Η μεγαλύτερη οικονομία της Λατινικής Αμερικής ψηφίζει στις 4 Οκτωβρίου και πίσω από την εσωτερική πολιτική σύγκρουση βρίσκεται ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: ποια θέση θέλει να καταλάβει η Βραζιλία στον νέο ανταγωνισμό ΗΠΑ και Κίνας;
Από την Αργώ | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Η φράση που επέλεξε ο Luiz Inácio Lula da Silva στη Νέα Υόρκη ήταν δύσκολο να παρερμηνευθεί: "Η Βραζιλία δεν χωρά στην πίσω αυλή κανενός". Το μήνυμα απευθυνόταν κυρίως στην Ουάσιγκτον. Λίγες ημέρες πριν από τις προεδρικές εκλογές της 4ης Οκτωβρίου, ο Βραζιλιάνος πρόεδρος χρησιμοποίησε το βήμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ για να προειδοποιήσει εναντίον εξωτερικών παρεμβάσεων στην εκλογική διαδικασία και να επαναφέρει μια από τις παλαιότερες αρχές της βραζιλιάνικης διπλωματίας: η χώρα θέλει σχέσεις με όλους, αλλά δεν θέλει να αποτελεί δορυφόρο κανενός.
Και αυτό ακριβώς είναι ένα από τα μεγάλα διακυβεύματα της αναμέτρησης Lula - Flávio Bolsonaro. Στο εσωτερικό της Βραζιλίας η προεκλογική μάχη αφορά πρωτίστως την οικονομία, την ασφάλεια, το κοινωνικό κράτος και τη βαθιά πολιτική πόλωση. Από το εξωτερικό, όμως, η ίδια εκλογή διαβάζεται και διαφορετικά: προς ποια κατεύθυνση θα κινηθεί η μεγαλύτερη χώρα της Λατινικής Αμερικής στον ανταγωνισμό ΗΠΑ – Κίνας;
Μια χώρα πολύ μεγάλη για να είναι απλώς περιφερειακή δύναμη
Η σημασία της Βραζιλίας δεν προκύπτει μόνο από το μέγεθός της. Είναι η πέμπτη μεγαλύτερη χώρα στον κόσμο σε έκταση, μία από τις σημαντικότερες αγροτικές δυνάμεις του πλανήτη και διαθέτει τεράστιους φυσικούς πόρους: πετρέλαιο, σιδηρομετάλλευμα, νερό, γεωργική γη και κρίσιμα ορυκτά, μεταξύ των οποίων και σημαντικά αποθέματα σπάνιων γαιών. Σε μια εποχή κατά την οποία η Ουάσιγκτον και το Πεκίνο ανταγωνίζονται για πρώτες ύλες, ενεργειακές αλυσίδες, τρόφιμα και κρίσιμα μέταλλα, η Βραζιλία αποκτά επομένως πολύ μεγαλύτερη γεωπολιτική αξία.
Η πολιτική διαφορά των δύο βασικών υποψηφίων είναι σαφής. Ο Lula βλέπει τη Βραζιλία ως μια αυτόνομη δύναμη του Παγκόσμιου Νότου, η οποία μπορεί να συνεργάζεται ταυτόχρονα με τις ΗΠΑ, την Κίνα, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις αναδυόμενες οικονομίες. Ο Flávio Bolsonaro, αντίθετα, θέλει να αποκαταστήσει μια πολύ στενότερη σχέση με την Ουάσιγκτον και να εντάξει τη Βραζιλία στο νέο συντηρητικό πολιτικό τόξο που έχει διαμορφωθεί σε σημαντικό τμήμα της αμερικανικής ηπείρου.
Η διαφορά είναι πραγματική. Αλλά η εικόνα "Lula με την Κίνα – Bolsonaro με τις ΗΠΑ" είναι υπερβολικά απλοϊκή.
Lula: στρατηγική αυτονομία αντί για επιλογή στρατοπέδου
Η εξωτερική πολιτική του Lula στηρίζεται σε μια παλιά παράδοση της βραζιλιάνικης διπλωματίας: στρατηγική αυτονομία και σχέσεις με όλους. Η Βραζιλία δεν θέλει να επιλέξει ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και στο Πεκίνο. Θέλει να συναλλάσσεται και με τις δύο. Αυτό εξηγεί τη σημασία που αποδίδει ο Lula στους BRICS, στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου και γενικότερα σε έναν περισσότερο πολυπολικό κόσμο. Η κυβέρνηση Lula έχει επίσης υποστηρίξει τη συζήτηση για μεγαλύτερη χρήση εθνικών νομισμάτων στις διεθνείς συναλλαγές, μειώνοντας σταδιακά την εξάρτηση από το δολάριο.
Δεν πρόκειται απαραίτητα για πολιτική ρήξης με τις ΗΠΑ. Πρόκειται περισσότερο για την προσπάθεια της Βραζιλίας να αυξήσει τον χώρο μέσα στον οποίο μπορεί να κινείται χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από μία μεγάλη δύναμη.
Bolsonaro: πιο κοντά στην Αμερική του Trump
Ο Flávio Bolsonaro προτείνει διαφορετική κατεύθυνση. Θέλει στενότερη πολιτική και οικονομική συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες και έχει μιλήσει για διμερή εμπορική συμφωνία με την Ουάσιγκτον. Παράλληλα έχει αμφισβητήσει τη χρησιμότητα των BRICS, υποστηρίζοντας ότι θα επανεξετάσει τη συμμετοχή της Βραζιλίας στην ομάδα. Έχει επίσης εκφράσει αντίθεση στις προσπάθειες περιορισμού της διεθνούς κυριαρχίας του δολαρίου. Η πολιτική συγγένεια με τον Donald Trump είναι εμφανής.
Όμως εδώ εμφανίζεται το πρώτο μεγάλο παράδοξο της βραζιλιάνικης εκλογής: μια κυβέρνηση μπορεί να αλλάξει τη διπλωματική της γλώσσα πολύ πιο εύκολα απ' όσο μπορεί να αλλάξει τους πελάτες της οικονομίας της.
Το μεγάλο εμπόδιο ονομάζεται Κίνα
Η Κίνα δεν αποτελεί πλέον απλώς έναν σημαντικό εταίρο της Βραζιλίας. Έχει ενσωματωθεί βαθιά στην οικονομική της δομή. Σύμφωνα με τα επίσημα εμπορικά στοιχεία που επικαλείται το Americas Quarterly, κατά τους πρώτους οκτώ μήνες του 2026 η Κίνα απορρόφησε 30,7% των συνολικών βραζιλιάνικων εξαγωγών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες απορρόφησαν μόλις 9,6%.
Η διαφορά είναι τεράστια. Και γίνεται ακόμη σημαντικότερη αν εξετάσει κανείς τι ακριβώς εξάγει η Βραζιλία. Σόγια, σιδηρομετάλλευμα, πετρέλαιο, κρέας και άλλα αγροτικά και εξορυκτικά προϊόντα αποτελούν βασικούς πυλώνες των εμπορικών σχέσεων με το Πεκίνο. Για ολόκληρες παραγωγικές περιφέρειες της Βραζιλίας, η Κίνα δεν αποτελεί ιδεολογική επιλογή. Είναι πελάτης.
Και μάλιστα ο σημαντικότερος.
Το παράδοξο της εκλογικής βάσης Bolsonaro
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πολιτική αντίφαση. Οι αγροτικές περιοχές που έχουν επωφεληθεί περισσότερο από την κινεζική ζήτηση είναι ταυτόχρονα περιοχές όπου η οικογένεια Bolsonaro διαθέτει ιδιαίτερα ισχυρή πολιτική υποστήριξη. Επομένως, μια επιθετική πολιτική οικονομικής αποσύνδεσης από την Κίνα θα μπορούσε να πλήξει ακριβώς τμήματα της κοινωνικής και επιχειρηματικής βάσης που στηρίζουν τον Bolsonaro. Κάτι ανάλογο είχε συμβεί ήδη κατά την προεδρία του Jair Bolsonaro.
Η κυβέρνησή του ξεκίνησε με πολύ σκληρή ρητορική απέναντι στο Πεκίνο. Στην πορεία, όμως, η οικονομική πραγματικότητα επέβαλε πολύ πιο πραγματιστική στάση. Ο Leonardo Paz, του Fundação Getúlio Vargas, εκτιμά ότι ούτε από τον Flávio Bolsonaro θα πρέπει να αναμένεται η ακραία αντικινεζική πολιτική που θα μπορούσε να υπονοεί η προεκλογική ρητορική. Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: πόσο ισχυρή πίεση θα ασκούσε η Ουάσιγκτον για απομάκρυνση της Βραζιλίας από την Κίνα – και μέχρι ποιο σημείο θα ήταν διατεθειμένος ο Bolsonaro να την ακολουθήσει;
Το μάθημα του Milei
Υπάρχει ήδη ένα ενδιαφέρον προηγούμενο στη Λατινική Αμερική. Ο Javier Milei είχε χρησιμοποιήσει πριν από την εκλογή του εξαιρετικά σκληρή γλώσσα απέναντι στην Κίνα. Όταν όμως ανέλαβε την προεδρία της Αργεντινής, η πραγματικότητα των εμπορικών συναλλαγών, της χρηματοδότησης και των κινεζικών πιστωτικών γραμμών περιόρισε αισθητά τα περιθώρια μιας πραγματικής ρήξης. Η ιδεολογία συνάντησε την οικονομία. Και η οικονομία αποδείχθηκε ισχυρότερη.
Αυτό μπορεί να αποτελέσει ένδειξη και για το τι θα συνέβαινε στη Βραζιλία. Μια κυβέρνηση Bolsonaro θα μπορούσε να ψυχράνει τις πολιτικές σχέσεις με το Πεκίνο.
Θα ήταν πολύ δυσκολότερο να αλλάξει ουσιαστικά τις εμπορικές σχέσεις.
BRICS: το δεύτερο μεγάλο μέτωπο
Εδώ όμως οι διαφορές Lula και Bolsonaro είναι βαθύτερες. Για τον Lula, οι BRICS αποτελούν εργαλείο ενίσχυσης της διεθνούς επιρροής της Βραζιλίας και μέρος της προσπάθειας να αποκτήσουν οι αναδυόμενες οικονομίες μεγαλύτερο λόγο στη διεθνή οικονομική αρχιτεκτονική. Για τον Bolsonaro, αντίθετα, η ομάδα έχει μετακινηθεί υπερβολικά προς την κινεζική γεωπολιτική ατζέντα. Η πιθανή επανεξέταση της συμμετοχής της Βραζιλίας στους BRICS θα είχε ιδιαίτερο συμβολικό βάρος.
Η Βραζιλία δεν είναι απλώς μέλος. Το "B" των BRICS είναι η Βραζιλία. Μια απομάκρυνση της Βραζιλίας θα αποτελούσε επομένως σημαντική γεωπολιτική μεταβολή για έναν θεσμό που φιλοδοξεί να αποτελέσει αντίβαρο στη δυτική οικονομική αρχιτεκτονική.
Και στη μέση βρίσκεται η Ευρώπη
Υπάρχει όμως και ένας τρίτος παίκτης που συχνά χάνεται στη συζήτηση ΗΠΑ – Κίνας: η Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι σχέσεις Βραζιλίας – ΕΕ επιδεινώθηκαν αισθητά επί Jair Bolsonaro, κυρίως εξαιτίας των συγκρούσεων γύρω από την προστασία του Αμαζονίου και την περιβαλλοντική πολιτική. Η κυβέρνηση Lula αποκατέστησε μεγάλο μέρος αυτών των σχέσεων και έδωσε νέα πολιτική ώθηση στη συμφωνία ΕΕ–Mercosur. Η περιβαλλοντική πολιτική αποτελεί εδώ σημαντικό διαχωριστικό σημείο.
Ο Lula έχει επενδύσει διεθνές πολιτικό κεφάλαιο στην προστασία του Αμαζονίου και στην κλιματική διπλωματία, ενώ ο Flávio Bolsonaro βρίσκεται πολύ πιο κοντά στην περιβαλλοντική προσέγγιση του Donald Trump. Επομένως, η επιλογή της 4ης Οκτωβρίου επηρεάζει όχι μόνο τον άξονα Μπραζίλια–Ουάσινγκτον–Πεκίνου αλλά και τη σχέση της Βραζιλίας με τις Βρυξέλλες.
Η Βραζιλία έχει επιρροή – αλλά όχι «hard power»
Υπάρχει, τέλος, ένα όριο στις φιλοδοξίες και των δύο στρατοπέδων. Η Βραζιλία είναι μεγάλη χώρα, μεγάλη οικονομία και κρίσιμος προμηθευτής πρώτων υλών. Δεν διαθέτει όμως την οικονομική ή στρατιωτική ισχύ των μεγάλων παγκόσμιων δυνάμεων. Ο Leonardo Paz επισημαίνει ότι η χώρα δεν έχει ούτε την οικονομική δυνατότητα να χρηματοδοτεί άλλες χώρες σε μεγάλη κλίμακα ούτε τη στρατιωτική ισχύ που θα της επέτρεπε να καθορίζει την έκβαση διεθνών συγκρούσεων. Η δύναμή της είναι διαφορετική. Βρίσκεται στη γεωργία. Στις πρώτες ύλες. Στην ενέργεια. Στον Αμαζόνιο. Στα κρίσιμα ορυκτά.
Και κυρίως στη δυνατότητά της να λειτουργεί ως μία από τις σημαντικότερες πολιτικές φωνές του Παγκόσμιου Νότου.
Η πραγματική επιλογή ίσως δεν είναι «ΗΠΑ ή Κίνα»
Γι' αυτό και η βραζιλιάνικη εκλογή δεν περιγράφεται πλήρως ως μια απλή επιλογή ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και το Πεκίνο. Η διαφορά των δύο υποψηφίων βρίσκεται περισσότερο στον βαθμό στρατηγικής αυτονομίας που θέλουν να διατηρήσουν. Ο Lula θέλει μια Βραζιλία που συνομιλεί με όλους, ενισχύει τους BRICS, διατηρεί στενή οικονομική σχέση με την Κίνα, συνεργάζεται με την Ευρώπη και ταυτόχρονα αποφεύγει τη ρήξη με τις ΗΠΑ.
Ο Flávio Bolsonaro θέλει σαφώς στενότερη πολιτική σχέση με την Ουάσιγκτον, μεγαλύτερη σύνδεση με το νέο συντηρητικό μπλοκ της αμερικανικής ηπείρου και επανεξέταση της θέσης της χώρας στους BRICS. Αλλά ακόμη και για εκείνον υπάρχει ένα όριο που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί: η γεωγραφία μπορεί να τοποθετεί τη Βραζιλία στην αμερικανική ήπειρο, όμως ένα μεγάλο μέρος της οικονομίας της κοιτάζει ήδη προς τον Ειρηνικό.
Και εκεί βρίσκεται η Κίνα. Γι' αυτό ίσως το πραγματικό ερώτημα της 4ης Οκτωβρίου δεν είναι αν η Βραζιλία θα επιλέξει ΗΠΑ ή Κίνα.
Είναι αν θα συνεχίσει να επιχειρεί να ισορροπεί ανάμεσά τους ή αν θα μετακινηθεί πολιτικά πολύ πιο κοντά στην Ουάσιγκτον - γνωρίζοντας ότι η οικονομική της πραγματικότητα καθιστά μια πραγματική απομάκρυνση από το Πεκίνο εξαιρετικά δύσκολη.
Add comment
Comments