Ποια ήταν η Φλαμανδή ζωγράφος που διεκδίκησε θέση στην ιστορία της τέχνης σε μια εποχή όπου οι γυναίκες καλλιτέχνιδες σπάνια αναγνωρίζονταν.
Από την Κίρκη | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Το 1548, μια νεαρή ζωγράφος από την Αμβέρσα κάθισε μπροστά στο καβαλέτο της και ζωγράφισε τον εαυτό της την ώρα της δουλειάς. Ήταν μόλις είκοσι ετών. Δεν έφτιαξε απλώς ένα πορτρέτο· κατέγραψε την ίδια τη στιγμή της δημιουργίας και υπέγραψε το έργο της, δηλώνοντας με σαφήνεια ποια ήταν και τι έκανε.
Η Καταρίνα φαν Χέμεσεν (Catharina van Hemessen) θεωρείται ότι δημιούργησε το αρχαιότερο γνωστό αυτοπορτρέτο γυναίκας καλλιτέχνιδας που την απεικονίζει να εργάζεται μπροστά στο καβαλέτο.
Το μικρό έργο, που σήμερα βρίσκεται στο Kunstmuseum της Βασιλείας, έγινε ένα σπάνιο τεκμήριο για την παρουσία μιας επαγγελματία ζωγράφου στην Ευρώπη του 16ου αιώνα. Στην επάνω αριστερή πλευρά, η λατινική επιγραφή δεν αφήνει αμφιβολίες για την ταυτότητα της δημιουργού: "Εγώ, η Καταρίνα φαν Χέμεσεν, ζωγράφισα τον εαυτό μου".
Η ζωγράφος μέσα στο έργο της
Η φαν Χέμεσεν δεν κοιτάζει κατάματα τον θεατή. Το βλέμμα της στρέφεται λίγο παραπέρα, σαν να έχει μόλις αποσπαστεί από την εργασία της. Μπροστά της βρίσκεται ο καμβάς ή το ξύλινο πάνελ που ζωγραφίζει, ενώ η ίδια φορά μαύρο φόρεμα με κόκκινα βελούδινα μανίκια και κάλυμμα στα μαλλιά.
Η σύνθεση είναι ήρεμη και συγκρατημένη. Δεν παρουσιάζει τη ζωγράφο ως μυθική μορφή ούτε επιδιώκει να εντυπωσιάσει με μεγαλοπρέπεια. Η δύναμή της βρίσκεται στην απλή, σχεδόν καθημερινή εικόνα μιας γυναίκας που εργάζεται. Το καβαλέτο, τα εργαλεία και η στάση του σώματός της καταγράφουν μια επαγγελματική πράξη: τη ζωγραφική ως τέχνη που απαιτεί γνώση, δεξιοτεχνία και πειθαρχία.
Η υπογραφή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Στον 16ο αιώνα, οι γυναίκες που εργάζονταν σε οικογενειακά εργαστήρια συχνά παρέμεναν ανώνυμες ή τα έργα τους αποδίδονταν στους άνδρες συγγενείς τους. Η φαν Χέμεσεν, αντίθετα, έβαλε το όνομά της πάνω στα έργα της. Από τα 19 έργα που έχουν επιβεβαιωθεί ως δικά της, τα 14 είναι υπογεγραμμένα. Αυτή η πρακτική επιτρέπει σήμερα στους ιστορικούς της τέχνης να αναγνωρίζουν το έργο της με μεγαλύτερη βεβαιότητα.
Μεγάλωσε σε ένα καλλιτεχνικό εργαστήριο
Η Καταρίνα γεννήθηκε στην Αμβέρσα το 1527 ή το 1528, σε μια εύπορη οικογένεια με ισχυρούς δεσμούς με τη ζωγραφική. Πατέρας της ήταν ο Γιαν φαν Χέμεσεν, γνωστός ζωγράφος της εποχής, και είναι πιθανό να εκπαιδεύτηκε στο εργαστήριό του. Η Αμβέρσα αποτελούσε τότε σημαντικό εμπορικό και πολιτιστικό κέντρο, με ενεργή καλλιτεχνική ζωή και επαφές με άλλες ευρωπαϊκές πόλεις.
Η εκπαίδευση δίπλα στον πατέρα της δεν μειώνει την ανεξαρτησία της. Αντίθετα, φωτίζει τις συνθήκες μέσα στις οποίες μπορούσε μια γυναίκα να αποκτήσει πρόσβαση στη ζωγραφική: μέσα από την οικογένεια και το εργαστήριο, σε έναν χώρο όπου η τέχνη μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά.
Το έργο της περιλαμβάνει κυρίως μικρής κλίμακας πορτρέτα, με προσεκτική απόδοση των προσώπων και των ενδυμάτων, αλλά και θρησκευτικές σκηνές. Ανάμεσα στα έργα που αποδίδονται σε εκείνη βρίσκεται και ένα πορτρέτο γυναίκας με βιργινάλι, ένα πληκτροφόρο μουσικό όργανο συγγενικό με το τσέμπαλο, η οποία έχει συχνά ταυτιστεί με την αδελφή της, Χριστίνα.
Μια αναγνωρισμένη καλλιτέχνιδα — και μια ζωή με κενά
Παρά το γεγονός ότι λίγα στοιχεία έχουν διασωθεί για την προσωπική της ζωή, η φαν Χέμεσεν δεν ήταν άγνωστη στους συγχρόνους της. Ο Ιταλός συγγραφέας και χαρτογράφος Λοντοβίκο Γκουιτσιαρντίνι αναφέρθηκε σε εκείνη, ενώ ο Τζόρτζιο Βαζάρι τη συμπεριέλαβε στη δεύτερη έκδοση του έργου του για τους σημαντικούς καλλιτέχνες της Αναγέννησης. Η παρουσία της σε αυτά τα κείμενα δείχνει ότι η φήμη της ξεπέρασε τα όρια της Αμβέρσας.
Διαβάστε ακόμα: Ο αληθινός κόσμος του Φρανθίσκο ντε Θουρμπαράν
Το 1554 παντρεύτηκε τον μουσικό Κέρστιαν ντε Μόριν. Δύο χρόνια αργότερα, το ζευγάρι εγκαταστάθηκε στην Ισπανία, όπου εκείνος εργάστηκε ως οργανίστας στην αυλή της Μαρίας της Ουγγαρίας, πρώην αντιβασίλισσας των Κάτω Χωρών. Δεν γνωρίζουμε αν η ίδια υπηρέτησε επίσημα στην αυλή. Τα διαθέσιμα αρχεία δείχνουν ότι μετά τον θάνατο της Μαρίας, το 1558, σύνταξη έλαβε ο σύζυγός της και όχι η Καταρίνα.
Ένα ακόμη ερώτημα παραμένει ανοιχτό: δεν έχουν σωθεί έργα της από τα χρόνια που έζησε στην Ισπανία. Είναι πιθανό να σταμάτησε να ζωγραφίζει όταν εγκατέλειψε το οικογενειακό εργαστήριο, αλλά τα στοιχεία δεν αρκούν για ασφαλές συμπέρασμα. Η ίδια και ο σύζυγός της επέστρεψαν στις Κάτω Χώρες και εγκαταστάθηκαν στο Χερτόγκενμπος το 1561. Η ακριβής ημερομηνία του θανάτου της παραμένει άγνωστη· μια καταγραφή του 1567 την αναφέρει ακόμη εν ζωή.
Η τέχνη μιας γυναίκας που δεν έμεινε ανώνυμη
Η περίπτωση της φαν Χέμεσεν είναι σπάνια όχι επειδή ήταν η μόνη γυναίκα που ζωγράφιζε, αλλά επειδή σώζεται ένα αναγνωρίσιμο σώμα έργων που φέρει την υπογραφή της. Πολλές γυναίκες της εποχής εργάζονταν στα εργαστήρια των πατέρων ή των συζύγων τους χωρίς να καταγράφονται ως δημιουργοί. Η δική της υπογραφή μεταφέρει στο παρόν μια φωνή που αλλιώς ίσως να είχε χαθεί.
Το αυτοπορτρέτο του 1548 έχει, έτσι, διπλή σημασία. Παρουσιάζει την Καταρίνα ως συγκεκριμένο πρόσωπο, με τη δική της εμφάνιση και συγκέντρωση, αλλά και ως επαγγελματία ζωγράφο που γνωρίζει την αξία του έργου της. Δεν ζωγράφισε μόνο την εικόνα της. Ζωγράφισε και τη θέση της μέσα στον κόσμο της τέχνης.
Αυτή η θέση επιχειρείται σήμερα να αναδειχθεί ξανά μέσα από την έκθεση "Van Hemessen & Father: The Antwerp Workshop of Jan and Catharina van Hemessen" στο Μουσείο Snijders&Rockoxhuis της Αμβέρσας, η οποία παρουσιάζεται έως τις 31 Ιανουαρίου 2027.
Η έρευνα για την έκθεση επανεξετάζει τη συνεργασία μέσα στο οικογενειακό εργαστήριο και αποδίδει στη συμβολή της Καταρίνα μεγαλύτερη έκταση απ’ όση της αναγνωριζόταν παλαιότερα. Ανάμεσα στα ευρήματα είναι ενδείξεις ότι συμμετείχε στη ζωγραφική μορφών στο φόντο έργων μεγάλης κλίμακας του πατέρα της, καθώς και η αποκάλυψη μιας κρυμμένης μορφής κάτω από την επιφάνεια ενός θρησκευτικού πίνακα.
Το 2027, έργα της θα παρουσιαστούν και στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, σε έκθεση αφιερωμένη αποκλειστικά στη ζωγράφο, από τις 4 Μαρτίου έως τις 30 Μαΐου. Η νέα προσοχή στο έργο της δεν αλλάζει μόνο την εικόνα που έχουμε για μια καλλιτέχνιδα της Αναγέννησης. Υπενθυμίζει πόσες δημιουργοί μπορεί να παραμένουν στη σκιά, όταν η ιστορία διασώζει τα έργα τους χωρίς να διασώζει τα ονόματά τους.
Add comment
Comments