Η πτώση των γεννήσεων δεν εξηγείται μόνο από το κόστος ζωής και την ανασφάλεια. Πώς οι κοινωνικές νόρμες και τα πρότυπα γύρω μας επηρεάζουν την απόφαση για οικογένεια.
Από την Camilla Cavendish | Financial Times
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Αργώ | Greece2Day
Η οικονομική ανασφάλεια, η δυσκολία πρόσβασης στη στέγη και η καθυστέρηση στη δημιουργία οικογένειας είναι βασικοί λόγοι για τους οποίους γεννιούνται λιγότερα παιδιά. Ωστόσο, η δημογραφική κάμψη έχει και μια λιγότερο προφανή διάσταση: οι άνθρωποι επηρεάζονται από τις επιλογές των φίλων, των συναδέλφων και του ευρύτερου περιβάλλοντός τους.
Σε περισσότερα από τα δύο τρίτα των χωρών, η γονιμότητα βρίσκεται κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης των 2,1 παιδιών ανά γυναίκα. Η τάση εμφανίζεται σε κοινωνίες με πολύ διαφορετικά εισοδήματα και πολιτισμικά χαρακτηριστικά.
Στην Ευρώπη, το ένα παιδί γίνεται ολοένα συχνότερο οικογενειακό μοντέλο, ενώ παραδείγματα χαμηλής γεννητικότητας εντοπίζονται πλέον και σε περιοχές που δεν συνδέονται συνήθως με τη δημογραφική συρρίκνωση.
Η απόφαση δεν είναι πάντα τόσο ελεύθερη όσο φαίνεται
Η συζήτηση για την υπογεννητικότητα συχνά περιγράφεται ως άθροισμα ατομικών επιλογών: κάποιος δεν θέλει παιδιά, κάποιος άλλος προτιμά να περιμένει ή να αποκτήσει μόνο ένα. Όμως έρευνα σε δέκα χώρες με χαμηλή γονιμότητα, δείχνει ότι έως και οι μισοί άνδρες και γυναίκες ολοκληρώνουν την αναπαραγωγική τους ηλικία έχοντας επιθυμήσει περισσότερα παιδιά από όσα τελικά απέκτησαν.
Αυτό υποδηλώνει ότι άλλοτε η επιθυμία και άλλοτε οι συνθήκες δεν συμβαδίζουν. Η δημιουργία οικογένειας αναβάλλεται, οι οικονομικές και πρακτικές δυσκολίες συσσωρεύονται και το περιθώριο για δεύτερο ή τρίτο παιδί περιορίζεται.
Η ηλικία κατά την οποία οι Ευρωπαίες αποκτούν το πρώτο τους παιδί έχει αυξηθεί σημαντικά σε σχέση με τη δεκαετία του 1970, γεγονός που αφήνει λιγότερο χρόνο για μεγαλύτερες οικογένειες.
Όταν η χαμηλή γονιμότητα γίνεται κοινωνικός κανόνας
Ας στρέψουμε την προσοχή στα λεγόμενα "δικτυακά αποτελέσματα": οι επιλογές των ανθρώπων γύρω μας επηρεάζουν το τι θεωρούμε φυσιολογικό, εφικτό ή επιθυμητό. Όταν οι περισσότεροι φίλοι δεν έχουν παιδιά, η γονεϊκότητα μπορεί να μοιάζει με μεγάλη εξαίρεση ή με πρόσθετο βάρος. Αντίστροφα, όταν υπάρχουν κοντινά παραδείγματα οικογενειών που μεγαλώνουν παιδιά με υποστήριξη, η προοπτική μπορεί να φαίνεται λιγότερο δύσκολη.
Μελέτες σε χώρους εργασίας στη Σουηδία και τη Γερμανία έχουν καταγράψει αύξηση στις πιθανότητες εγκυμοσύνης όταν αποκτά παιδί συνάδελφος αντίστοιχης βαθμίδας. Έρευνα στη Γερμανία, σε 6.500 επιχειρήσεις, βρήκε ότι οι πιθανότητες μιας εργαζόμενης να περάσει στην πρώτη εγκυμοσύνη περίπου διπλασιάζονταν μετά τη γέννηση παιδιού από συνάδελφο, με την επίδραση να διαρκεί περίπου δύο χρόνια.
Τα ευρήματα δεν σημαίνουν ότι οι αποφάσεις είναι απλή μίμηση· δείχνουν, όμως, πως η γονεϊκότητα επηρεάζεται και από το τι βλέπουμε να συμβαίνει στον κοντινό μας κύκλο.
Ένα παλαιότερο παράδειγμα προέρχεται από τη Βραζιλία. Όταν η τηλεοπτική κάλυψη επεκτάθηκε σε νέες περιοχές τη δεκαετία του 1980, οι σαπουνόπερες με γυναίκες πρωταγωνίστριες που είχαν λίγα ή καθόλου παιδιά έγιναν ευρέως προσβάσιμες.
Η πτώση της γεννητικότητας ήταν ιδιαίτερα έντονη στις γυναίκες που βρίσκονταν κοντά στην ηλικία των τηλεοπτικών χαρακτήρων. Η χρονική συσχέτιση δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι η τηλεόραση προκάλεσε την πτώση, αλλά έχει χρησιμοποιηθεί ως παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο τα πολιτισμικά πρότυπα μπορούν να συνδέονται με τις οικογενειακές επιλογές.
Τα ψηφιακά πρότυπα και η ορατότητα της οικογένειας
Στη σημερινή ψηφιακή ζωή, οι νέοι εκτίθενται σε εικόνες και πρότυπα από ανθρώπους που δεν γνωρίζουν προσωπικά και δεν μοιράζονται τις ίδιες ανάγκες. Η φινλανδή ερευνήτρια Άννα Ρότκιρχ επισημαίνει ότι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης η καθημερινότητα της γονεϊκότητας μπορεί να φαίνεται λιγότερο ελκυστική από την εικόνα της ανεξαρτησίας, των ταξιδιών και της επαγγελματικής ευελιξίας.
Ταυτόχρονα, στο διαδίκτυο κυκλοφορούν συχνότερα αρνητικές αφηγήσεις για την εγκυμοσύνη, τον τοκετό και τις απαιτήσεις της μητρότητας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ανησυχίες είναι αβάσιμες ή ότι πρέπει να αποσιωπούνται. Σημαίνει, όμως, ότι η δημόσια εικόνα της οικογένειας διαμορφώνεται από ένα περιβάλλον όπου η γονεϊκότητα μπορεί να παρουσιάζεται κυρίως ως θυσία, ενώ οι δυσκολίες της καθημερινότητας συχνά γίνονται πιο ορατές από την υποστήριξη που μπορεί να τη συνοδεύει.
Η «παγίδα χαμηλής γονιμότητας»
Η υπόθεση της "παγίδας χαμηλής γονιμότητας" περιγράφει έναν κύκλο που μπορεί να αυτοτροφοδοτείται. Καθώς κάθε γενιά είναι μικρότερη, λιγοστεύουν οι άνθρωποι που μεγαλώνουν σε πολυμελείς οικογένειες και αποκτούν προσωπική εμπειρία από αυτές. Η οικογένεια με ένα παιδί γίνεται πιο συνηθισμένη, ενώ η απόφαση για δεύτερο ή τρίτο παιδί μοιάζει όλο και λιγότερο αυτονόητη.
Οι αλλαγές αυτές δεν εξαλείφουν τους οικονομικούς λόγους. Στέγη, εισόδημα, υπηρεσίες φροντίδας και εργασιακή ασφάλεια εξακολουθούν να καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το αν μια οικογένεια μπορεί να πραγματοποιήσει τα σχέδιά της. Η συμβολή των κοινωνικών προτύπων αφορά ένα επιπλέον επίπεδο: το τι θεωρείται κανονικό και πόσο υποστηρικτικό είναι το περιβάλλον για όσους επιλέγουν να αποκτήσουν παιδιά.
Παραδείγματα όπου η υποστήριξη αλλάζει την εικόνα
Στην Ταϊβάν, η TSMC προσφέρει οργανωμένη φροντίδα παιδιών και προσχολικές δομές στις εγκαταστάσεις της. Στη Νότια Κορέα, ο όμιλος LOTTE εφαρμόζει πολιτικές γονικής άδειας, μεταξύ των οποίων υποχρεωτική άδεια πατρότητας με πλήρεις αποδοχές.
Παράδειγμα σε επίπεδο κοινότητας αποτελεί η ιαπωνική πόλη Νάγκι. Αντιμέτωπη με τη συρρίκνωση του πληθυσμού, επέλεξε να ενισχύσει τις παροχές για τις οικογένειες, με οικονομική βοήθεια, παιδική φροντίδα και δωρεάν υγειονομική περίθαλψη για τα παιδιά.
Τοπικοί ηλικιωμένοι συμμετέχουν επίσης στην υποστήριξη των οικογενειών. Σύμφωνα με τα στοιχεία, το ποσοστό των νοικοκυριών με τρία ή περισσότερα παιδιά είναι εκεί πολύ υψηλότερο από τον ιαπωνικό μέσο όρο.
Τα παραδείγματα δεν αποδεικνύουν ότι ένα επίδομα ή μια εταιρική παροχή αρκεί για να αντιστρέψει τη δημογραφική τάση. Δείχνουν, όμως, ότι η οικογένεια δεν διαμορφώνεται μόνο πίσω από κλειστές πόρτες. Χρειάζεται χρόνο, υποδομές, οικονομική δυνατότητα και κοινωνική αποδοχή.
Η αντιμετώπιση της υπογεννητικότητας δεν μπορεί να στηριχθεί αποκλειστικά σε εκκλήσεις προς τους νέους να κάνουν περισσότερα παιδιά. Αν η γονεϊκότητα παρουσιάζεται ως προσωπική επιβάρυνση και η ανατροφή παιδιών γίνεται δύσκολη υπόθεση για ένα ζευγάρι μόνο του, οι κοινωνικές νόρμες θα συνεχίσουν να μετατοπίζονται προς τις μικρότερες οικογένειες.
Για να αλλάξει η εικόνα, η επιλογή της οικογένειας πρέπει να γίνει πιο ορατή και πιο εφικτή στην καθημερινή ζωή.
Add comment
Comments