Η αναζωπύρωση του νεοεθνικισμού σε πολλές δυτικές δημοκρατίες παρουσιάζεται από τους υποστηρικτές της ως απάντηση στις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες που δημιούργησε η παγκοσμιοποίηση.
Ωστόσο, ολοένα και περισσότεροι πολιτικοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι η διάγνωση είναι λανθασμένη: η παγκοσμιοποίηση αποτελεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίσσονται οι σύγχρονες κοινωνίες, όχι την πραγματική αιτία των προβλημάτων τους.
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η επιστροφή σε κλειστά εθνικά σύνορα, στην πολιτική της εθνικής αυτάρκειας και στην καχυποψία απέναντι στους “ξένους” δεν θεραπεύει τις παθογένειες των σύγχρονων κοινωνιών, αλλά κινδυνεύει να δημιουργήσει ακόμη μεγαλύτερες.
Η πολιτική διάσταση
Η άνοδος του νεοεθνικισμού συνοδεύεται από μια έντονη πολιτική σύγκρουση γύρω από το ζήτημα της ταυτότητας.
Ενώ πολλοί εθνικιστές επικρίνουν την “πολιτική των ταυτοτήτων” που αποδίδουν στην Αριστερά, οι ίδιοι υιοθετούν μια διαφορετική εκδοχή της, όπου η εθνική καταγωγή μετατρέπεται στο βασικό κριτήριο πολιτικής νομιμοποίησης.
Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας ουσιαστικός διάλογος για τις πολιτικές προτάσεις, αλλά μια σύγκρουση για το ποια εκδοχή της εθνικής ταυτότητας θα κυριαρχήσει στον δημόσιο λόγο.
Η επιστροφή ενός παλιού φαινομένου
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια επικρατούσε η αίσθηση ότι η εποχή των συνθημάτων περί “εθνικής αναγέννησης”, των φόβων περί “εισβολής” μεταναστών και της δαιμονοποίησης των “παγκοσμιοποιητών” είχε περάσει οριστικά.
Σήμερα όμως, σε πολλές χώρες, πολιτικοί ηγέτες εμφανίζονται ως σωτήρες που υπόσχονται να αποκαταστήσουν την εθνική κυριαρχία, την πολιτισμική καθαρότητα και το χαμένο μεγαλείο των κρατών τους.
Η ιστορία δεν δικαιώνει τον εθνικισμό
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι, αν και ο εθνικισμός συνέβαλε σε ορισμένες περιπτώσεις στην αυτοδιάθεση λαών κατά τη διάλυση αυτοκρατοριών, ως κυρίαρχη πολιτική ιδεολογία έχει αφήσει ιδιαίτερα βαρύ αποτύπωμα.
Οι μεγάλες συγκρούσεις του 20ού αιώνα, αλλά και πλήθος εμφύλιων ή διακρατικών πολέμων, κατέδειξαν ότι ο εθνικισμός από μόνος του δεν προσφέρει σταθερό πλαίσιο δικαιοσύνης, δημοκρατίας και ισότητας.
Αντίθετα, όταν αποσυνδέεται από τις συνταγματικές αρχές και τους δημοκρατικούς θεσμούς, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε εργαλείο αποκλεισμού, μνησικακίας και πολιτικής χειραγώγησης.
Η οικονομική διάσταση
Οι υποστηρικτές του νεοεθνικισμού θεωρούν ότι η παγκοσμιοποίηση ευθύνεται για τη στασιμότητα των μισθών, την αποβιομηχάνιση και την ανασφάλεια των μεσαίων στρωμάτων.
Το επιχείρημά τους είναι ότι μια παγκοσμιοποιημένη οικονομική ελίτ επιδιώκει τη μεγιστοποίηση του κέρδους μέσω του διεθνούς εμπορίου, της τεχνολογίας και των χρηματοπιστωτικών αγορών, αδιαφορώντας για τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.
Τα προβλήματα είναι υπαρκτά. Οι ανησυχίες αυτές δεν μπορούν να αγνοηθούν.
Η περιφερειακή ανισότητα, η απώλεια βιομηχανικών θέσεων εργασίας, η οικονομική ανασφάλεια και η στασιμότητα των εισοδημάτων αποτελούν πραγματικά προβλήματα για πολλές δυτικές κοινωνίες.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η αιτία τους είναι η ίδια η παγκοσμιοποίηση.
Πολλοί οικονομολόγοι επισημαίνουν ότι οι δυσλειτουργίες αυτές οφείλονται κυρίως σε ανεπαρκείς δημόσιες πολιτικές, άνιση αναδιανομή του πλούτου, εκπαιδευτικά ελλείμματα και αδυναμία των κρατών να προσαρμοστούν στις τεχνολογικές αλλαγές.
Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι μόνο πρόβλημα
Παρά τις στρεβλώσεις της, η παγκοσμιοποίηση έχει συμβάλει καθοριστικά στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου σε ολόκληρο τον κόσμο.
Δισεκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν από την ακραία φτώχεια χάρη στην ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου, των νέων τεχνολογιών και των επενδύσεων.
Ακόμη και οι μεταναστευτικές πιέσεις προς τις ανεπτυγμένες οικονομίες πιθανότατα θα ήταν ισχυρότερες εάν πολλές αναπτυσσόμενες χώρες δεν είχαν γνωρίσει σημαντική οικονομική πρόοδο τις τελευταίες δεκαετίες.
Μια λανθασμένη διάγνωση
Οι επικριτές του νεοεθνικισμού υποστηρίζουν ότι το βασικό του λάθος είναι πως συγχέει το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσονται οι οικονομίες με την πραγματική αιτία των προβλημάτων τους.
Η υπόσχεση της οικονομικής αυτάρκειας ή του προστατευτισμού μπορεί να προσφέρει πρόσκαιρη πολιτική ικανοποίηση, δεν αντιμετωπίζει όμως τις βαθύτερες αιτίες της οικονομικής ανασφάλειας.
Η κοινωνική διάσταση
Ο εθνικισμός αντλεί τη δύναμή του από μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: την αίσθηση του ανήκειν.
Οι άνθρωποι αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια απέναντι στο οικείο, ενώ η διαφορετικότητα συχνά δημιουργεί ανασφάλεια και απαιτεί μεγαλύτερη κοινωνική προσαρμογή.
Ακριβώς γι' αυτό ο εθνικισμός προσφέρει μια απλή αφήγηση για έναν εξαιρετικά σύνθετο κόσμο.
Χωρίζει την κοινωνία σε “δικούς μας” και “ξένους”, μετατρέποντας την πολυπλοκότητα της σύγχρονης ζωής σε μια εύπεπτη ιστορία σύγκρουσης.
Η ανθρωπότητα προηγείται της εθνικότητας
Η εθνική ταυτότητα αποτελεί σημαντικό στοιχείο της προσωπικής ταυτότητας, δεν εξαντλεί όμως την ανθρώπινη υπόσταση. Οι πολίτες δεν ορίζονται αποκλειστικά από την εθνικότητα, τη θρησκεία ή την καταγωγή τους, αλλά διαθέτουν πολλαπλές και αλληλοεπικαλυπτόμενες ταυτότητες.
Η υπερβολική έμφαση στην εθνική καταγωγή κινδυνεύει να περιορίσει αυτή την πολυπλοκότητα σε ένα στενό πολιτικό αφήγημα.
Πατριωτισμός και εθνικισμός δεν είναι το ίδιο
Οι αναλυτές επισημαίνουν ότι ο πατριωτισμός διαφέρει ουσιαστικά από τον εθνικισμό.
Ο πατριωτισμός εκφράζει την αγάπη προς την πατρίδα και τη δημοκρατική πολιτεία, χωρίς να απαιτεί εχθρότητα απέναντι σε άλλους λαούς.
Αντίθετα, ο εθνικισμός συχνά μετατρέπει τα εθνικά σύμβολα, τους μύθους και τις τελετουργίες σε κριτήρια πολιτικής νομιμοφροσύνης, υποκαθιστώντας τις δημοκρατικές αξίες και την αυτοκριτική.
Εν κατακλείδι
Οι επικριτές του νεοεθνικισμού θεωρούν ότι η άνοδός του αντανακλά περισσότερο ανασφάλεια παρά αυτοπεποίθηση. Υποστηρίζουν ότι οι σύγχρονες δημοκρατίες δεν έχουν ανάγκη από διαρκείς επιδείξεις εθνικής καθαρότητας ή συμβολικής υπεροχής, αλλά από ισχυρούς θεσμούς, κοινωνική συνοχή και αποτελεσματικές δημόσιες πολιτικές.
Σε έναν κόσμο αλληλεξάρτησης, όπου προκλήσεις όπως η κλιματική αλλαγή, οι γεωπολιτικές κρίσεις, οι πανδημίες και οι διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα, η απάντηση δεν βρίσκεται στην απομόνωση, αλλά στην ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας, χωρίς να εγκαταλείπεται ο υγιής πατριωτισμός.
Add comment
Comments