Σε ολόκληρη την Ευρώπη, η πολιτική συζήτηση σπάνια έμοιαζε τόσο πολωμένη όσο σήμερα.
Η κυρίαρχη αφήγηση στα μέσα ενημέρωσης περιγράφει συχνά ευρωπαϊκές κοινωνίες που χωρίζονται ολοένα και πιο καθαρά σε δύο κόσμους: από τη μία, τις νεότερες και περισσότερο προοδευτικές γενιές και, από την άλλη, τις μεγαλύτερες ηλικίες με πιο συντηρητικές πολιτικές αντιλήψεις.
Ένας αυξανόμενος όγκος ερευνητικών δεδομένων υποδεικνύει, όμως, ότι η ηλικία δεν είναι η μοναδική διαχωριστική γραμμή. Το φύλο φαίνεται να αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων Ευρωπαίων.
Οι νέες γυναίκες, για παράδειγμα, φαίνεται να υιοθετούν περισσότερο φιλελεύθερες ή προοδευτικές θέσεις από τους άνδρες της ίδιας ηλικίας σε ζητήματα όπως η κλιματική αλλαγή και η μετανάστευση.
Πόσο ακριβής είναι, όμως, αυτή η εικόνα;
Χρησιμοποιώντας δεδομένα από την European Social Survey (ESS), την οποία διευθύνω από το 2013, η ερευνητική μας ομάδα επιχείρησε να ελέγξει κατά πόσο αυτές οι διαπιστώσεις ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Για τον σκοπό αυτό εξετάσαμε τις μακροχρόνιες τάσεις στην Ανατολική, τη Δυτική και τη Βόρεια Ευρώπη από το 2002 έως το 2023, εστιάζοντας σε τρεις βασικές παραμέτρους: τον πολιτικό αυτοπροσδιορισμό, την ανησυχία για την κλιματική αλλαγή και τη στάση απέναντι στη μετανάστευση.
Νέοι προς τα αριστερά, μεγαλύτεροι προς τα δεξιά
Τα αποτελέσματα παρουσιάζουν μια αρκετά καθαρή εικόνα.
Σε όλες τις ομάδες χωρών που εξετάστηκαν, οι νεότεροι πολίτες τοποθετούν σταθερά τον εαυτό τους περισσότερο προς τα αριστερά της πολιτικής κλίμακας σε σύγκριση με τους μεγαλύτερους σε ηλικία.
Ωστόσο, πίσω από αυτή τη γενική διαπίστωση κρύβονται σημαντικές περιφερειακές διαφοροποιήσεις.
Στη Βόρεια και τη Δυτική Ευρώπη, οι πολιτικές απόψεις των μεγαλύτερων ηλικιών έχουν παραμείνει σχετικά σταθερές με την πάροδο του χρόνου.
Στην Ανατολική Ευρώπη, αντίθετα, παρατηρούνται μεγαλύτερες διακυμάνσεις και, στις πιο πρόσφατες έρευνες, μια σαφέστερη μετατόπιση των μεγαλύτερων ηλικιών προς τα δεξιά.
Το ενδιαφέρον είναι ότι οι νεότεροι Ανατολικοευρωπαίοι φαίνεται να κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Το αποτέλεσμα είναι η εμφάνιση ενός ολοένα πιο ευδιάκριτου χάσματος μεταξύ των γενεών ως προς τον πολιτικό προσανατολισμό στην Ανατολική Ευρώπη.
Το νέο πολιτικό χάσμα είναι και χάσμα μεταξύ ανδρών και γυναικών
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν στα δεδομένα της ηλικίας προστεθεί το φύλο.
Μεταξύ των μεγαλύτερων ηλικιών, άνδρες και γυναίκες ακολουθούν σε γενικές γραμμές παρόμοιες διαδρομές ως προς την ιδεολογική τους τοποθέτηση.
Στις νεότερες γενιές, όμως, οι αποκλίσεις μεταξύ των δύο φύλων είναι αισθητά μεγαλύτερες.
Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονο στη Βόρεια Ευρώπη, όπου οι νέες γυναίκες τοποθετούν σταθερά τον εαυτό τους περισσότερο προς τα αριστερά από ό,τι οι άνδρες της ίδιας ηλικίας.
Στην Ανατολική Ευρώπη καταγράφεται μια διαφορετική δυναμική. Νέοι άνδρες και γυναίκες φαίνεται σταδιακά να συγκλίνουν περισσότερο ιδεολογικά, αν και οι νέες γυναίκες εξακολουθούν να βρίσκονται περισσότερο προς τα αριστερά.
Παράλληλα, οι πολιτικές απόψεις των νέων γυναικών - ιδιαίτερα στη Δυτική Ευρώπη - παρουσιάζουν μεγαλύτερες διακυμάνσεις από έρευνα σε έρευνα.
Και αυτές οι μεταβολές φαίνεται να συμπίπτουν με μεγάλες οικονομικές και πολιτικές κρίσεις.
Γύρω από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, για παράδειγμα, καταγράφηκε μια συγκρατημένη μετατόπιση προς τα δεξιά. Αντίθετα, κατά τη διάρκεια της πανδημίας της Covid-19 το 2020, παρατηρήθηκε κίνηση προς τα αριστερά.
Διαβάστε ακόμα: Ο εφιάλτης ενός αναθεωρητή
Κλιματική αλλαγή: Το χάσμα δεν είναι τόσο ηλικιακό όσο πιστεύουμε
Στο ζήτημα της κλιματικής αλλαγής, τα δεδομένα αμφισβητούν μία από τις πιο διαδεδομένες αντιλήψεις: ότι οι νέοι ανησυχούν πολύ περισσότερο για το κλίμα από τις μεγαλύτερες γενιές.
Σε όλες τις περιοχές, τις ηλικιακές ομάδες και τις διαφορετικές περιόδους των ερευνών, οι γυναίκες εμφανίζονται σταθερά περισσότερο ανήσυχες για την κλιματική αλλαγή από τους άνδρες.
Το μέγεθος αυτής της διαφοράς, ωστόσο, μεταβάλλεται ανάλογα με την περιοχή και την ηλικία.
Μεταξύ των γενεών υπάρχουν μεν διαφορές, αλλά είναι σχετικά περιορισμένες.
Και, κυρίως, τα ευρήματα δεν επιβεβαιώνουν σταθερά την υπόθεση ότι οι νέοι ανησυχούν περισσότερο.
Στην Ανατολική και τη Δυτική Ευρώπη, οι μεγαλύτεροι σε ηλικία ερωτηθέντες έχουν συχνά δηλώσει επίπεδα ανησυχίας ίσα ή ακόμη και ελαφρώς υψηλότερα από εκείνα των νεότερων.
Ακόμη πιο αξιοσημείωτο είναι ότι συνολικά η ανησυχία για την κλιματική αλλαγή φαίνεται είτε να παραμένει σταθερή είτε να υποχωρεί σταδιακά στις περισσότερες δημογραφικές ομάδες.
Η μεγάλη εξαίρεση: Οι νέες γυναίκες της Βόρειας Ευρώπης
Υπάρχει, ωστόσο, μία σημαντική εξαίρεση.
Οι νέες γυναίκες στη Βόρεια Ευρώπη αποτελούν τη μοναδική ομάδα στην οποία η ανησυχία για την κλιματική αλλαγή παρουσιάζει μια συγκρατημένη ανοδική τάση με την πάροδο του χρόνου.
Και εδώ εμφανίζεται ένα ενδιαφέρον χάσμα μεταξύ των δύο φύλων.
Η ανησυχία για το κλίμα μεταξύ των νέων ανδρών στη συγκεκριμένη περιοχή έχει μειωθεί, ενώ μεταξύ των νέων γυναικών έχει παραμείνει σταθερή ή έχει αυξηθεί ελαφρώς.
Αντίθετα, στην Ανατολική και τη Δυτική Ευρώπη οι διαφορές μεταξύ ηλικιών και φύλων είναι μικρότερες, ενώ τα τελευταία χρόνια τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες εμφανίζουν πτωτική τάση όσον αφορά την κλιματική ανησυχία.
Συνολικά, λοιπόν, τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί τόσο ένα χάσμα μεταξύ των γενεών όσο ένα χάσμα μεταξύ ανδρών και γυναικών μέσα στις νεότερες γενιές - και αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στη Βόρεια Ευρώπη.
Μετανάστευση: Η γεωγραφία μετρά περισσότερο από την ηλικία
Στη μετανάστευση η εικόνα αλλάζει και πάλι.
Οι στάσεις των Ευρωπαίων απέναντι στους μετανάστες διαφοροποιούνται περισσότερο ανάλογα με την περιοχή της Ευρώπης παρά αποκλειστικά με βάση το φύλο ή τη γενιά.
Οι μεγαλύτερες μεταβολές καταγράφονται στην Ανατολική Ευρώπη.
Η ανοχή απέναντι στη μετανάστευση εκεί μειώθηκε αισθητά γύρω από τη μεταναστευτική κρίση του 2015-2016. Γύρω στο 2020 καταγράφεται μια αξιοσημείωτη, αλλά σχετικά βραχύβια, αύξηση της αποδοχής.
Οι διακυμάνσεις αυτές ενδέχεται να αντικατοπτρίζουν τις μεταβαλλόμενες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες: από την πανδημία μέχρι τις μαζικές μετακινήσεις Ουκρανών μετά την έναρξη του πολέμου το 2022.
Ένα μέρος των διαφορών ενδέχεται επίσης να σχετίζεται με αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν "mode effects": διαφοροποιήσεις δηλαδή στις απαντήσεις ανάλογα με τον τρόπο διεξαγωγής της έρευνας και, μεταξύ άλλων, με το αν υπάρχει ή όχι συνεντευκτής.
Η έκπληξη της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης
Στη Βόρεια και τη Δυτική Ευρώπη, αντίθετα, οι στάσεις απέναντι στη μετανάστευση έχουν παραμείνει συγκριτικά σταθερές.
Μάλιστα, παρά την έντονη αντιμεταναστευτική ρητορική που συναντάται σε τμήματα των μέσων ενημέρωσης και του πολιτικού συστήματος αρκετών χωρών, οι κοινωνικές στάσεις φαίνεται γενικά να γίνονται περισσότερο θετικές απέναντι στη μετανάστευση με την πάροδο του χρόνου.
Μεταξύ των μεγαλύτερων ηλικιών, οι διαφορές ανδρών και γυναικών είναι σχετικά περιορισμένες. Μεγαλύτεροι άνδρες και γυναίκες ακολουθούν σε γενικές γραμμές παρόμοιες τάσεις.
Στις νεότερες γενιές, όμως, το χάσμα των φύλων παραμένει εμφανές.
Και πάλι η Βόρεια Ευρώπη αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα: οι νέες γυναίκες εμφανίζουν σταθερά σημαντικά υψηλότερα επίπεδα αποδοχής των μεταναστών σε σχέση με τους νέους άνδρες.
Το εύρημα ενισχύει την εικόνα ενός νέου πολιτικού χάσματος που αναπτύσσεται στο εσωτερικό της ίδιας γενιάς.
Η Ευρώπη δεν χωρίζεται απλώς σε «νέους» και «μεγάλους»
Τα συνολικά ευρήματα επιβεβαιώνουν ότι η πολιτική πόλωση στην Ευρώπη έχει πράγματι μια ισχυρή γενεακή διάσταση.
Η πραγματικότητα, όμως, είναι περισσότερο σύνθετη από την απλή εικόνα μιας προοδευτικής νεολαίας απέναντι σε μεγαλύτερες και περισσότερο συντηρητικές γενιές.
Οι πολιτικές αντιλήψεις των Ευρωπαίων φαίνεται να διαμορφώνονται ολοένα περισσότερο από την αλληλεπίδραση τριών διαφορετικών παραγόντων: της γενιάς, του φύλου και της γεωγραφικής περιοχής.
Ιδιαίτερα μεταξύ των νέων, το φύλο αποκτά αυξανόμενη πολιτική σημασία. Σε ορισμένα τμήματα της Ευρώπης - και κυρίως στον Βορρά - νέοι άνδρες και νέες γυναίκες δεν διαφέρουν απλώς στις προτεραιότητές τους. Φαίνεται να ακολουθούν σταδιακά διαφορετικές ιδεολογικές τροχιές.
Και ίσως αυτή να είναι μία από τις σημαντικότερες πολιτικές μεταβολές που συντελούνται σήμερα κάτω από την επιφάνεια των ευρωπαϊκών κοινωνιών.
Rory Fitzgerald (The Conversation)
Απόδοση/Προσαρμογή: Δ.Α.
Add comment
Comments