Καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία παρατείνεται, η Μόσχα καταβάλλει τεράστιες προσπάθειες για να αποκρύψει τις πραγματικές απώλειες: κλείνει βάσεις δεδομένων, χαρακτηρίζει τις πληροφορίες κρατικό μυστικό και διώκει όσους καταγράφουν τους νεκρούς.

Από την Daria Zakharova | Politico.eu
Απόδοση – δημοσιογραφική επιμέλεια: Ίκαρος | Greece2Day
Τον Σεπτέμβριο, ρωσικό δικαστήριο καταδίκασε έναν μεσήλικα άνδρα στο Γιαροσλάβλ σε 14 χρόνια εγκλεισμού σε σωφρονιστική αποικία - μια ποινή που συνήθως επιφυλάσσεται για τους πιο ειδεχθείς δολοφόνους της χώρας. Το έγκλημά του; Φωτογράφιζε τις ταφόπλακες Ρώσων στρατιωτών που σκοτώθηκαν στην Ουκρανία.
Καθώς το Κρεμλίνο αποφεύγει συστηματικά να δημοσιοποιήσει στοιχεία για τις απώλειες στα πεδία των μαχών, ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι και ακτιβιστές χρησιμοποιούν τη φωτογραφία για να καταγράψουν τον πραγματικό απολογισμό του πολέμου. Τα στοιχεία τους αποκαλύπτουν απώλειες πολύ μεγαλύτερες από όσες έχει αναγνωρίσει δημοσίως η Μόσχα.
"Ο συνεχώς αυξανόμενος αριθμός των τάφων πρέπει να αποτελεί ένα θέαμα που ενοχλεί ιδιαίτερα τις Αρχές, επειδή τους υπενθυμίζει την αποτυχία του πολέμου του Πούτιν", δήλωσε ο Γιαν Κ. Μπέρεντς, από το γερμανικό Κέντρο Σύγχρονης Ιστορίας Leibniz. "Έχουν σκοτωθεί πάρα πολλοί άνθρωποι".
Τους τελευταίους μήνες, οι ρωσικές Αρχές έχουν προειδοποιήσει ότι η φωτογράφιση στρατιωτικών τάφων μπορεί να επισύρει ακόμη και ισόβια κάθειρξη. Παράλληλα, πράκτορες της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας, της FSB, περιπολούν στα κοιμητήρια της χώρας αναζητώντας παραβάτες.
Από το καλοκαίρι έχουν συλληφθεί δεκάδες άνθρωποι σε ολόκληρη τη Ρωσία. Η επίσημη κατηγορία στις δίκες, οι οποίες διεξάγονται κεκλεισμένων των θυρών, είναι η εσχάτη προδοσία - και ειδικότερα η συνεργασία με τις ουκρανικές υπηρεσίες πληροφοριών.
Οι αριθμοί που η Μόσχα δεν θέλει να φανούν
Οι απώλειες της Ρωσίας από την έναρξη της πλήρους εισβολής στην Ουκρανία είναι συγκλονιστικές. Η βάση δεδομένων Russia 200, την οποία δημιούργησαν το ανεξάρτητο μέσο Mediazona και η ρωσική υπηρεσία του BBC, περιλαμβάνει τα ονόματα σχεδόν 283.000 νεκρών στρατιωτών, μαζί με πληροφορίες για τις συνθήκες του θανάτου τους.
Η Mediazona αντλεί στοιχεία από ανοικτές πηγές, όπως αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και δημοσιεύματα τοπικών μέσων ενημέρωσης. Δεν διαθέτει, όμως, τους πόρους και την πρόσβαση που απαιτούνται για να καταγράψει κάθε θάνατο στο πεδίο της μάχης.
Άλλοι οργανισμοί εκτιμούν ότι ο απολογισμός είναι σημαντικά υψηλότερος. Το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών και οι ολλανδικές υπηρεσίες πληροφοριών υπολογίζουν τις ρωσικές απώλειες σε περισσότερους από μισό εκατομμύριο νεκρούς, ενώ ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι δήλωσε τον Ιούλιο ότι 700.000 Ρώσοι στρατιώτες είχαν χάσει τη ζωή τους πολεμώντας στην Ουκρανία.
Ακόμη και οι μετριοπαθέστερες εκτιμήσεις υπερβαίνουν κατά πολύ τις απώλειες της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο του Αφγανιστάν, μια σύγκρουση που διήρκεσε σχεδόν μία δεκαετία μετά την έναρξή της το 1979. Και τότε, όπως και σήμερα, το Κρεμλίνο επιχειρούσε να αποκρύψει το πραγματικό κόστος του πολέμου.
Η σοβιετική συνταγή της απόκρυψης
Οι συγγενείς των στρατιωτών που σκοτώθηκαν στο Αφγανιστάν δεν επιτρεπόταν να αναγράφουν στις ταφόπλακες τον τόπο όπου πέθαναν οι άνθρωποί τους. "Δεν μπορούσες να σημειώσεις στον τάφο τίποτε που να υποδηλώνει ότι ο άνθρωπος είχε σκοτωθεί στον πόλεμο", εξήγησε ο Τζεφ Τζόουνς, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας.
"Ορισμένοι συγγενείς εξαναγκάζονταν ακόμη και να πραγματοποιούν τις κηδείες τη νύχτα, ώστε να μην προσελκύουν την προσοχή", πρόσθεσε. Αργότερα, επετράπη στους συγγενείς να χαράσσουν τη φράση "πέθανε ηρωικά κατά την εκτέλεση διεθνιστικού καθήκοντος". Η διατύπωση "πέθανε στο Αφγανιστάν", όμως, δεν επιτράπηκε ποτέ.
Στην αρχή του πολέμου στην Ουκρανία, το Κρεμλίνο δεν ήταν τόσο επιφυλακτικό. Τον Σεπτέμβριο του 2022, έξι μήνες μετά την έναρξη της πλήρους εισβολής, ο τότε υπουργός Άμυνας Σεργκέι Σοϊγκού δήλωσε ότι είχαν σκοτωθεί 5.937 Ρώσοι στρατιώτες.
Έκτοτε, οι επίσημες ανακοινώσεις για τις ρωσικές απώλειες είναι ελάχιστες. Καθώς η αποκαλούμενη "ειδική στρατιωτική επιχείρηση" μετατρεπόταν σε παρατεταμένο πόλεμο, η Μόσχα ενέτεινε τις προσπάθειες απόκρυψης των αριθμών και έκλεισε νέους δρόμους έρευνας για όσους επιχειρούν να καταγράψουν τους νεκρούς.
Τον Απρίλιο του 2024, εκπρόσωπος του Κρεμλίνου υπενθύμισε στους δημοσιογράφους ότι οι πληροφορίες για τις απώλειες αποτελούν "κρατικό μυστικό" και ότι η δημοσιοποίησή τους παραμένει "αποκλειστικό προνόμιο του υπουργείου Άμυνας".
Οι βάσεις δεδομένων κλείνουν
Αργότερα το ίδιο έτος, η Rosstat, η επίσημη στατιστική υπηρεσία της Ρωσίας, απαγόρευσε την πρόσβαση στα στοιχεία για την υπερβάλλουσα θνησιμότητα της χώρας. Τα δεδομένα αυτά ήταν προσβάσιμα από τη δεκαετία του 1990, στο πλαίσιο του ανοίγματος που είχαν φέρει η περεστρόικα και η γκλάσνοστ.
Τα στοιχεία της Rosstat αποτελούσαν ανεκτίμητη πηγή για την επαλήθευση των πληροφοριών σχετικά με τις απώλειες, αλλά και για την κατάρριψη των κυβερνητικών ισχυρισμών, σύμφωνα με τον Ντμίτρι Τρεστσάνιν, συντάκτη της Mediazona και έναν από τους δημιουργούς της βάσης Russia 200.
"Μπορούμε να καταμετρήσουμε τους νεκρούς έναν προς έναν και ονομαστικά, αλλά κάποιος από την κυβέρνηση θα λέει πάντοτε ότι τα στοιχεία είναι πλαστά", ανέφερε. "Όταν, όμως, διαθέτεις επίσημα δεδομένα που επιβεβαιώνουν τους υπολογισμούς μας, δεν μπορούν να τα αμφισβητήσουν".
Η Μόσχα περιόρισε επίσης την πρόσβαση στις πληροφορίες για δικαστικές υποθέσεις που αφορούν νεκρούς στρατιώτες. Στις αρχές του 2025, Ρώσοι δημοσιογράφοι παρατήρησαν πρωτοφανή αύξηση των δικαστικών διαδικασιών για την επίσημη αναγνώριση στρατιωτών ως αγνοουμένων ή νεκρών. Οι στρατιωτικές μονάδες προσφεύγουν συνήθως στα δικαστήρια για να κηρυχθεί κάποιος στρατιώτης νεκρός όταν δεν έχει επιστρέψει από το πεδίο της μάχης επί μήνες.
"Οι αριθμοί αυξάνονταν εκθετικά - ήταν μεγάλη είδηση", είπε ο Τρεστσάνιν. "Ξεκινάς με 40.000 υποθέσεις, τέσσερις μήνες αργότερα φτάνεις στις 70.000 και δύο μήνες μετά στις 90.000. Πόσοι μπορεί να είναι τελικά αυτοί οι άνθρωποι;"
Η Russia 200 κατέγραψε σχεδόν 90.000 τέτοιες υποθέσεις μέσα στο 2025 - αριθμός υπερδεκαπλάσιος σε σύγκριση με τα προηγούμενα χρόνια της εισβολής. "Και κάποια στιγμή απλώς τα χαρακτήρισαν απόρρητα", είπε ο Τρεστσάνιν, αναφερόμενος στην απόφαση της κυβέρνησης να περιορίσει, στα τέλη του 2025, την πρόσβαση σε αυτές τις δικαστικές διαδικασίες.
Όταν η φωτογράφιση ενός τάφου γίνεται προδοσία
Ο Τρεστσάνιν και οι συνάδελφοί του είναι πλέον ιδιαίτερα προσεκτικοί με τη φωτογράφιση των νεκροταφείων. "Οι φωτογραφίες των τάφων και τα βίντεο από τις κηδείες ήταν σημαντικές πηγές πληροφοριών για εμάς στην αρχή της ρωσικής εισβολής, όταν δεν υπήρχαν πολλά άλλα διαθέσιμα στοιχεία", εξήγησε.
Μόλις, όμως, το Κρεμλίνο αντιλήφθηκε τη συγκεκριμένη μέθοδο, η χρήση της έγινε υπερβολικά επικίνδυνη. "Οι εθελοντές μας δέχθηκαν επιθέσεις στα κοιμητήρια", είπε. Ο λόγος για τον οποίο το Κρεμλίνο φυλάσσει τόσο αυστηρά τις πληροφορίες για τις απώλειές του είναι ότι έτσι μπορεί ευκολότερα να στρατολογεί νέους στρατιώτες για τον πόλεμο, σύμφωνα με τον Ρώσο στρατιωτικό αναλυτή Ίαν Ματβέγιεφ, συνεργάτη του εκλιπόντος αντιφρονούντα Αλεξέι Ναβάλνι.
"Είναι ένας τρόπος εξαπάτησης των υποψήφιων νεοσυλλέκτων. Αν οι άνθρωποι μπορούσαν εύκολα να μάθουν ποιο ποσοστό των συμβασιούχων στρατιωτών επιβιώνει στο μέτωπο - ή πόσο πιθανό είναι να αντέξει ένας νέος στρατιώτης - θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να στρατολογούνται ακόμη και 30.000 άνδρες τον μήνα", είπε.
Αποκρύπτοντας τις απώλειες, η Μόσχα ενδέχεται επίσης να προσπαθεί να επηρεάσει ένα "εξωτερικό ακροατήριο - και συγκεκριμένα τον Ντόναλντ Τραμπ", προκειμένου να τον πείσει ότι ο στρατός του Πούτιν βρίσκεται στα πρόθυρα της νίκης, πρόσθεσε ο Ματβέγιεφ.
Με κάθε νέο περιορισμό που επιβάλλει το Κρεμλίνο, οι δημοσιογράφοι αναγκάζονται να προσαρμόζουν τις μεθόδους τους. "Η Ρωσία είναι μεγάλη", είπε ο Τρεστσάνιν. "Αν κάτι καταπνίγεται σε ένα σημείο, τότε κάπου αλλού αναπόφευκτα εμφανίζεται κάτι καινούργιο".


Add comment
Comments