Για δεκαετίες το Ιράν διέθετε ένα εξαιρετικά ισχυρό γεωπολιτικό χαρτί: τη δυνατότητα να απειλεί τη σημαντικότερη ενεργειακή αρτηρία του πλανήτη. Έξι μήνες πολέμου όμως έχουν δημιουργήσει ένα παράδοξο. Η Τεχεράνη εξακολουθεί να μπορεί να προκαλέσει τεράστια προβλήματα στη ναυσιπλοΐα, αλλά η αμερικανική πίεση έχει σχεδόν μηδενίσει τις δικές της εξαγωγές πετρελαίου.
Από την Samia Nakhoul | Reuters
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Ίκαρος | Greece2Day
Το ερώτημα πλέον είναι αν το Στενό του Ορμούζ παραμένει όπλο του Ιράν - ή αν μετατρέπεται σταδιακά σε παγίδα για το ίδιο.
Για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, μία από τις ισχυρότερες απειλές της Ισλαμικής Δημοκρατίας μπορούσε να συνοψιστεί σε τέσσερις λέξεις: "Θα κλείσουμε το Ορμούζ". Δεν χρειαζόταν καν να το κάνει. Αρκούσε η απειλή. Οι αγορές πετρελαίου αντιδρούσαν. Τα ασφάλιστρα των tankers αυξάνονταν. Οι τιμές της ενέργειας ανέβαιναν. Και οι κυβερνήσεις της Δύσης θυμούνταν αμέσως ότι ανάμεσα στο Ιράν και το Ομάν βρίσκεται μια από τις σημαντικότερες γεωγραφικές στενωπούς της παγκόσμιας οικονομίας.
Σήμερα όμως συμβαίνει κάτι διαφορετικό. Το Ιράν εξακολουθεί να απειλεί. Εξακολουθεί να επιτίθεται σε πλοία. Εξακολουθεί να μπορεί να προκαλέσει σοβαρές διαταραχές. Αλλά η Ουάσιγκτον προσπαθεί να αντιστρέψει την ίδια τη λογική του ιρανικού όπλου. Και τίθεται πλέον ευθέως το ερώτημα: μήπως η μόχλευση που προσέφερε το Ορμούζ στην Τεχεράνη αρχίζει να εξασθενεί;
Γιατί το Ορμούζ είναι τόσο σημαντικό
Το Στενό του Ορμούζ είναι μια σχετικά μικρή λωρίδα θάλασσας που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν και, από εκεί, με τον Ινδικό Ωκεανό. Από αυτό εξαρτώνται οι εξαγωγές πετρελαίου και LNG μερικών από τους σημαντικότερους παραγωγούς του κόσμου: Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Κουβέιτ, Κατάρ, Ιράκ - και φυσικά το ίδιο το Ιράν. Πριν από τον σημερινό πόλεμο, περίπου 125 εμπορικά πλοία την ημέρα περνούσαν από το Στενό. Η σημασία του είναι τόσο μεγάλη ώστε το Ιράν δεν χρειαζόταν να διαθέτει μεγαλύτερο ναυτικό από τις ΗΠΑ. Χρειαζόταν απλώς να μπορεί να κάνει τη διέλευση επικίνδυνη, ακριβή και αβέβαιη.
Το παλιό ιρανικό δόγμα
Η στρατηγική της Τεχεράνης βασιζόταν ουσιαστικά σε μια μορφή οικονομικής αποτροπής. Εάν επιτεθείτε στο Ιράν, το Ιράν διαταράσσει το Ορμούζ, περιορίζεται δραστική η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου, αυξάνεται θεαματικά η τιμή του, ο πληθωρισμός και κατά συνέπεια η παγκόσμια οικονομία πιέζεται και το κόστος της σύγκρουσης γίνεται υπερβολικά μεγάλο για τη Δύση. Ήταν μια εξαιρετικά έξυπνη ασυμμετρία.
Το Ιράν μπορούσε να προκαλέσει στον αντίπαλό του οικονομικό κόστος πολύ μεγαλύτερο από το στρατιωτικό του μέγεθος. Μόνο που τώρα η Ουάσιγκτον επιχειρεί να ανατρέψει αυτή την εξίσωση.
Η αμερικανική στρατηγική: οικονομικός στραγγαλισμός
Οι ΗΠΑ δεν χρησιμοποιούν πλέον μόνο κυρώσεις. Έχουν προχωρήσει σε πολύ πιο επιθετική μορφή οικονομικού πολέμου: ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου. Και εδώ υπάρχει μια τεράστια διαφορά. Οι κυρώσεις μπορούσαν να παρακαμφθούν. Το Ιράν είχε δημιουργήσει ένα ολόκληρο οικοσύστημα:
- σκιώδους στόλου,
- ενδιάμεσων εταιρειών,
- μεταφορτώσεων από πλοίο σε πλοίο,
- κρυφών τραπεζικών διαδρομών,
- πληρωμών μέσω τρίτων χωρών.
Η φυσική παρεμπόδιση των εξαγωγών είναι πολύ δυσκολότερο να παρακαμφθεί. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό. Σύμφωνα με στοιχεία οι ιρανικές φορτώσεις αργού είχαν φτάσει περίπου τα 2 εκατ. βαρέλια ημερησίως τον Μάρτιο. Τον Αύγουστο είχαν καταρρεύσει περίπου στα 220.000–255.000 βαρέλια ημερησίως. Δηλαδή μιλάμε για πτώση της τάξης του σχεδόν 90%. Αυτό αλλάζει δραματικά την οικονομική εξίσωση του πολέμου.
Το παράδοξο του Ορμούζ
Και εδώ φτάνουμε στο πιο ενδιαφέρον σημείο. Για δεκαετίες το Ιράν έλεγε ουσιαστικά: Αν δεν μπορώ να εξάγω εγώ πετρέλαιο, δεν θα εξάγει κανείς. Τώρα όμως η αμερικανική στρατηγική επιχειρεί να δημιουργήσει μια διαφορετική κατάσταση: οι ιρανικές εξαγωγές σχεδόν μηδενίζονται ενώ μέρος των εξαγωγών των άλλων χωρών συνεχίζεται. Εάν αυτό διατηρηθεί, το Ορμούζ γίνεται λιγότερο αποτελεσματικό ως ιρανικό όπλο. Γιατί το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα περίεργο πρόβλημα: έχει ήδη υποστεί μεγάλο μέρος της οικονομικής ζημιάς που θα προκαλούσε το κλείσιμο του Στενού στον εαυτό του. Οι αντίπαλοί του όχι.
Αυτό είναι το νέο στρατηγικό δεδομένο.
Η Τεχεράνη χάνει το βασικό της έσοδο
Για να καταλάβουμε πόσο σοβαρό είναι αυτό, πρέπει να θυμηθούμε ότι το πετρέλαιο δεν είναι απλώς ένα εξαγωγικό προϊόν για το Ιράν. Είναι πηγή δολαρίων και άλλου σκληρού συναλλάγματος.
- Χωρίς αυτά δυσκολεύεται να:
- εισάγει προϊόντα,
- χρηματοδοτεί εξωτερικό εμπόριο,
- στηρίζει το νόμισμα,
- αγοράζει τεχνολογία και εξοπλισμό,
- και τελικά να χρηματοδοτεί το ίδιο το κράτος.
Τρεις ανώτερες ιρανικές πηγές δήλωσαν στο Reuters ότι η τελευταία αμερικανική εκστρατεία γίνεται πλέον εξαιρετικά δύσκολο να αντιμετωπιστεί, καθώς έχουν περιοριστεί δραστικά τα κανάλια μέσω των οποίων η χώρα μπορούσε να αποκτά ξένο συνάλλαγμα.
Η αλυσίδα είναι απλή: όταν μειώνονται δραστικά οι εξαγωγές πετρελαίου, υπάρχει έλλειψη στο συνάλλαγμα, δυσκολία στις εισαγωγές και στην προσφορά αγαθών, υποτιμάται το νόμισμα, εκτινάσεται ο πληθωρισμός, μειώνονται τα πραγματικά εισοδήματα και αυξάνεται η κοινωνική πίεση. Αυτό ακριβώς επιδιώκει η Ουάσιγκτον.
Ο πληθωρισμός έχει φτάσει στο 66%
Και η πίεση είναι ήδη τεράστια. Ο ετήσιος πληθωρισμός στο Ιράν έφτασε τον Αύγουστο περίπου στο 66%. Η οικονομία είχε προβλήματα πριν ξεκινήσει ο πόλεμος. Τώρα προστίθενται:
- οι κυρώσεις,
- η κατάρρευση των πετρελαϊκών εσόδων,
- η καταστροφή υποδομών,
- το κόστος ανοικοδόμησης,
- οι στρατιωτικές δαπάνες,
- και η δυσκολία χρηματοδότησης εισαγωγών.
Αυτό είναι το πραγματικό πεδίο της σημερινής μάχης. Όχι μόνο οι πύραυλοι. Ο ισολογισμός του ιρανικού κράτους.
Η βενζίνη γίνεται πολιτικό πρόβλημα
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια εμφανίστηκε μόλις στις 6 Σεπτεμβρίου. Η ιρανική κυβέρνηση ανακοίνωσε νέα αύξηση της τιμής της βενζίνης για όσους καταναλώνουν πάνω από 110 λίτρα τον μήνα. Οι πρώτες δύο επιδοτούμενες κλίμακες παραμένουν, αλλά η τρίτη αυξάνεται στα 100.000 ριάλ ανά λίτρο. Από καθαρά οικονομική άποψη μπορεί να φαίνεται λογικό. Από πολιτική άποψη όμως η βενζίνη στο Ιράν είναι εκρηκτικό ζήτημα. Η αύξηση των τιμών καυσίμων το 2019 είχε πυροδοτήσει μεγάλες διαδηλώσεις. Γι' αυτό και η σημερινή κίνηση είναι ένα μικρό αλλά σημαντικό σημάδι του πόσο πιεσμένη έχει γίνει η δημοσιονομική κατάσταση.
Διαβάστε ακόμα: Οι ελεύθερες αγορές είναι η καλύτερη άμυνα απέναντι στο Ιράν
Οι ΗΠΑ επιτίθενται πλέον και στο χρηματοπιστωτικό δίκτυο
Η δεύτερη πλευρά της στρατηγικής είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Η Ουάσιγκτον δεν κυνηγά μόνο τα tankers. Κυνηγά και τις τράπεζες που μετατρέπουν το ιρανικό πετρέλαιο σε χρήμα. Στις 4 Σεπτεμβρίου οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στην τουρκική Golden Global Yatirim Bankasi και σε δύο θυγατρικές της, κατηγορώντας τις ότι βοήθησαν στη μετατροπή ιρανικών πετρελαϊκών εσόδων σε μετρητά και χρυσό μέσω συναλλαγών που συνδέονταν με την Κίνα και τους Φρουρούς της Επανάστασης. Η τράπεζα απορρίπτει τις κατηγορίες.
Αυτό δείχνει πόσο έχει αλλάξει ο οικονομικός πόλεμος. Δεν αρκεί να εμποδίσεις το Ιράν να πουλήσει πετρέλαιο. Πρέπει να εμποδίσεις και το επόμενο βήμα που συνδέεται με την αλυσίδα πετρέλαιο - αγοραστής - τράπεζα - δολάρια / χρυσός - Ιράν. Εάν σπάσει οποιοσδήποτε κρίκος της αλυσίδας, το πετρέλαιο μπορεί να υπάρχει αλλά να μην μπορεί να μετατραπεί εύκολα σε πραγματική αγοραστική δύναμη.
Το δολάριο ως γεωπολιτικό όπλο
Και εδώ υπάρχει ένα βαθύτερο μάθημα Πολιτικής Οικονομίας. Η αμερικανική ισχύς δεν προέρχεται μόνο από:
- αεροπλανοφόρα,
- μαχητικά,
- πυραύλους.
Προέρχεται και από:
- το δολάριο,
- τις τράπεζες αντιπροσώπους,
- το διεθνές σύστημα πληρωμών,
- την ασφάλιση,
- τη ναυτιλιακή χρηματοδότηση,
- την πρόσβαση στις αμερικανικές αγορές.
Μια ξένη τράπεζα που πρέπει να επιλέξει ανάμεσα σε συναλλαγές με το Ιράν και την πρόσβαση στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. αντιμετωπίζει μια πολύ άνιση επιλογή. Αυτό είναι το πραγματικό νόημα των δευτερογενών κυρώσεων. Η αμερικανική κυβέρνηση δεν χρειάζεται να ελέγχει κάθε τράπεζα στον κόσμο. Αρκεί οι τράπεζες να χρειάζονται την Αμερική περισσότερο απ' όσο χρειάζονται το Ιράν.
Υπάρχει όμως ένα μεγάλο «αλλά»
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι το Ιράν έχει χάσει το Ορμούζ. Ούτε ότι η αμερικανική στρατηγική έχει κερδίσει. Η Τεχεράνη δεν έχει υποχωρήσει στις αμερικανικές απαιτήσεις. Αντιθέτως, συνεχίζει να απειλεί με κλιμάκωση. Ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου Mohammad Baqer Qalibaf προειδοποίησε ότι οποιαδήποτε νέα επίθεση θα προκαλέσει απάντηση "ταχύτερη, βαρύτερη και πιο επώδυνη". Παράλληλα η Τεχεράνη σχεδιάζει περιορισμένη ζώνη στο Στενό και απειλεί με κυρώσεις πλοία που θα εισέρχονται χωρίς την έγκρισή της. Άρα το Ιράν εξακολουθεί να έχει δυνατότητα να διαταράξει τη ναυσιπλοΐα και τις ενεργειακές ροές. Το ερώτημα είναι εάν αυτή η δυνατότητα εξακολουθεί να μεταφράζεται σε: διαπραγματευτική ισχύ.
Και τα δύο δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Μπορεί να προκαλέσει ζημιά χωρίς να κερδίσει;
Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη διάκριση. Ένα κράτος μπορεί να έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει τεράστια οικονομική ζημιά χωρίς αυτή η ζημιά να του προσφέρει το πολιτικό αποτέλεσμα που επιδιώκει. Το Ιράν μπορεί ακόμη να:
- χτυπήσει tankers,
- απειλήσει υποδομές,
- αυξήσει τα ασφάλιστρα,
- περιορίσει τη ναυσιπλοΐα,
- ανεβάσει το πετρέλαιο.
Αλλά εάν η αντίδραση συνπέγατει αυξημένες τιμές στο πετρέλαιο και ταυτόχρονα ιρανικά έσοδα σχεδόν μηδέν, τότε δημιουργείται μια παράδοξη κατάσταση. Το Ιράν ανεβάζει την παγκόσμια τιμή ενός προϊόντος που δυσκολεύεται πλέον να πουλήσει.
Οι αγορές πάντως δεν πιστεύουν ότι ο κίνδυνος εξαφανίστηκε
Και σωστά. Το Brent έκλεισε στις 4 Σεπτεμβρίου στα $96,28 το βαρέλι και το WTI στα $91,48. Μέσα στην εβδομάδα είχαν αυξηθεί αντίστοιχα κατά 7,6% και 10%. Παράλληλα οι αμερικανικές τιμές diesel έφτασαν σε ιστορικό υψηλό. Το σημαντικότερο είναι ότι το ενεργειακό shock αρχίζει να μεταδίδεται σε ολόκληρη την οικονομία. Επομένως το Ορμούζ μπορεί να έχει χάσει μέρος της στρατηγικής του ισχύος για το Ιράν χωρίς να έχει χάσει καθόλου τη σημασία του για την παγκόσμια οικονομία.
Η πραγματική δοκιμασία είναι η Κίνα
Υπάρχει όμως ένας ακόμη παίκτης που κάνει την ιστορία πολύ μεγαλύτερη. Η Κίνα. Πριν από τον αποκλεισμό αποτελούσε τον βασικό αγοραστή ιρανικού πετρελαίου. Και η ίδια πληρώνει πλέον σημαντικό μέρος του κόστους της διαταραχής. Οι θαλάσσιες εισαγωγές αργού της Κίνας τον Αύγουστο ήταν περίπου 7,14 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Πριν από τη σύγκρουση βρίσκονταν περίπου στα 11,41 εκατ. βαρέλια. Δηλαδή περίπου 40% χαμηλότερα. Το Πεκίνο έχει αυξήσει τις εισαγωγές από τη Ρωσία, αλλά αυτό δεν αντισταθμίζει πλήρως το shock. Και εδώ ο πόλεμος Ιράν – ΗΠΑ μετατρέπεται σε πολύ μεγαλύτερη γεωοικονομική σύγκρουση.
Γιατί η αμερικανική πίεση στην Τεχεράνη επηρεάζει ταυτόχρονα την ενεργειακή ασφάλεια της Κίνας.
Ο πραγματικός στόχος της Ουάσιγκτον
Οι ΗΠΑ δεν φαίνεται να θεωρούν ότι η οικονομική πίεση αποτελεί αυτοσκοπό. Στόχος είναι να αλλάξει η διαπραγματευτική θέση της Τεχεράνης. Η κυβέρνηση Trump θέλει να χρησιμοποιήσει την οικονομική ασφυξία για να αποσπάσει παραχωρήσεις που δεν κατάφεραν να επιβάλουν έξι μήνες στρατιωτικής σύγκρουσης. Αυτό είναι σημαντικό. Γιατί υποδηλώνει αλλαγή της εξίσωσης: η στρατιωτική πίεση δεν έφερε πολιτική υποχώρηση. Άρα: ο οικονομικός αποκλεισμός, δημιουργώντας εσωτερική οικονομική πίεση και διαπραγματευτική πίεση, μπορεί να οδηγήσει σε συμφωνία;
Το ερωτηματικό είναι τεράστιο.
Γιατί η οικονομική ασφυξία μπορεί και να αποτύχει
Υπάρχει ένα ιστορικό πρόβλημα με αυτή τη στρατηγική. Τα αυταρχικά καθεστώτα δεν αντιδρούν πάντοτε στην οικονομική πίεση όπως προβλέπουν τα οικονομικά μοντέλα. Μια κυβέρνηση μπορεί να προτιμήσει μια φτωχότερη κοινωνία στην οποία ασκεί πλήρη πολιτικό έλεγχο από οικονομική ανακούφιση και στρατηγική υποχώρηση. Αναλυτές που μίλησαν στο Reuters αμφισβητούν ακριβώς την υπόθεση ότι η αυξανόμενη οικονομική δυσφορία θα αναγκάσει το ιρανικό καθεστώς να παραδοθεί. Οι Φρουροί της Επανάστασης μπορεί να θεωρούν ότι η ίδια η ικανότητα να αντέχει η χώρα αποτελεί μορφή στρατηγικής ισχύος.
Εδώ βρίσκεται το μεγάλο ρίσκο της αμερικανικής πολιτικής. Τι συμβαίνει αν ο αντίπαλος δεν υποχωρήσει; Τότε η πίεση πρέπει συνεχώς να αυξάνεται. Και αυτό δημιουργεί μια επικίνδυνη κλιμάκωση: τι θα ακολουθήσει μετά;
Ήδη στις 5 Σεπτεμβρίου οι αμερικανικές δυνάμεις χτύπησαν τρία ιρανικά πετρελαιοφόρα, αφού οι Φρουροί της Επανάστασης είχαν εκτοξεύσει βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον δύο πλοίων του αμερικανικού Ναυτικού. Το Ιράν απάντησε ανακοινώνοντας δικές του επιθέσεις σε tankers και αμερικανικά συνδεδεμένα πλοία. Αυτό δεν μοιάζει με μια σύγκρουση που έχει λυθεί. Μοιάζει με σύγκρουση στην οποία το οικονομικό και το στρατιωτικό μέτωπο έχουν συγχωνευθεί.
Και υπάρχει και η αμερικανική πολιτική
Η οικονομία του πολέμου δεν πιέζει μόνο το Ιράν. Πιέζει και την Ουάσιγκτον. Δημοσκόπηση του Reuters/Ipsos στα τέλη Αυγούστου έδειξε ότι μόλις το 31% παρέχει έγκριση του πολέμου στις ΗΠΑ ενώ το 63% εκφράζει αποδοκιμασία, με τους ψηφοφόρους ιδιαίτερα ενοχλημένους από τις υψηλές τιμές βενζίνης. Και στις 3 Νοεμβρίου διεξάγονται οι αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές. Στελέχη της κυβέρνησης θέλουν προς το παρόν να κρατήσουν τη στρατιωτική σύγκρουση σχετικά περιορισμένη και να χρησιμοποιήσουν περισσότερο την οικονομική πίεση, ενώ εντονότερη στρατιωτική δράση μπορεί να εξεταστεί μετά τις εκλογές.
Αυτό δημιουργεί ακόμη ένα παράδοξο. Ο Trump θέλει να αυξήσει το οικονομικό κόστος για το Ιράν. Αλλά πρέπει ταυτόχρονα να περιορίσει το οικονομικό κόστος για τον Αμερικανό ψηφοφόρο.
Το παιχνίδι αντοχής
Γι' αυτό ίσως ο καλύτερος τρόπος να καταλάβουμε τη σημερινή σύγκρουση δεν είναι ως κλασικό πόλεμο. Είναι ένας πολεμικός ισολογισμός. Η Ουάσιγκτον ποντάρει ότι η ιρανική οικονομία θα σπάσει πρώτη. Η Τεχεράνη ποντάρει ότι οι ενεργειακές τιμές, η παγκόσμια οικονομία και η αμερικανική πολιτική αντοχή θα σπάσουν πρώτες. Και ανάμεσά τους βρίσκεται το Στενό του Ορμούζ.
Το Ορμούζ δεν έχασε τη σημασία του - άλλαξε η σημασία του
Αυτό είναι τελικά το ουσιαστικό συμπέρασμα. Θα ήταν πρόωρο να πούμε ότι το Ιράν "έχασε το όπλο του Ορμούζ". Η δυνατότητα να προκαλέσει παγκόσμια ενεργειακή αναταραχή παραμένει τεράστια. Αυτό που μπορεί να έχει αλλάξει είναι κάτι πιο λεπτό: η σχέση μεταξύ της ζημιάς που μπορεί να προκαλέσει και του πολιτικού οφέλους που μπορεί να αποκομίσει.
Παλαιότερα η απειλή ήταν: "αν με πιέσετε, θα πληρώσετε όλοι". Τώρα η αμερικανική στρατηγική επιχειρεί να απαντήσει: "θα φροντίσουμε να πληρώσεις πρώτος και περισσότερο εσύ". Και έτσι η πραγματική μάχη στο Ορμούζ δεν είναι πλέον μόνο για το ποιος ελέγχει τα πλοία που περνούν από το Στενό.
Είναι για το ποιος μπορεί να αντέξει περισσότερο το οικονομικό κόστος της σύγκρουσης. Εάν αντέξει περισσότερο η Ουάσιγκτον, η Τεχεράνη μπορεί να αναγκαστεί κάποια στιγμή να διαπραγματευτεί από πολύ ασθενέστερη θέση. Εάν όμως αντέξει το Ιράν και η ενεργειακή κρίση μεταφερθεί μέσω του πετρελαίου στον πληθωρισμό, στα επιτόκια, στις αγορές και τελικά στην αμερικανική πολιτική, τότε το Ορμούζ θα έχει αποδείξει ότι το παλιό του όπλο εξακολουθεί να λειτουργεί. Και αυτό ακριβώς δεν έχει ακόμη κριθεί.
Add comment
Comments