Η νέα κινηματογραφική μεταφορά της “Οδύσσειας” από τον Κρίστοφερ Νόλαν, η οποία έκανε πρεμιέρα την περασμένη εβδομάδα, αναζωπύρωσε μια συζήτηση που ξεπερνά κατά πολύ τις επιλογές του casting.
Η ταινία γυρίστηκε εν μέρει στην Ελλάδα, χρηματοδοτήθηκε με περίπου €6,5 εκ. μέσω του ελληνικού προγράμματος επιστροφής δαπανών (cash rebate), όμως στους βασικούς συντελεστές της περιλαμβάνεται μόλις ένας Έλληνας ηθοποιός, σε έναν μικρό ρόλο κατοίκου παραθαλάσσιου χωριού.
Στο εξωτερικό, οι αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν στην Ελλάδα αντιμετωπίστηκαν ως μια απλή διαμάχη γύρω από το καστ. Ωστόσο, για πολλούς αναλυτές το ζήτημα είναι πολύ βαθύτερο: αφορά το κατά πόσο η Ευρώπη εξακολουθεί να έχει τον έλεγχο της πολιτιστικής της κληρονομιάς και της αφήγησης των δικών της ιστοριών.
Όταν η Ευρώπη δεν μπορεί να αφηγηθεί τη δική της ιστορία
Η “Οδύσσεια” του Ομήρου αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και ίσως το αρχαιότερο αφηγηματικό έργο του δυτικού πολιτισμού.
Ωστόσο, η νέα κινηματογραφική της μεταφορά πραγματοποιήθηκε σε μια κλίμακα που κανένας ευρωπαϊκός κινηματογραφικός οργανισμός δεν θα μπορούσε εύκολα να χρηματοδοτήσει. Με προϋπολογισμό που φέρεται να αγγίζει τα $250 εκ., η παραγωγή σχεδιάστηκε εξαρχής για τη διεθνή αγορά του Χόλιγουντ.
Κατά τους επικριτές αυτής της πραγματικότητας, δημιουργείται ένα παράδοξο: μια χώρα δέκα εκατομμυρίων κατοίκων προσφέρει τα τοπία, τη χρηματοδότηση και το ιστορικό υπόβαθρο της παραγωγής, αλλά παραμένει σχεδόν αόρατη στην ίδια την αφήγηση.
Η Ελλάδα, μέσω του ιδιαίτερα ανταγωνιστικού προγράμματος επιστροφής δαπανών που καλύπτει έως και το 40% των επιλέξιμων εξόδων, συνέβαλε ουσιαστικά στην πραγματοποίηση της ταινίας. Παρ' όλα αυτά, δεν είχε ουσιαστικό λόγο στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται η δική της πολιτιστική κληρονομιά.
Δεν είναι θέμα φυλής αλλά εκπροσώπησης
Οι επικρίσεις, υποστηρίζουν οι αναλυτές, δεν αφορούν την επιλογή συγκεκριμένων ηθοποιών ή την πολυπολιτισμική σύνθεση του καστ.
Η συζήτηση δεν αφορά, για παράδειγμα, την επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης.
Όπως επισημαίνεται, οι αρχαίοι Έλληνες όριζαν την ταυτότητα κυρίως με βάση τη γλώσσα και τον πολιτισμό και όχι τη φυλή. Το βασικό ερώτημα δεν είναι ποιος επιλέχθηκε, αλλά γιατί η σύγχρονη Ελλάδα απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά από μια κινηματογραφική μεταφορά που βασίζεται στο σημαντικότερο ίσως έργο της πολιτιστικής της κληρονομιάς.
Οι επικριτές σημειώνουν ότι δύσκολα θα μπορούσε κανείς να φανταστεί μια υπερπαραγωγή για τους σαμουράι χωρίς ουσιαστική συμμετοχή Ιαπώνων ηθοποιών ή δημιουργών. Αντίθετα, όταν πρόκειται για την αρχαία Ελλάδα, συχνά αντιμετωπίζεται ως ένας αφηρημένος “παγκόσμιος μύθος”, αποκομμένος από το σύγχρονο ελληνικό έθνος.
Διαβάστε ακόμα: Η Ευρώπη φορολογεί την αδυναμία της
Το γαλλικό μοντέλο της «πολιτιστικής κυριαρχίας»
Η περίπτωση της Γαλλίας παρουσιάζεται συχνά ως το αντίθετο παράδειγμα.
Όταν το Χόλιγουντ μετέφερε τους “Άθλιους” του Βίκτωρος Ουγκό χωρίς βασικούς Γάλλους πρωταγωνιστές, το Παρίσι δεν ανησύχησε ιδιαίτερα. Ο λόγος, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι ότι η Γαλλία δεν εξαρτάται από το Χόλιγουντ για να διατηρήσει ζωντανή τη δική της πολιτιστική αφήγηση.
Μέσω του Centre National du Cinéma (CNC), η χώρα επιβάλλει εισφορές σε κινηματογραφικά εισιτήρια, τηλεοπτικούς σταθμούς και υπηρεσίες streaming, ανακυκλώνοντας τα έσοδα αυτά στην εγχώρια κινηματογραφική παραγωγή.
Ακόμη και διεθνείς πλατφόρμες όπως το Netflix υποχρεώνονται να συμμετέχουν στη χρηματοδότηση γαλλικών παραγωγών.
Έτσι, ακόμη και όταν αμερικανικά στούντιο μεταφέρουν έργα της γαλλικής λογοτεχνίας, η ίδια η Γαλλία συνεχίζει να παράγει τις δικές της κινηματογραφικές εκδοχές.
Η Ευρώπη παράγει πολλές ταινίες αλλά όχι παγκόσμια αφηγήματα
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι συζητήσεις επικεντρώνονται σήμερα στον νέο πολυετή προϋπολογισμό και στο πρόγραμμα AgoraEU, ύψους περίπου €8,6 δισ., το οποίο φιλοδοξεί να ενοποιήσει υφιστάμενα προγράμματα πολιτισμού.
Ωστόσο, αρκετοί ειδικοί θεωρούν ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη επιχορηγήσεων.
Η Ευρώπη παράγει κάθε χρόνο περισσότερες ταινίες από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκεί που υστερεί είναι σε τρία κρίσιμα σημεία:
- στην ικανότητα χρηματοδότησης κινηματογραφικών υπερπαραγωγών,
- στη διεθνή διανομή των ευρωπαϊκών έργων,
- και στη διατήρηση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.
Πολλές ευρωπαϊκές παραγωγές αναγκάζονται να παραχωρούν τα δικαιώματά τους σε αμερικανικές πλατφόρμες streaming προκειμένου να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση, με αποτέλεσμα ακόμη και οι μεγαλύτερες ευρωπαϊκές επιτυχίες να μετατρέπονται τελικά σε αμερικανικά περιουσιακά στοιχεία.
Οι προτάσεις για μια ευρωπαϊκή στρατηγική
Οι αναλυτές υποστηρίζουν ότι απαιτούνται πιο δομικές παρεμβάσεις.
Μεταξύ των προτάσεων που διατυπώνονται είναι:
- η επιβολή ενιαίας ευρωπαϊκής εισφοράς στις υπηρεσίες streaming,
- η δημιουργία μηχανισμού χρηματοδότησης δύο ή τριών μεγάλων ευρωπαϊκών κινηματογραφικών παραγωγών κάθε χρόνο,
- η ενίσχυση της διασυνοριακής διανομής των ευρωπαϊκών ταινιών,
- και η διατήρηση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στα χέρια ευρωπαϊκών εταιρειών.
Περισσότερο από μια κινηματογραφική διαμάχη
Η συζήτηση που προκάλεσε η “Οδύσσεια” του Νόλαν, σύμφωνα με τους επικριτές της σημερινής ευρωπαϊκής πολιτικής, δεν αφορά απλώς μία ακόμη υπερπαραγωγή του Χόλιγουντ.
Αναδεικνύει ένα ευρύτερο ερώτημα: κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να συνεχίσει να διατηρεί την πολιτιστική της ταυτότητα όταν οι σημαντικότερες ιστορίες της χρηματοδοτούνται, παράγονται, διανέμονται και τελικά αφηγούνται κυρίως από τρίτους.
Όπως σημειώνουν χαρακτηριστικά, η απειλή δεν είναι τόσο η ισχύς του Χόλιγουντ όσο το θεσμικό κενό που επιτρέπει σε άλλους να αφηγούνται τις ευρωπαϊκές ιστορίες. Και ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα της ίδιας της Οδύσσειας να είναι ότι όποιος δεν ελέγχει τα “πλοία” του, δύσκολα καθορίζει και τον δρόμο της επιστροφής του.
Add comment
Comments