Η σκέψη του Τζοβάνι Τζεντίλε (1875-1944) εντάσσεται σε μια ευρύτερη παράδοση της νεότερης φιλοσοφίας που τοποθετεί στο επίκεντρο την πράξη και τη δράση. Πρόκειται για μια παράδοση που αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα όχι ως κάτι δεδομένο και αμετάβλητο, αλλά ως κάτι που συγκροτείται ιστορικά μέσα από την ανθρώπινη δραστηριότητα.
Οι ρίζες αυτής της θεώρησης βρίσκονται στον Ιταλό φιλόσοφο Τζιαμπατίστα Βίκο. Στο έργο του De antiquissima Italorum sapientia (1710) διατύπωσε την περίφημη αρχή verum et factum convertuntur (“το αληθές και το ποιημένο ταυτίζονται”), σύμφωνα με την οποία η αλήθεια συμπίπτει με αυτό που ο άνθρωπος δημιουργεί.
Με τον τρόπο αυτό ο Βίκο απομακρύνθηκε από την παραδοσιακή αντίληψη μιας αλήθειας ανεξάρτητης από την ανθρώπινη πράξη και θεμελίωσε τη γνώση πάνω στην ιστορική παραγωγή. Η ιστορία μετατρέπεται έτσι στον τόπο όπου ο άνθρωπος συναντά το ίδιο του το έργο.
Τον 19ο αιώνα η ίδια προβληματική εμφανίζεται, με διαφορετικό τρόπο, στο έργο του Καρλ Μαρξ. Στα “Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα” του 1844 και στις “Θέσεις για τον Φόιερμπαχ” του 1845, η πραγματικότητα ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα της πράξης (praxis), δηλαδή της υλικής και κοινωνικής δραστηριότητας μέσω της οποίας οι άνθρωποι παράγουν και μετασχηματίζουν τις σχέσεις μέσα στις οποίες ζουν.
Για τον Μαρξ, η ιστορία δεν αποτελεί απλή αλληλουχία γεγονότων. Είναι μια διαρκής διαδικασία παραγωγής και αναπαραγωγής κοινωνικών σχέσεων. Η αλήθεια κάθε κοινωνικής μορφής ταυτίζεται με τον ιστορικό τρόπο παραγωγής της.
Ο Τζεντίλε επιχείρησε να συνδέσει αυτές τις δύο μεγάλες παραδόσεις. Αρχικά επανερμήνευσε τον μαρξισμό στο έργο “Η Φιλοσοφία του Μαρξ “ (1899) και στη συνέχεια διαμόρφωσε τη δική του αυτόνομη φιλοσοφική πρόταση: τον Ενεργό Ιδεαλισμό (Actualismo).
Ο Ενεργός Ιδεαλισμός
Ο Ενεργός Ιδεαλισμός μπορεί να περιγραφεί ως ένας “λειτουργικός” ή ‘ενεργός” ιδεαλισμός. Δεν αντιμετωπίζει την ιδέα ως στατικό περιεχόμενο ούτε το πνεύμα ως μια μόνιμη ουσία, αλλά ως ενέργεια εν εξελίξει, ως πράξη που πραγματοποιείται στο παρόν της σκέψης.
Σε αυτό το σημείο είναι καθοριστική η επιρροή του Τζορτζ Μπέρκλεϊ, αν και ο Τζεντίλε μετασχηματίζει ριζικά τη σκέψη του. Για τον Μπέρκλεϊ, η συνοχή του κόσμου εξασφαλίζεται από τον Θεό, ο οποίος εγγυάται τη σταθερότητα των αντιλήψεων. Ο Τζεντίλε, αντίθετα, μεταφέρει εξ ολοκλήρου αυτή τη λειτουργία στην ίδια την πράξη της σκέψης, χωρίς να προσφεύγει σε κάποιο εξωτερικό ή υπερβατικό θεμέλιο.
Έτσι, η ιδέα δεν προηγείται της πράξης. Ταυτίζεται με την πράξη που πραγματώνεται. Το πνεύμα δεν είναι κάτι που ενεργεί· είναι η ίδια η ενέργεια εν δράσει.
Ο κόσμος δεν προηγείται της σκέψης ως ανεξάρτητη πραγματικότητα. Συμβαίνει μέσα στην ίδια την πράξη της σκέψης. Το υπαρκτό συμπίπτει με αυτό που τίθεται και διατηρείται στην ενεργό πραγματικότητα του σκέπτεσθαι.
Στα βασικά έργα του, όπως η “Γενική Θεωρία του Πνεύματος ως Καθαράς Πράξεως” (1916) και το “Σύστημα Λογικής ως Θεωρία της Γνώσης” (1917), ο Τζεντίλε δεν αρνείται την πραγματικότητα. Επαναπροσδιορίζει όμως τη συνθήκη ύπαρξής της. Το πραγματικό δεν είναι ένα αντικείμενο που υπάρχει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο, αλλά εκείνο που ενεργεί μέσα στην πράξη της σκέψης που το θέτει και το διατηρεί έγκυρο.
Παραδείγματα της ενεργού πραγματικότητας
Η θέση αυτή γίνεται πιο κατανοητή μέσα από ορισμένα παραδείγματα.
Ένας νόμος δεν υπάρχει ως αυτόνομο αντικείμενο. Υπάρχει μόνο στον βαθμό που ερμηνεύεται, εφαρμόζεται και αναγνωρίζεται. Η πραγματικότητά του συνίσταται στο σύνολο των πράξεων που τον διατηρούν σε ισχύ.
Το ίδιο ισχύει για μια γλώσσα. Η γλώσσα δεν αποτελεί μια ακίνητη δομή που υπάρχει κάπου ανεξάρτητα από τους ομιλητές της. Υπάρχει επειδή μιλιέται, κατανοείται και μετασχηματίζεται μέσα στη χρήση της. Χωρίς αυτή τη χρήση δεν θα είχε καμία πραγματική υπόσταση.
Ανάλογα, μια αξία όπως η δικαιοσύνη δεν εμφανίζεται ως ανεξάρτητη οντότητα. Αποκτά υπόσταση μόνο μέσα στις πράξεις με τις οποίες επιβεβαιώνεται, συζητείται και εφαρμόζεται.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις δεν έχουμε να κάνουμε με αντικείμενα που προϋπάρχουν και απλώς καταγράφονται από τη συνείδηση. Έχουμε περιεχόμενα που υπάρχουν μόνο όσο υφίσταται η πράξη που τα παράγει και τα συντηρεί.
Για τον Ενεργό Ιδεαλισμό, η πραγματικότητα δεν είναι μια αποθήκη σταθερών πραγμάτων αλλά ένα πλέγμα ενεργών διαδικασιών όπου σκέψη και δράση συμπίπτουν.
Η έννοια του «Ολοκληρωτισμού»
Αυτή η αντίληψη της πράξης οδηγεί τον Τζεντίλε στην έννοια της ολότητας ως ιστορικού και εγκόσμιου ορίζοντα.
Εφόσον η πράξη είναι ο τόπος όπου συντελείται το πραγματικό, δεν υπάρχει κάποιο απόλυτο “έξω” από αυτήν.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται και ο όρος “ολοκληρωτισμός” (totalitarismo), τον οποίο ο Τζεντίλε εισήγαγε στο λήμμα “Φασισμός” της ιταλικής εγκυκλοπαίδειας Treccani το 1932, κείμενο που συνέγραψε ο ίδιος και δημοσιεύθηκε με την υπογραφή του Μπενίτο Μουσολίνι.
Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη σύμπτωση της ατομικής ζωής με τη συλλογική ιστορική ζωή, ως έκφραση μιας ενιαίας πνευματικής διαδικασίας.
Η ολότητα δεν είναι άθροισμα επιμέρους στοιχείων. Είναι η δυναμική ενότητα μιας ιστορικής πράξης που σκέπτεται και πραγματώνει τον εαυτό της ως σύνολο.
Για τον λόγο αυτό, ο Ενεργός Ιδεαλισμός δεν μπορεί να αποκοπεί από την πολιτική του διάσταση. Η θεωρία της πράξης συνεπάγεται μια αντίληψη της κοινωνίας ως συνολικής κατασκευής, μέσα στην οποία άτομο και συλλογικότητα αποκτούν νόημα μόνο ως μέρη της ίδιας ιστορικής διαδικασίας.
Η πράξη ως εργασία
Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Τζεντίλε επανήλθε στο ζήτημα της πράξης μέσα από την έννοια της εργασίας.
Στο μεταθανάτιο έργο του “Γένεση και Δομή της Κοινωνίας”, πάνω στο οποίο εργαζόταν το 1944 λίγο πριν δολοφονηθεί στη Φλωρεντία από ομάδα Ιταλών παρτιζάνων, η δράση νοείται ως εργασία, δηλαδή ως συλλογική παραγωγή κοινωνικών μορφών.
Το έργο αυτό αντανακλά την ύστατη προσπάθειά του να προωθήσει την εθνική συμφιλίωση σε μια Ιταλία που είχε διαλυθεί από τον εμφύλιο πόλεμο. Η ίδια αγωνία εκφράζεται και στον περίφημο “Λόγο προς τους Ιταλούς” της 24ης Ιουνίου 1943.
Ο ανθρωπισμός της εργασίας στον Τζεντίλε δεν συνίσταται στην εξύμνηση της οικονομικής δραστηριότητας. Συνίσταται στην αναγνώριση της εργασίας ως θεμελιώδους αρχής συγκρότησης της κοινωνικής ζωής.
Η θεώρηση αυτή παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα θεματική συγγένεια με το Άρθρο 1 του Συντάγματος της Ιταλικής Δημοκρατίας του 1948, το οποίο ορίζει ότι “η Ιταλία είναι μια δημοκρατική δημοκρατία θεμελιωμένη στην εργασία”.
Παρότι οι ιδεολογικές αφετηρίες των δύο προσεγγίσεων είναι εντελώς διαφορετικές -καθολικές, φιλελεύθερες και σοσιαλιστικές στην περίπτωση του Συντάγματος - η σύγκλιση είναι αξιοσημείωτη: η κοινωνία υπάρχει επειδή οικοδομείται ιστορικά μέσα από την εργασία ως μορφή συλλογικής δράσης.
Η πολιτική τάξη δεν θεμελιώνεται στον πλούτο ούτε στην κοινωνική καταγωγή, αλλά στην ίδια τη δημιουργική διαδικασία με την οποία οι άνθρωποι συγκροτούν τον κοινό τους κόσμο.
Add comment
Comments