εξουσία από το προσωπικό οικονομικό συμφέρον. Αλλά το τίμημα είναι τεράστιο. Η πολιτεία αποκτά εξαιρετικά μεγάλη εξουσία πάνω στην ιδιωτική ζωή των φυλάκων. Και εδώ αρχίζουν οι σοβαρότερες ενστάσεις απέναντι στο πλατωνικό πολιτικό όραμα.

Ποιος ελέγχει την παιδεία;

Ο Πλάτων θεωρεί ότι η εκπαίδευση είναι πολύ σημαντική για να αφεθεί στην τύχη. Γι’ αυτό ενδιαφέρεται έντονα για τις ιστορίες, την ποίηση και τη μουσική με τις οποίες μεγαλώνουν οι νέοι.

Ορισμένες αφηγήσεις για τους θεούς θεωρεί ότι πρέπει να αποκλειστούν, επειδή παρουσιάζουν πρότυπα συμπεριφοράς που μπορούν να διαφθείρουν τον χαρακτήρα. Από τη δική του οπτική, αυτό είναι μέρος της ηθικής παιδείας. Από τη δική μας, εμφανίζεται αμέσως μια ανησυχητική λέξη: λογοκρισία.

Και δεν είναι η μοναδική δυσκολία.

Η ιδανική πολιτεία του Πλάτωνα ρυθμίζει σε πολύ μεγάλο βαθμό την εκπαίδευση, την τέχνη, την αναπαραγωγή και τη ζωή της άρχουσας τάξης. Η πολιτική του φιλοσοφία επομένως θέτει ένα πρόβλημα που παραμένει ζωντανό: πόση εξουσία μπορεί να παραχωρήσει μια κοινωνία σε εκείνους που ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν τι είναι καλό για αυτήν;

Γιατί ο Πλάτων δεν εμπιστεύεται τη δημοκρατία;

Η κριτική του στη δημοκρατία είναι από τα πιο προκλητικά σημεία της Πολιτείας. Ο Πλάτων βλέπει μια κοινωνία γεμάτη ελευθερία και ποικιλία τρόπων ζωής. Αυτό αρχικά φαίνεται ελκυστικό.

Το πρόβλημα, κατά τη γνώμη του, αρχίζει όταν η ελευθερία μετατρέπεται σε απόρριψη κάθε ιεραρχίας και κάθε μορφής πειθαρχίας. Όλες οι επιθυμίες αντιμετωπίζονται σαν να έχουν ίση αξία. Και στην πολιτική εμφανίζεται ένας ιδιαίτερος κίνδυνος.

Ο ικανότερος δημαγωγός μπορεί να κερδίσει την εύνοια του πλήθους όχι επειδή γνωρίζει τι είναι καλό για την πόλη, αλλά επειδή υπόσχεται στους πολίτες αυτό που θέλουν να ακούσουν. Έτσι, σύμφωνα με την περίφημη πλατωνική ακολουθία των πολιτευμάτων, η υπερβολική ελευθερία μπορεί τελικά να οδηγήσει στην αντίθεσή της: στην τυραννία.

• Ο δημαγωγός παρουσιάζεται ως προστάτης του λαού.
• Αποκτά δύναμη.
• Εξουδετερώνει τους αντιπάλους του.
• Και τελικά γίνεται τύραννος.

Η δημοκρατία, κατά τον Πλάτωνα, μπορεί έτσι να δημιουργήσει τις συνθήκες για την ίδια της την καταστροφή.

Είχε δίκιο ο Πλάτων για τη δημοκρατία;

Εδώ πρέπει να χωρίσουμε την ιστορική κατανόηση από τη συμφωνία. Η αθηναϊκή δημοκρατία που γνώρισε ο Πλάτων δεν ήταν μια σύγχρονη συνταγματική δημοκρατία. Δεν διέθετε το σημερινό σύστημα ατομικών δικαιωμάτων, αντιπροσωπευτικών θεσμών, ανεξάρτητων ελέγχων και συνταγματικών περιορισμών της πλειοψηφίας.

Επιπλέον, οι γυναίκες, οι δούλοι και οι μέτοικοι δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. Δεν μπορούμε λοιπόν να μεταφέρουμε αυτούσια την πλατωνική κριτική στις σημερινές δημοκρατίες.

Το πρόβλημα όμως που εντόπισε παραμένει αναγνωρίσιμο. Μπορεί μια δημοκρατία να επιβιώσει όταν η πολιτική γίνεται αποκλειστικά αγώνας δημοφιλίας;

Τι συμβαίνει όταν ο πολίτης επιλέγει όχι εκείνον που θεωρεί ικανότερο, αλλά εκείνον που επιβεβαιώνει περισσότερο τις επιθυμίες ή τους φόβους του;

Πώς προστατεύεται μια δημοκρατία από τον δημαγωγό που χρησιμοποιεί τους δημοκρατικούς θεσμούς για να συγκεντρώσει εξουσία;

Ο Πλάτων δεν μας προσφέρει απαραίτητα τη λύση. Μας προσφέρει όμως ένα εξαιρετικά δύσκολο πρόβλημα.

Είναι η Πολιτεία ένα αυταρχικό βιβλίο;

Η συζήτηση αυτή απέκτησε νέα ένταση στον 20ό αιώνα.

Ο Καρλ Πόπερ, στο έργο "Η Ανοιχτή Κοινωνία και οι Εχθροί της", άσκησε σφοδρή κριτική στον Πλάτωνα. Θεώρησε ότι το πλατωνικό πολιτικό πρόγραμμα ευνοεί μια κλειστή, ιεραρχική κοινωνία όπου μια ελίτ ισχυρίζεται ότι κατέχει την αλήθεια και δικαιούται να οργανώνει τη ζωή των υπολοίπων.

Η κριτική του Πόπερ άσκησε τεράστια επιρροή. Δεν είναι όμως η μοναδική δυνατή ανάγνωση.

Άλλοι μελετητές έχουν επισημάνει ότι η Πολιτεία δεν πρέπει να διαβάζεται σαν ένα απλό κυβερνητικό εγχειρίδιο. Η ιδανική πόλη λειτουργεί επίσης ως φιλοσοφικό μοντέλο που επιτρέπει στον Πλάτωνα να εξετάσει τη δικαιοσύνη στην ψυχή και στην κοινωνία.

Αυτό δεν εξαφανίζει τα αυταρχικά χαρακτηριστικά του κειμένου. Μας εμποδίζει όμως να κάνουμε έναν εύκολο αναχρονισμό και να μετατρέψουμε έναν φιλόσοφο του 4ου αιώνα π.Χ. σε θεωρητικό των ολοκληρωτικών καθεστώτων του 20ού.

Το μεγάλο πρόβλημα του φιλοσόφου - βασιλιά

Ακόμη κι αν δεχθούμε τη βασική λογική του Πλάτωνα, μένει ένα τεράστιο ερώτημα: Ποιος αποφασίζει ποιος είναι πραγματικά σοφός;

Ο φιλόσοφος - βασιλιάς λειτουργεί μόνο αν πράγματι γνωρίζει το Αγαθό και αν πράγματι δεν χρησιμοποιεί την εξουσία για προσωπικό όφελος. Αλλά τι γίνεται όταν ένας κυβερνήτης απλώς ισχυρίζεται ότι γνωρίζει καλύτερα;

• Πώς ελέγχεται;
• Πώς απομακρύνεται αν κάνει λάθος;
• Ποιος προστατεύει την κοινωνία από έναν "σοφό" κυβερνήτη που τελικά δεν είναι σοφός;

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα στον Πλάτωνα και τη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία. Ο Πλάτων αναζητά κυρίως τον καλό κυβερνήτη. Οι σύγχρονοι συνταγματικοί θεσμοί ξεκινούν συχνά από ένα διαφορετικό ερώτημα: Πώς περιορίζουμε τη ζημιά που μπορεί να προκαλέσει ένας κακός κυβερνήτης;

Η διάκριση είναι θεμελιώδης.

Γιατί μας αφορά σήμερα;

Ο Πλάτων μας αφήνει μπροστά σε ένα δίλημμα που δεν έχει λυθεί. Η πολιτική απαιτεί γνώση. Δεν θα θέλαμε να σχεδιάζει μια γέφυρα κάποιος που δεν γνωρίζει μηχανική ούτε να πραγματοποιεί μια εγχείρηση κάποιος που δεν γνωρίζει ιατρική.

Γιατί λοιπόν θεωρούμε ότι η διακυβέρνηση μιας ολόκληρης χώρας δεν απαιτεί αντίστοιχη γνώση και ικανότητα;

Από την άλλη πλευρά, η πολιτική δεν είναι μόνο τεχνικό πρόβλημα. Περιλαμβάνει αξίες, συμφέροντα, συγκρούσεις, δικαιώματα και διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει καλή ζωή.

Κανένας ειδικός δεν μπορεί να αποφασίσει επιστημονικά ποια κοινωνία οφείλουμε να θέλουμε. Έτσι, 2.400 χρόνια αργότερα, εξακολουθούμε να κινούμαστε ανάμεσα στους δύο πόλους του πλατωνικού προβλήματος:

Χρειαζόμαστε κυβερνήτες που γνωρίζουν. Αλλά χρειαζόμαστε επίσης θεσμούς που δεν απαιτούν να πιστεύουμε ότι οι κυβερνήτες μας είναι αλάνθαστοι.

Ίσως λοιπόν η σημαντικότερη πολιτική ερώτηση που μας άφησε ο Πλάτων να μην είναι τελικά: "Πρέπει να κυβερνούν οι φιλόσοφοι;"

Αλλά μια ακόμη δυσκολότερη: "Πώς συνδυάζουμε τη γνώση με την εξουσία χωρίς η γνώση να γίνει άλλοθι για ανεξέλεγκτη εξουσία;"

Τι είναι ο άνθρωπος; Η ψυχή, το σώμα και ο θάνατος στον Πλάτωνα

Αν αφαιρέσουμε από έναν άνθρωπο τα χρήματα, το επάγγελμα, το κοινωνικό κύρος και ακόμη και το σώμα του, τι απομένει; Για τον Πλάτωνα, η απάντηση είναι σαφής: η ψυχή.

Και εδώ βρίσκεται μία από τις πιο καθοριστικές ιδέες του για ολόκληρη τη μεταγενέστερη δυτική σκέψη. Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα σώμα που σκέφτεται. Είναι, πρωτίστως, μια ψυχή που πρέπει να μάθει να κυβερνά τον εαυτό της.

Η ψυχή ως αληθινός εαυτός

Ο Σωκράτης είχε ήδη στρέψει το ενδιαφέρον της φιλοσοφίας προς τη φροντίδα της ψυχής. Ο Πλάτων αναπτύσσει αυτή την ιδέα πολύ περισσότερο. Στους διαλόγους του, η ψυχή δεν είναι απλώς μια ποιητική λέξη για τα συναισθήματα. Είναι η αρχή της ζωής, της σκέψης, της επιθυμίας και της ηθικής ταυτότητας του ανθρώπου.

Το σώμα αλλάζει. Γερνά. Αρρωσταίνει. Πεθαίνει. Η ψυχή όμως, κατά τον Πλάτωνα, έχει διαφορετική φύση. Και σε αρκετούς διαλόγους υποστηρίζει ότι δεν καταστρέφεται μαζί με το σώμα.

Ο Φαίδων: η φιλοσοφία μπροστά στον θάνατο

Ο Φαίδων είναι ένας από τους συγκλονιστικότερους διαλόγους του Πλάτωνα. Το σκηνικό είναι γνωστό. Ο Σωκράτης βρίσκεται στη φυλακή την τελευταία ημέρα της ζωής του. Οι φίλοι του βρίσκονται γύρω του. Σε λίγες ώρες θα πιει το κώνειο. Κι όμως ο Σωκράτης δεν μιλά κυρίως για φόβο. Μιλά για την ψυχή. Για τον θάνατο. Και για το τι σημαίνει να φιλοσοφεί κανείς.

Ο Πλάτων βάζει τον Σωκράτη να διατυπώνει μια παράδοξη ιδέα: η αληθινή φιλοσοφία είναι, κατά κάποιον τρόπο, μελέτη θανάτου.

Δεν σημαίνει ότι ο φιλόσοφος επιθυμεί να πεθάνει. Σημαίνει ότι προσπαθεί να ελευθερώσει τη σκέψη του από την απόλυτη κυριαρχία των σωματικών επιθυμιών.

Γιατί το σώμα δημιουργεί προβλήματα;

Ο Πλάτων δεν θεωρεί πάντοτε το σώμα "κακό" με μια απλή έννοια. Ωστόσο, στον Φαίδωνα το παρουσιάζει συχνά ως πηγή περισπασμού.

• Το σώμα πεινά.
• Διψά.
• Πονά.
• Επιθυμεί.
• Φοβάται.
• Αναζητά ηδονές.

Και όλα αυτά μπορούν να εμποδίσουν τον νου να στραφεί καθαρά προς την αλήθεια. Οι αισθήσεις επίσης δεν είναι αλάνθαστες. Ένα αντικείμενο φαίνεται μικρό από μακριά και μεγάλο από κοντά. Ένα κουπί μέσα στο νερό μπορεί να φαίνεται λυγισμένο. Η πραγματική γνώση, επομένως, δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην αίσθηση.

Χρειάζεται τη νόηση.

Η αθανασία της ψυχής

Στον Φαίδωνα ο Πλάτων παρουσιάζει περισσότερα από ένα επιχειρήματα υπέρ της αθανασίας της ψυχής. Αυτό είναι σημαντικό. Δεν προσφέρει απλώς έναν θρησκευτικό ισχυρισμό. Προσπαθεί να τον υποστηρίξει φιλοσοφικά.

Ένα από τα επιχειρήματα βασίζεται στον κύκλο των αντιθέτων. Όπως από το μεγαλύτερο προκύπτει το μικρότερο και από τον ύπνο η εγρήγορση, έτσι υποστηρίζεται ότι η ζωή και ο θάνατος πρέπει να εντάσσονται σε μια αντίστοιχη κυκλική σχέση.

Ένα δεύτερο, πολύ σημαντικότερο επιχείρημα συνδέεται με την ανάμνηση.

Μαθαίνουμε ή θυμόμαστε;

Ο Πλάτων παρατηρεί κάτι παράξενο. Βλέπουμε δύο ξύλα που είναι περίπου ίσα. Κι όμως μπορούμε να καταλάβουμε ότι δεν είναι απολύτως ίσα. Αλλά πώς μπορούμε να κρίνουμε την ατελή ισότητα αν δεν έχουμε ήδη κάποια έννοια του τέλειου Ίσου;

Από εδώ ο Πλάτων προχωρά σε μια εντυπωσιακή υπόθεση. Ίσως η ψυχή γνώριζε τις Ιδέες πριν ενωθεί με το σώμα. Η μάθηση τότε δεν είναι πάντοτε απόκτηση εντελώς νέας γνώσης. Είναι ἀνάμνησις.

Θυμόμαστε, μέσα από τα ατελή πράγματα του αισθητού κόσμου, τις τέλειες πραγματικότητες που η ψυχή είχε κάποτε γνωρίσει. Η θεωρία αυτή συνδέει σε ένα ενιαίο σύστημα:

• την ψυχή,
• τη γνώση,
• τις Ιδέες,
• και την αθανασία.

Ένα κρίσιμο σημείο: δεν είναι επιστημονική θεωρία μνήμης

Η πλατωνική ανάμνηση δεν πρέπει να μπερδευτεί με τη σύγχρονη ψυχολογία ή τη νευροεπιστήμη. Ο Πλάτων δεν υποστηρίζει ότι τα βρέφη διαθέτουν μέσα στον εγκέφαλό τους αποθηκευμένες γεωμετρικές πληροφορίες. Η θεωρία του είναι μεταφυσική. Προσπαθεί να απαντήσει σε ένα φιλοσοφικό πρόβλημα: πώς μπορούμε να γνωρίζουμε καθολικές και αναγκαίες αλήθειες όταν οι αισθήσεις μάς δείχνουν μόνο μεταβλητά και ατελή πράγματα;

Το άρμα της ψυχής

Σε έναν άλλο διάλογο, τον Φαίδρο, ο Πλάτων χρησιμοποιεί μία από τις ωραιότερες εικόνες του.

Η ψυχή παρομοιάζεται με ένα άρμα. Υπάρχει ένας ηνίοχος και δύο άλογα. Ο ηνίοχος αντιπροσωπεύει τη λογική. Το ένα άλογο είναι ευγενές, πειθαρχημένο και ανταποκρίνεται στην καθοδήγηση. Το άλλο είναι απείθαρχο, παρορμητικό και έλκεται από τις άμεσες επιθυμίες. Η ζωή του ανθρώπου μοιάζει έτσι με μια δύσκολη προσπάθεια να διατηρηθεί το άρμα σε πορεία.

Η λογική πρέπει να καθοδηγεί. Οι επιθυμίες δεν μπορούν απλώς να εξαφανιστούν. Πρέπει να ενταχθούν σε μια αρμονική τάξη. Είναι η ίδια βασική ιδέα που συναντήσαμε στην Πολιτεία. Η δίκαιη πόλη και η δίκαιη ψυχή είναι δύο εκδοχές του ίδιου προβλήματος: ποιος κυβερνά μέσα μας;

Η ψυχή δεν είναι απλώς «λογική εναντίον επιθυμιών»

Η πλατωνική ψυχολογία είναι πιο λεπτή. Θυμηθείτε τα τρία μέρη της ψυχής στην Πολιτεία:

• το λογιστικόν,
• το θυμοειδές,
• το επιθυμητικόν.

Το θυμοειδές είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Είναι το μέρος που θυμώνει όταν αδικούμαστε. Που ζητά αναγνώριση. Που αντιδρά όταν νιώθουμε ντροπή. Που μπορεί να σταθεί στο πλευρό της λογικής και να πολεμήσει μια επιθυμία.

Ένας άνθρωπος μπορεί, για παράδειγμα, να θέλει έντονα κάτι και ταυτόχρονα να θυμώνει με τον εαυτό του επειδή το θέλει. Ο Πλάτων αντιλαμβάνεται ότι η ψυχή δεν είναι μία απλή, ενιαία επιθυμία. Μέσα μας υπάρχουν συγκρουόμενες δυνάμεις.

Τι σημαίνει να είσαι ελεύθερος;

Εδώ εμφανίζεται μια πολύ διαφορετική έννοια ελευθερίας από τη σύγχρονη ιδέα "κάνω ό,τι θέλω". Για τον Πλάτωνα, αν ένας άνθρωπος κάνει ό,τι επιθυμεί αλλά είναι δούλος των επιθυμιών του, δεν είναι πραγματικά ελεύθερος.

Ο άνθρωπος που δεν μπορεί να αντισταθεί στον θυμό του, στην απληστία του ή στις ηδονές του δεν αυτοκυβερνάται.

Τον κυβερνά κάτι άλλο. Η ελευθερία, επομένως, συνδέεται με την εσωτερική τάξη. Ελεύθερος είναι εκείνος που μπορεί να κυβερνήσει τον εαυτό του με λόγο. Η πλατωνική πολιτική αρχίζει έτσι να γίνεται προσωπική. Πριν ρωτήσουμε ποιος πρέπει να κυβερνά την πόλη, πρέπει να ρωτήσουμε: ποιος κυβερνά μέσα μας;

Ο θάνατος ως δοκιμασία της φιλοσοφίας

Στο τέλος του Φαίδωνα, ο Σωκράτης πίνει το κώνειο. Η αφήγηση είναι λιτή. Το σώμα του χάνει σταδιακά την αίσθηση. Και τελικά πεθαίνει.

Για τον Πλάτωνα, η εικόνα αυτή λειτουργεί ως η ύστατη δοκιμασία των ιδεών του δασκάλου. Αν πιστεύουμε ότι το σημαντικότερο αγαθό είναι η φροντίδα της ψυχής, τότε ο θάνατος δεν είναι το χειρότερο κακό.

Χειρότερο είναι να αδικήσουμε. Να διαφθείρουμε τον χαρακτήρα μας. Να χάσουμε την εσωτερική μας τάξη. Ο Σωκράτης μπορεί να χάσει το σώμα του. Δεν επιτρέπει όμως στην πόλη να τον κάνει άδικο. Αυτή είναι ίσως η βαθύτερη πλατωνική ανάγνωση του θανάτου του.

Πρέπει να πιστέψουμε στην αθανασία για να καταλάβουμε τον Πλάτωνα; Όχι.

Μπορούμε να διαφωνήσουμε πλήρως με τη μεταφυσική του και να διατηρήσουμε το φιλοσοφικό ερώτημα. Τι είναι αυτό που κάνει έναν άνθρωπο τον ίδιο άνθρωπο;

• Το σώμα;
• Η μνήμη;
• Η συνείδηση;
• Ο χαρακτήρας;
• Η συνέχεια της προσωπικότητας;

Αν το σώμα μας αλλάζει διαρκώς, τι ακριβώς σημαίνει προσωπική ταυτότητα;

Η σύγχρονη φιλοσοφία του νου, η νευροεπιστήμη και οι συζητήσεις γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν, με εντελώς διαφορετικά εργαλεία, ερωτήματα που θυμίζουν εντυπωσιακά αυτή την αρχαία συζήτηση.

Γιατί μας αφορά σήμερα;

Ο Πλάτων μας ζητά να σκεφτούμε ότι η ποιότητα μιας ζωής δεν μετριέται μόνο από όσα αποκτήσαμε. Μετριέται και από το τι άνθρωπος γίναμε.

Μπορεί κάποιος να είναι πλούσιος, ισχυρός και επιτυχημένος και ταυτόχρονα να μην έχει κανέναν έλεγχο πάνω στις επιθυμίες, στους φόβους ή στον θυμό του.

Από πλατωνική σκοπιά, αυτό δεν είναι επιτυχία. Είναι μορφή εσωτερικής δουλείας. Και εδώ η σκέψη του Πλάτωνα παραμένει εξαιρετικά σύγχρονη.

Σε έναν κόσμο που συχνά μας ενθαρρύνει να αποκτούμε περισσότερα, εκείνος μας αναγκάζει να κάνουμε μια διαφορετική ερώτηση: Όχι "τι έχω;", αλλά "τι έχει γίνει η ψυχή μου;"

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο δύσκολες ερωτήσεις που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος στον εαυτό του.

Τι είναι ο πλατωνικός έρωτας; Από το σώμα στο Ωραίο καθαυτό

Όταν σήμερα λέμε "πλατωνικός έρωτας", συνήθως εννοούμε έναν έρωτα χωρίς σωματική σχέση. Έναν έρωτα εξιδανικευμένο, ίσως ανεκπλήρωτο, ίσως περισσότερο συναισθηματικό παρά ερωτικό. Αυτό όμως δεν είναι ακριβώς που εννοεί ο Πλάτων.

Για εκείνον, ο έρωτας είναι πολύ πιο βαθύ φαινόμενο. Είναι μια δύναμη που ξεκινά συχνά από την έλξη προς ένα όμορφο σώμα, αλλά μπορεί - αν καλλιεργηθεί σωστά - να οδηγήσει τον άνθρωπο πολύ μακρύτερα.

Μέχρι την ίδια την ιδέα του Ωραίου.

Το Συμπόσιο

Η βασική πηγή μας είναι το Συμπόσιο. Το σκηνικό είναι απλό. Μια ομάδα ανδρών έχει συγκεντρωθεί σε ένα συμπόσιο στην Αθήνα. Αποφασίζουν να μην περάσουν τη βραδιά μόνο πίνοντας, αλλά να κάνουν κάτι διαφορετικό.

Ο καθένας θα εκφωνήσει έναν λόγο για τον Έρωτα. Έτσι ο Πλάτων δημιουργεί ένα από τα πιο διάσημα φιλοσοφικά έργα της αρχαιότητας. Δεν μας δίνει έναν ξερό ορισμό. Μας δίνει διαφορετικές φωνές, διαφορετικές αντιλήψεις και σταδιακά μας οδηγεί προς μια βαθύτερη κατανόηση.

Ο Έρωτας δεν είναι θεός της τελειότητας

Στον λόγο που ο Σωκράτης αποδίδει στη Διοτίμα, ο Έρωτας δεν παρουσιάζεται ως πανίσχυρος και τέλειος θεός. Είναι κάτι ενδιάμεσο. Δεν είναι ούτε πλήρως σοφός ούτε πλήρως αμαθής. Ούτε πλήρης ούτε απόλυτα στερημένος. Έχει έλλειψη. Και ακριβώς επειδή του λείπει κάτι, το επιθυμεί.

Αυτό είναι κρίσιμο. Για τον Πλάτωνα, ο έρωτας γεννιέται από την έλλειψη. Επιθυμούμε κάτι επειδή δεν το κατέχουμε πλήρως. Ο ερωτευμένος δεν είναι αυτάρκης. Κινείται προς κάτι που θεωρεί όμορφο και καλό.

Ο Έρωτας ως επιθυμία για το καλό

Η Διοτίμα οδηγεί τον Σωκράτη σε μια πιο γενική θέση. Ο άνθρωπος δεν επιθυμεί απλώς "όμορφα πράγματα". Επιθυμεί να κατέχει το καλό. Και όχι μόνο προσωρινά. Θέλει να το κατέχει διαρκώς.

Έτσι ο έρωτας συνδέεται με μια ακόμη βαθύτερη επιθυμία: την επιθυμία για αθανασία.

Πώς γίνεται αυτό; Μέσω της δημιουργίας.

• Οι άνθρωποι γεννούν παιδιά.
• Γράφουν έργα.
• Δημιουργούν νόμους.
• Ιδρύουν πόλεις.
• Καλλιεργούν ιδέες.

Αφήνουν κάτι που συνεχίζει να υπάρχει μετά από αυτούς. Με αυτή την έννοια, ο έρωτας είναι δύναμη δημιουργίας και υπέρβασης της φθοράς.

Η «κλίμακα του έρωτα»

Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο διάσημες πλατωνικές εικόνες. Η Διοτίμα περιγράφει μια σταδιακή πορεία. Ο άνθρωπος αρχικά έλκεται από ένα όμορφο σώμα. Ύστερα καταλαβαίνει ότι η ομορφιά δεν περιορίζεται σε ένα πρόσωπο. Βλέπει ομορφιά και σε άλλα σώματα.

Στη συνέχεια στρέφεται προς την ομορφιά της ψυχής. Μετά προς την ομορφιά των νόμων, των θεσμών και της γνώσης. Και τελικά, αν συνεχίσει να ανεβαίνει, φτάνει στην ίδια την Ομορφιά.

Στο Ωραίο καθαυτό.

Η πορεία είναι: σώμα → ψυχή → πράξεις και θεσμοί → γνώση → Ωραίο καθαυτό.

Αυτό είναι πολύ περισσότερο από έναν "έρωτα χωρίς σωματική επαφή". Είναι μια φιλοσοφική άνοδος.

Το σώμα δεν εξαφανίζεται

Εδώ πρέπει να αποφύγουμε μια εύκολη παρεξήγηση. Ο Πλάτων δεν αρχίζει από την περιφρόνηση του σώματος. Η ομορφιά του σώματος είναι το πρώτο σκαλοπάτι. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο άνθρωπος παραμένει εγκλωβισμένος μόνο εκεί.

Αν θεωρεί ότι ένα συγκεκριμένο όμορφο πρόσωπο είναι ολόκληρη η ομορφιά, τότε δεν έχει ακόμη καταλάβει τι πραγματικά αναζητά. Ο ώριμος εραστής μαθαίνει να διακρίνει το γενικό μέσα από το συγκεκριμένο. Δεν αγαπά λιγότερο. Αγαπά βαθύτερα.

Από τον έρωτα στη φιλοσοφία

Εδώ το Συμπόσιο συνδέεται άμεσα με ολόκληρο το πλατωνικό έργο. Ο φιλόσοφος είναι, με έναν τρόπο, ερωτευμένος. Δεν κατέχει τη σοφία. Την επιθυμεί.

Ακριβώς όπως ο ερωτευμένος κινείται προς την ομορφιά, ο φιλόσοφος κινείται προς την αλήθεια. Γι’ αυτό και η ίδια η λέξη "φιλοσοφία" σημαίνει αγάπη για τη σοφία.

Όχι κατοχή της σοφίας. Αγάπη. Επιθυμία. Κίνηση προς κάτι ανώτερο.

Ο φιλόσοφος δεν είναι ο άνθρωπος που γνωρίζει τα πάντα. Είναι εκείνος που δεν σταματά να επιθυμεί τη γνώση.

Η Διοτίμα και ένα φιλοσοφικό μυστήριο

Η Διοτίμα είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές του Συμποσίου. Ο Σωκράτης λέει ότι εκείνη του δίδαξε τα μυστήρια του Έρωτα. Ήταν ιστορικό πρόσωπο; Δεν γνωρίζουμε. Μπορεί να ήταν πραγματική γυναίκα. Μπορεί να είναι λογοτεχνικό πρόσωπο του Πλάτωνα.

Αυτό που έχει σημασία φιλοσοφικά είναι ότι ο Σωκράτης, ο κατεξοχήν δάσκαλος των πλατωνικών διαλόγων, εμφανίζεται εδώ ως μαθητής. Και μάλιστα μαθητής μιας γυναίκας.

Ο Αριστοφάνης και ο μύθος του «άλλου μισού»

Πριν από τον λόγο του Σωκράτη, ο Αριστοφάνης αφηγείται έναν από τους πιο διάσημους μύθους του Συμποσίου. Οι άνθρωποι, λέει, ήταν κάποτε διπλά όντα. Είχαν τέσσερα χέρια, τέσσερα πόδια και δύο πρόσωπα. Ήταν ισχυροί και οι θεοί τούς φοβήθηκαν. Ο Δίας τους έκοψε στα δύο. Από τότε κάθε άνθρωπος αναζητά το χαμένο του μισό.

Είναι η περίφημη ιδέα του "άλλου μισού". Αλλά πρέπει να προσέξουμε. Αυτός είναι ο λόγος του Αριστοφάνη μέσα στον διάλογο. Δεν είναι απαραίτητα η τελική θέση του Πλάτωνα. Ο Πλάτων χρησιμοποιεί διαφορετικές ομιλίες για να παρουσιάσει διαφορετικές πλευρές του έρωτα.

Ο έρωτας ως επιθυμία κατοχής;

Υπάρχει όμως ένα δύσκολο σημείο. Αν ο έρωτας είναι επιθυμία για κάτι που δεν έχουμε, μήπως κάθε έρωτας κρύβει μια τάση κατοχής; Θέλω τον άλλον επειδή θεωρώ ότι θα συμπληρώσει κάτι που μου λείπει;

Ο Πλάτων αναγνωρίζει το πρόβλημα και προσπαθεί να το υπερβεί. Η ώριμη μορφή του έρωτα δεν εγκλωβίζεται στο συγκεκριμένο πρόσωπο. Αναγνωρίζει μέσα από αυτό κάτι καθολικό. Έτσι ο έρωτας μετατρέπεται από επιθυμία κατοχής σε δύναμη αυτοϋπέρβασης.

Ο Σωκράτης και ο Αλκιβιάδης

Προς το τέλος του Συμποσίου συμβαίνει κάτι απρόσμενο. Εμφανίζεται μεθυσμένος ο Αλκιβιάδης. Και αντί να μιλήσει για τον Έρωτα, μιλά για τον ίδιο τον Σωκράτη. Τον παρουσιάζει σαν άνθρωπο που εξωτερικά φαίνεται παράξενος και ακόμη και γελοίος, αλλά εσωτερικά κρύβει κάτι εξαιρετικά πολύτιμο.

Ο Αλκιβιάδης έχει έλξη προς τον Σωκράτη.

Προσπαθεί όμως να τον κερδίσει με τον τρόπο που συνήθως κερδίζουμε έναν εραστή. Και αποτυγχάνει. Ο Σωκράτης δεν ενδιαφέρεται να ανταλλάξει τη σοφία του με τη σωματική ομορφιά του Αλκιβιάδη.

Η σχέση τους γίνεται έτσι μια ζωντανή εικόνα της κλίμακας του έρωτα. Ο Αλκιβιάδης βλέπει ακόμη την αξία μέσα από το σώμα και την προσωπική επιθυμία. Ο Σωκράτης αναζητά κάτι διαφορετικό.

Ο πλατωνικός έρωτας δεν είναι «αγνός έρωτας»

Εδώ μπορούμε πλέον να διορθώσουμε τη σύγχρονη χρήση του όρου. Ο "πλατωνικός έρωτας" δεν σημαίνει απλώς: "μου αρέσει κάποιος αλλά δεν έχουμε σεξουαλική σχέση". Αυτό είναι πολύ φτωχότερο από την πλατωνική ιδέα. Ο πλατωνικός έρωτας είναι μια διαδικασία στην οποία η αρχική έλξη μπορεί να γίνει αφετηρία πνευματικής και ηθικής ανόδου.

Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει σώμα. Το ερώτημα είναι: πού οδηγεί η επιθυμία;

• Μας κλείνει στον εαυτό μας;
• Μας κάνει να θέλουμε να κατέχουμε τον άλλον;
• Ή μας βοηθά να αναγνωρίσουμε κάτι μεγαλύτερο από εμάς;

Γιατί μας αφορά σήμερα;

Οι σύγχρονες κοινωνίες μιλούν ασταμάτητα για τον έρωτα. Τον παρουσιάζουν ως χημεία.

• Ως πάθος.
• Ως σεξουαλική έλξη.
• Ως προσωπική ολοκλήρωση.
• Ως ρομαντική ευτυχία.

Ο Πλάτων δεν αρνείται αυτές τις πλευρές. Αλλά προσθέτει μια ερώτηση που σήμερα ακούμε σπανιότερα: Σε τι άνθρωπο με μετατρέπει αυτό που αγαπώ;

Ο έρωτας μπορεί να μας κάνει κτητικούς, ζηλόφθονους και εξαρτημένους. Μπορεί όμως να μας ωθήσει να ξεπεράσουμε τον εαυτό μας.

• Να θαυμάσουμε.
• Να δημιουργήσουμε.
• Να μάθουμε.
• Να αναζητήσουμε κάτι καλύτερο.

Γι’ αυτό, στον Πλάτωνα, ο Έρωτας βρίσκεται τόσο κοντά στη φιλοσοφία. Και ίσως αυτή να είναι η πιο όμορφη πλευρά της θεωρίας του: αγαπάμε πραγματικά όχι όταν σταματά η αναζήτηση, αλλά όταν αυτό που αγαπάμε μας κάνει να αναζητούμε κάτι υψηλότερο.