Για δεκαετίες, η συζήτηση γύρω από τη μείωση των γεννήσεων αντιμετωπιζόταν κυρίως ως ζήτημα οικονομίας, κοινωνικής πολιτικής ή ασφαλιστικών συστημάτων.
Σήμερα όμως φαίνεται να συμβαίνει κάτι διαφορετικό: σε πολλές δυτικές κοινωνίες, η ανησυχία για τη δημογραφική κατάρρευση αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως πολιτική ή ακόμη και ιδεολογική δήλωση.
Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο. Ενώ σχεδόν όλες οι ανεπτυγμένες χώρες βλέπουν τις γεννήσεις να υποχωρούν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, η δημόσια συζήτηση γύρω από το πρόβλημα γίνεται συχνά περισσότερο συγκρουσιακή παρά ουσιαστική.
Το ερώτημα που τίθεται πλέον δεν είναι μόνο γιατί γεννιούνται λιγότερα παιδιά, αλλά γιατί η ανησυχία για αυτό το γεγονός προκαλεί τόσο έντονες πολιτικές αντιδράσεις.
Το δημογραφικό δεν είναι θέμα Δεξιάς ή Αριστεράς
Η πτώση της γεννητικότητας δεν κάνει ιδεολογικές διακρίσεις.
Χώρες με φιλελεύθερες κυβερνήσεις, σοσιαλδημοκρατικά μοντέλα ή συντηρητικές ηγεσίες αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα.
Η Νότια Κορέα, η Ιταλία, η Ισπανία, η Ιαπωνία, η Γερμανία, αλλάκαι η Ελλάδα βρίσκονται όλες κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης του πληθυσμού.
Οι δημογραφικές εξελίξεις επηρεάζουν:
- την οικονομική ανάπτυξη,
- τη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων,
- την αγορά εργασίας,
- τις αμυντικές δυνατότητες,
- ακόμη και την κοινωνική συνοχή.
Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα ζήτημα που αφορά κάθε κυβέρνηση ανεξαρτήτως πολιτικής ταυτότητας.
Γιατί η συζήτηση έγινε τόσο πολωμένη;
Τα τελευταία χρόνια, αρκετά συντηρητικά κόμματα και πολιτικοί έθεσαν το δημογραφικό πολύ ψηλά στην πολιτική ατζέντα.
Η εξέλιξη αυτή οδήγησε αρκετούς αντιπάλους τους να θεωρήσουν ότι κάθε αναφορά στις γεννήσεις αποτελεί αυτομάτως έκφραση μιας συντηρητικής ή εθνικιστικής ατζέντας.
Έτσι δημιουργήθηκε ένα ιδιόμορφο πολιτικό αντανακλαστικό:
- όποιος μιλά για υπογεννητικότητα θεωρείται ότι υπερασπίζεται παραδοσιακές αξίες,
- όποιος εστιάζει στη μετανάστευση ως απάντηση κατηγορείται ότι αγνοεί το πρόβλημα,
- ενώ η ίδια η ουσία του ζητήματος χάνεται μέσα στην ιδεολογική αντιπαράθεση.
Οι αριθμοί όμως δεν έχουν ιδεολογία
Οι στατιστικές δείχνουν μια πραγματικότητα που δύσκολα αμφισβητείται.
Σχεδόν σε ολόκληρη την Ευρώπη, αλλά και σε μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ασίας, οι γεννήσεις βρίσκονται σε επίπεδα που δεν επιτρέπουν την ανανέωση του πληθυσμού.
Αυτό σημαίνει ότι:
- ο μέσος όρος ηλικίας αυξάνεται,
- οι εργαζόμενοι μειώνονται,
- οι ανάγκες για υγειονομική περίθαλψη μεγαλώνουν,
- τα δημόσια οικονομικά πιέζονται ολοένα περισσότερο.
Πρόκειται για εξελίξεις που καταγράφονται ανεξάρτητα από την ιδεολογική κατεύθυνση κάθε χώρας.
Διαβάστε ακόμα: Πώς ΔΕΝ έλυσε η Ουγγαρία το δημογραφικό
Γιατί οι νέοι κάνουν λιγότερα παιδιά;
Οι αιτίες είναι πολύ πιο σύνθετες από όσο παρουσιάζονται συχνά στον δημόσιο διάλογο.
Μεταξύ των σημαντικότερων παραγόντων βρίσκονται:
- η οικονομική αβεβαιότητα,
- η δυσκολία απόκτησης κατοικίας,
- η αναβολή του γάμου,
- η παράταση των σπουδών,
- η επισφαλής εργασία,
- η αύξηση του κόστους ανατροφής ενός παιδιού,
- οι αλλαγές στις κοινωνικές προτεραιότητες.
Προστίθεται ακόμη ένας λιγότερο μετρήσιμος παράγοντας: πολλοί νέοι δυσκολεύονται πλέον να αισθανθούν αισιοδοξία για το μέλλον, γεγονός που επηρεάζει και την απόφαση δημιουργίας οικογένειας.
Μπορούν τα οικονομικά κίνητρα να λύσουν το πρόβλημα;
Αρκετές κυβερνήσεις δοκίμασαν γενναίες οικονομικές παροχές.
Επιδόματα γέννησης, φορολογικές ελαφρύνσεις, επιδοτούμενοι παιδικοί σταθμοί και στεγαστικές ενισχύσεις εφαρμόστηκαν σε πολλές χώρες.
Τα αποτελέσματα όμως ήταν συνήθως περιορισμένα.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι τα οικονομικά μέτρα μπορούν να βοηθήσουν, αλλά δύσκολα ανατρέπουν μακροχρόνιες κοινωνικές και πολιτισμικές τάσεις.
Η οικογένεια ως πολιτισμική επιλογή
Το δημογραφικό δεν αφορά μόνο την οικονομία.
Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται:
- την οικογένεια,
- τη μητρότητα και την πατρότητα,
- την ισορροπία μεταξύ καριέρας και προσωπικής ζωής,
- την έννοια της επιτυχίας.
Σε πολλές δυτικές κοινωνίες η απόκτηση παιδιών αντιμετωπίζεται πλέον περισσότερο ως προσωπική επιλογή παρά ως φυσική συνέχεια της ενήλικης ζωής.
Η μεταβολή αυτή αποτελεί ίσως μία από τις βαθύτερες κοινωνικές αλλαγές των τελευταίων πενήντα ετών.
Η Ελλάδα γνωρίζει καλά το πρόβλημα
Η ελληνική περίπτωση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η χώρα συγκαταλέγεται στις πιο γερασμένες της Ευρώπης, ενώ οι γεννήσεις παραμένουν αισθητά λιγότερες από τους θανάτους.
Οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές:
- μικρότερα σχολεία,
- χωριά που ερημώνουν,
- αυξανόμενη πίεση στο ασφαλιστικό σύστημα,
- ελλείψεις εργατικού δυναμικού σε αρκετούς κλάδους.
Το δημογραφικό έχει πάψει εδώ και χρόνια να αποτελεί πρόβλημα του μέλλοντος. Είναι ήδη πρόβλημα του παρόντος.
Όταν η ιδεολογία εμποδίζει τη συζήτηση
Το μεγαλύτερο ίσως πρόβλημα δεν είναι η διαφωνία για τις λύσεις.
Είναι ότι σε αρκετές περιπτώσεις δυσκολευόμαστε ακόμη και να συζητήσουμε ψύχραιμα το ίδιο το ζήτημα.
Όταν κάθε αναφορά στη γεννητικότητα ερμηνεύεται ως πολιτική τοποθέτηση, γίνεται σχεδόν αδύνατη η διαμόρφωση μιας μακροπρόθεσμης εθνικής στρατηγικής.
Κι όμως, οι δημογραφικές εξελίξεις δεν πρόκειται να αλλάξουν επειδή αλλάζουν οι κυβερνήσεις ή οι πολιτικοί συσχετισμοί.
Το πραγματικό διακύβευμα
Η χαμηλή γεννητικότητα δεν είναι ούτε συντηρητική ούτε προοδευτική έννοια.
Είναι μια δημογραφική πραγματικότητα με οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνέπειες που θα επηρεάσουν τις επόμενες γενιές.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν η ανησυχία για τις γεννήσεις ανήκει στη Δεξιά ή στην Αριστερά.
Το ερώτημα είναι αν οι σύγχρονες κοινωνίες μπορούν να αντιμετωπίσουν ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα του 21ου αιώνα χωρίς να το μετατρέπουν σε ακόμη ένα πεδίο ιδεολογικής αντιπαράθεσης.
Add comment
Comments