Βρετανία: Το κράτος πρόνοιας έγινε εθνική κρίση – Η μεγάλη σύγκρουση για τα επιδόματα

Η μεταρρύθμιση του βρετανικού συστήματος κοινωνικής πρόνοιας αναδεικνύεται σε μία από τις δυσκολότερες πολιτικές αναμετρήσεις της επόμενης περιόδου. Δεν πρόκειται μόνο για το ύψος των επιδομάτων ή για την ανάγκη περιορισμού των δημοσίων δαπανών. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένα βαθύτερο ερώτημα: ποια πρέπει να είναι η σχέση ανάμεσα στο κράτος, την εργασία και την προσωπική ευθύνη;

Η κατάσταση λαμβάνει τη μορφή εθνικής κρίσης, τόσο από οικονομική όσο και από ηθική άποψη. Η Βρετανία δεν διαθέτει μία δεκαετία για να διορθώσει ένα σύστημα το οποίο επιτρέπει σε εκατοντάδες χιλιάδες νέους να απομακρύνονται από την εκπαίδευση, την εργασία και τελικά από την ενήλικη ζωή.

Η αφετηρία της νέας συζήτησης είναι η έκθεση του Άλαν Μίλμπερν για τους νέους που βρίσκονται εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης, τη λεγόμενη κατηγορία NEET (Not in Education, Employment, or Training). Η βρετανική κυβέρνηση του ανέθεσε να εξετάσει γιατί αυξάνονται οι νέοι με προβλήματα υγείας ή αναπηρία που παραμένουν οικονομικά ανενεργοί και να εισηγηθεί αλλαγές στα συστήματα πρόνοιας, υγείας, δεξιοτήτων και απασχόλησης. 

Σχεδόν ένα εκατομμύριο νέοι εκτός εργασίας και εκπαίδευσης

Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν το μέγεθος του προβλήματος. Από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο του 2026, περίπου 981.000 νέοι ηλικίας 16 έως 24 ετών στη Βρετανία δεν εργάζονταν, δεν σπούδαζαν και δεν συμμετείχαν σε πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης. Αντιστοιχούσαν στο 13% της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας, ενώ ο αριθμός τους είχε αυξηθεί κατά 30.000 μέσα σε έναν χρόνο. 

Εδώ μπορεί κανείς να διακρίνει δύο διαφορετικά επίπεδα κινδύνου. Ένας νέος 18 ή 20 ετών που δεν έχει εργαστεί ποτέ μπορεί ακόμη να ενταχθεί στην αγορά εργασίας, εφόσον βρει κατάλληλη εκπαίδευση, καθοδήγηση και ευκαιρίες. Όταν όμως η αδράνεια παρατείνεται έως τα 25 ή τα 30, η προσωρινή δυσκολία κινδυνεύει να μετατραπεί σε μόνιμο τρόπο ζωής.

Η μακροχρόνια αποχή από την εργασία δεν στερεί μόνο εισόδημα. Περιορίζει την απόκτηση δεξιοτήτων, μειώνει την αυτοπεποίθηση, αποδυναμώνει τις κοινωνικές σχέσεις και κάνει δυσκολότερη κάθε μελλοντική προσπάθεια επανένταξης. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος στον οποίο η οικονομική αδράνεια τροφοδοτεί την απομόνωση και η απομόνωση ενισχύει την εξάρτηση από το κράτος.

Ο λογαριασμός των £431 δισ.

Η πολιτική πίεση εντείνεται από την πορεία των δημοσίων δαπανών. Το βρετανικό Γραφείο Δημοσιονομικής Ευθύνης προβλέπει ότι οι συνολικές δαπάνες κοινωνικής πρόνοιας θα αυξηθούν από £333,8 δισ. το 2025-2026 σε £352,7 δισ. το 2026-2027. Μέχρι το 2031-2032 αναμένεται να φτάσουν τα £431,3 δισ., ποσό ίσο με το 11,3% του ΑΕΠ.

Ιδιαίτερα γρήγορα αυξάνονται οι παροχές αναπηρίας, από περίπου £50,2 δισ. το 2026-2027 σε £69,6 δισ. το 2031-2032.  Η αύξηση δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε κατάχρηση του συστήματος. Η γήρανση του πληθυσμού, η επιδείνωση ορισμένων δεικτών υγείας, οι συνέπειες της πανδημίας και η αύξηση των προβλημάτων ψυχικής υγείας επηρεάζουν πραγματικές ανάγκες.

Ωστόσο, το Ινστιτούτο Δημοσιονομικών Μελετών καταγράφει άνοδο του ποσοστού των ατόμων 16 έως 64 ετών που λαμβάνουν επιδόματα αναπηρίας από 5,5% το 2019 σε 8,2% το 2025, με τις μεγαλύτερες αναλογικές αυξήσεις να παρατηρούνται στους νεότερους και στις αιτήσεις που σχετίζονται με ψυχικές, μαθησιακές και νευροαναπτυξιακές διαταραχές. 

Τι προτείνει το σχέδιο Μίλμπερν

Το σχέδιο που διαμορφώνει ο Άλαν Μίλμπερν αναμένεται να δώσει έμφαση στην επαγγελματική καθοδήγηση, την κατάρτιση, την προετοιμασία για συνεντεύξεις και την εξατομικευμένη υποστήριξη. Η βασική αρχή είναι ότι το σύστημα πρόνοιας πρέπει να λειτουργεί ως εφαλτήριο επιστροφής στην κοινωνική και οικονομική δραστηριότητα, όχι ως μόνιμος χώρος παραμονής.

Η κυβέρνηση έχει ήδη εξαγγείλει πρόσθετη χρηματοδότηση £2,5 δισ. έως το 2029 για την Εγγύηση Νέων και το πρόγραμμα ανάπτυξης δεξιοτήτων. Προβλέπονται έως 500.000 ευκαιρίες εργασίας και μάθησης, επιχορηγήσεις προς εργοδότες και εξάμηνες θέσεις για μακροχρόνια ανέργους ηλικίας 18 έως 24 ετών. 

Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι παρεμβάσεις απαιτούν σημαντικούς πόρους προτού αποφέρουν εξοικονόμηση. Περισσότεροι σύμβουλοι, προγράμματα κατάρτισης και επιδοτήσεις προσλήψεων μπορεί βραχυπρόθεσμα να αυξήσουν τον λογαριασμό, ακόμη και αν μακροπρόθεσμα οδηγήσουν περισσότερους ανθρώπους στην εργασία.

Η πολιτική σύγκρουση πίσω από τους αριθμούς

Η αντιπαράθεση δεν θα περιοριστεί στην αποτελεσματικότητα των μέτρων. Θα εξελιχθεί σε σύγκρουση ανάμεσα σε δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τον ρόλο του κράτους.

Η πρώτη αντιμετωπίζει το κράτος ως τον βασικό φορέα επίλυσης κάθε κοινωνικού προβλήματος και θεωρεί την αναδιανομή εισοδήματος πρωταρχική υποχρέωσή του. Η δεύτερη δίνει προτεραιότητα στην αυτοδυναμία, στην εργασία και στην προσωπική ευθύνη, βλέποντας την κρατική βοήθεια ως προσωρινό δίχτυ ασφαλείας.

Οργανωμένες ομάδες και η αριστερή πτέρυγα θα επιχειρήσουν να μετατρέψουν τη συζήτηση για την επιστροφή των νέων στην εργασία σε ακόμη μία αντιπαράθεση για τη φορολόγηση των πλουσιότερων. Ο κίνδυνος είναι να χαθεί το αρχικό ερώτημα: ποια συγκεκριμένα μέτρα μπορούν πραγματικά να βοηθήσουν έναν νέο άνθρωπο να αποκτήσει δεξιότητες, εργασιακή εμπειρία και οικονομική ανεξαρτησία;